Drama jezika — drama identiteta [Slobodan Rakitić]
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Vuk i jezik « SRPSKI JEZIK I SRPSKI JEZICI « Srpski pisci o srpskom jeziku i pismu « Drama jezika — drama identiteta [Slobodan Rakitić]
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Drama jezika — drama identiteta [Slobodan Rakitić]  (Pročitano 4629 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Full Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 151



« poslato: Mart 17, 2012, 02:04:43 am »

**

DRAMA JEZIKA — DRAMA IDENTITETA


Tekst, pod naslovom "Drama jezika — drama identiteta", nastao je na margini Antologije poezije srpskog romantizma, koja se, u izdanju Srpske književne zadruge, pojavila prošle godine. U Antologiju sam, pored romantičara, uključio i pesme predromantičara (Dositeja, Pavla Solarića, Jovana Pačića, Nikole Borojevića, Save Mrkalja, Luke Milovanova, Sterije i drugih), kao i četvorice postromantičara (Vojislava Ilića, Milorada Mitrovića, Alekse Šantića i Milete Jakšića).
 
Drama srpskog jezika i srpske poezije najviše se ispoljila kod klasicista i predromantičara. Prevazilaženje diglosije krajem XVIII i početkom XIX veka i reforma srpskog pisma bili su odlučujući ne samo za razvoj srpskog pesništva već i za jedinstvo srpskog naroda i jačanje nacionalne samosvesti i samobitnosti.
 
Povest srpskog književnog jezika je dugotrajna, burna i složena. Iznad svega dinamična. U hiljadugodišnjoj jezičkoj tradiciji Srbi su razvijali i negovali književnost na slovenskom jeziku koji je u različitim periodima imao i različite recenzije, varijante i rukavce: staroslovenski, crkvenoslovenski, ruskoslovenski, slavenosrpski, srpski narodni jezik. Zajednički slovenski književni jezik upotrebljavao se od devetog do dvanaestog veka, a tek posle toga su nastajale brojne jezičke recenzije. Prema svim ovim standardizovanim jezičkim modelima Srbi su se odnosili kao prema svom nacionalnom srpskom književnom jeziku. U osnovi svih ovih jezika, dva su ključna jezička modela: staroslovenski i srpski narodni jezik.
 
U osamnaestom veku različiti srpski pisci pišu na različitim jezičkim standardima. Doba baroka i prosvećenosti, na primer, protekli su u srpskoj književnosti u znaku tri jezika: srpskoslovenskog ili starog srpskog književnog jezika (koji je bio i jezik crkve), narodnog i, najzad, ruskoslovenskog, uvedenog tridesetih godina XVIII veka. Klasicisti odbacuju jezičku trihonomiju i opredeljuju se za dihotomiju, predromantičari pišu tzv. građanskim jezikom dok klasičari pišu crkvenim i narodnim jezikom.
 
Potresna je drama srpskog jezika i srpskog pesništva u periodu koji je prethodio Vukovoj jezičkoj reformi. Lirska i epska narodna poezija, s jedne, i umetnička pisana književnost predbrankovskog doba, s druge strane, ukazuju ne samo na posledice diglosije već na dramu srpskog nacionalnog identiteta.

Prevazilaženje diglosije u XVIII i početkom XIX veka i reforma pisma bili su odlučujući ne samo za razvoj srpskog pesništva već za jedinstvo srpskog naroda i jačanje nacionalne samosvesti i samobitnosti.
 
Prva polovina XIX veka od suštinskog je značaja u modernoj istoriji srpskoga naroda, posebno Srbije. Paralelno sa oslobodilačkim ratovima 1804. i 1815. godine i utemeljenjem srpske države stekli su se uslovi za stvaranje nacionalnih institucija i razvoj kulture, književnosti i umetnosti.
 
Karađorđev ustanak u Šumadiji, Četrdeset osma i pokret Srba u Panoniji protiv Austrougarske, ustanci u Hercegovini i razočarenje posle Berlinskog kongresa ključni su istorijski događaji koji su snažno uticali ne samo na društvene prilike nego i na razvoj srpskog pesništva, u kome je do punog izražaja došao njegov antejski i prometejski duh. Sve se početkom veka "zatalasalo" na prostorima gde je živeo srpski narod, od Trsta do Temišvara, od Dinare do Vidina, od Baranje do Boke Kotorske i od Sent Andreje do Ohrida.
 
Vukova reforma srpskoga jezika i pisma, prodor srpske narodne poezije u svet i evropskog pesništva u srpsku književnost, razvoj romana, pripovetke i drame označili su novo doba u srpskoj istoriji i kulturi s tendencijom da se uspostave pokidani kontinuiteti sa srpskom srednjovekovnom državom Nemanjića.
 
Romantičke poezije bilo je i pre i posle romantizma. Srpsku književnost u doba prosvećenosti čine dve stilske formacije, klasicizam i predromantizam. Vremenski, ovi književni stilovi pokrivaju period od polovine XVIII i prve tri decenije XIX veka, slivajući se potom u novi književni pokret, romantizam.
 
Klasicizam je, posle baroka, prvi pesnički pravac sa izgrađenim identitetom u srpskoj književnosti. Njegova poetička suština jeste oslanjanje na antičku tradiciju. Prvi talas klasicista, kako ih vidi Milorad Pavić, obuhvata pesnike koji stvaraju između 1780. i 1810. godine. Svakako da je centralna pesnička figura srpskog klasicizma Lukijan Mušicki (1777—1837), ali se klasicistički začeci mogu naći i pre njega. Prvi pesnik takve orijentacije, koji koristi klasične oblike, bio je Aleksije Vezilić (1753—1792), autor prve štampane pesničke zbirke u srpskoj književnosti (Kratkoje napisanije o spokojnoj žizni, 1778). Njega Jovan Subotić s razlogom smatra "ocem srpskog učenog stihotvorstva". Istom talasu klasicista pripada i Atanasije Stojković (1773—1832), koji se oslobađa rime, čime se još više približava klasičnoj metrici. Pored Vezilića i Stojkovića, u poslednjoj deceniji XVIII i prvoj deceniji XIX veka javljaju se Gligorije Trlajić, Pavle Solarić, Joakim Vujić, Milovan Vidaković i drugi. Pojedini među njima, Trlajić, na primer, pišu i na crkvenoslovenskom i na narodnom jeziku.
 
Drugi talas klasicističkih pesnika vezan je za Lukijana Mušickog (1777—1837), koji je zamenio Dositejevo mesto, posle njegove smrti. Prvu odu ispevanu posle Dositejeve smrti napisao je Mušicki u novom obliku (u alkejskom metru) i na narodnom jeziku. Mušicki je bio jedan od najobrazovanijih ljudi svoga doba, kako ga je okarakterisao i sam Jovan Skerlić. Mušickog u poeziji slede svi najvažniji pesnici srpskog klasicizma XIX veka: pored Sterije, tu su još Pavle Berić, Jovan Hadžić, Đorđe Maletić, Vladislav Stojadinović Čikoš, Vasilije Subotić, Stefan Stefanović i drugi.
 
Treći talas klasicista, po Pavićevoj podeli, vezan je za Steriju i javlja se u vreme krize klasicizma posle smrti Mušickog 1837. godine. Njegovu smrt ožalio je i sam Njegoš. Jedan od uzroka slabljenja klasicizma jeste nesumnjivo sve veća podrška Vukovoj reformi i jačanje romantičarskog pokreta. U tom smislu i Sterija je tipičan predstavnik srpskog predromantizma. Moglo bi se reći da srpski predromantizam počinje Dositejem, a završava se Sterijom.
 
Predromantizam se može smatrati prethodnicom, ali i ranom fazom romantizma. Glavna njegova odlika je oslanjanje na romanske pesničke forme ili na narodni silabički stih, uvođenje jednog jezika umesto diglosije, kult prirode, monistička slika sveta, teme prolaznosti života, naglašena emotivnost i vezanost za srpski srednji vek, a ne za antiku. Ali nisu ni svi predromantičari poetički isti. Neki su više klasicisti, a neki romantičari. Jedan izraziti klasicista, Mušicki, na primer, koji pripada drugom talasu, ima dosta crta romantizma i u kontekstu srpskog pesništva zauzima ono mesto koje u nemačkoj poeziji ima Helderlin. I jedan i drugi nacionalno su vezani za "duh naroda", a poetički za drevnu helensku i latinsku tradiciju.
 
Predromantičari gube svoj jezik posle smrti Mušickog, koji se povukao pred jezičkim poletom romantičara. Pavić s razlogom smatra da epoha koja počinje Dositejem, a završava se Sterijom, predstavlja jedno od ključnih i prelomnih razdoblja u srpskoj književnosti, jer se tada zametnula klica koja će svoje plodove doneti u romantizmu. Upravo na jezičkoj drami predromantičari su uspeli da prevaziđu jaz između klasicista i romantičara i da u razvojnom luku srpske poezije uspostave značajan kontinuitet. Pesnička drama ispoljila se ne u domenu pesničkih oblika, već isključivo na jezičkom pitanju. Vukov i Daničićev rat za srpski jezik i pravopis bio je radikalan, neumoljiv, premda je to, posmatrano iz današnje perspektive, moglo da bude i drugačije i, možda, delotvornije.
 
Srpski jezik se nije kontinuirano razvijao, kao što su i srpska književnost, umetnost i pismenost nasilno prekidani tokom minulih vekova. Zajednički slovenski književni jezik upotrebljavao se od devetog do dvanaestog veka, posle toga su nastajale i brojne jezičke recenzije. Neki od tih modela književnog jezika na osnovama staroslovenskog upotrebljavani su sve do XIX veka, a u crkvenom bogosluženju zadržani su i do danas. Jedan od poslednjih velikih srpskih pisaca koji se pojavio s početka XVIII veka, Gavril Stefanović Venclović, pisao je na srpskoslovenskom jeziku, ali je svoje propovedi i besede pisao i kazivao narodnim jezikom.
 
U svom mukotrpnom uobličavanju srpski jezik je prošao kroz nekoliko jezičkih standarda, razvijajući se postupno. U XVIII veku različiti srpski pisci pišu na različitim jezičkim standardima. Znamenita Antologija srpskog pesništva, koju je sačinio Miodrag Pavlović, sadrži srpsku poeziju u kontinuitetu od Svetog Save do poslednjih decenija XX veka. Iako je ta nit kontinuiteta u pojedinim periodima istanjena, do samog kidanja, očigledno su "faze" kroz koje je prolazio srpski književni jezik. Većina tekstova iz stare srpske poezije u Pavlovićevoj Antologiji dati su u modernoj verziji, a ne u doslovnom prevodu na savremeni srpski jezik, zadržavši pri tom nešto od stare leksike, kako bi se dočarao duh epohe. Pesme iz XVIII veka predstavljene su u neizmenjenom obliku. Tako je "Ispovedna molitva" iz druge polovine XIV veka, nepoznatog autora, data u originalnom jezičkom vidu, što deluje impresivnije nego da je prilagođena savremenom jezičkom standardu.

Već je primećeno da je ne malu grešku učinio Vuk Karadžić kad je insistirao na diskontinuitetu srpskog jezika, stavljajući prilično dubok jaz između staroslovenskog i srpskog narodnog jezika, mada je u svojim poznim godinama denekle izmenio svoje prvobitno mišljenje i pokazao više fleksibilnosti o tom važnom pitanju. U tom smislu i prvo izdanje njegovog Srpskog rječnika razlikuje se od drugog, u kome su se našli primeri i iz stare srpske književnosti. Tako Vukova reforma nije narušila identitet srpskog jezika već ga je naprotiv ojačala. Studija Meše Selimovića Za i protiv Vuka upravo se bavi tim aspektima Vukove jezičke i ortografske reforme.
 
Na dramu srpskog jezika u XVIII veku i u prvoj polovini XIX veka ukazao je Mladen Leskovac u predgovoru svoje Antologije starije srpske poezije (1953), a potom Miodrag Pavlović u Antologiji srpskog pesništva (1964) i Petar Milosavljević u Antologiji srpskog pesništva (srednje doba), 2008. godine. U tim antologijama na očigledan način je predstavljena i iskazana velika drama srpskog književnog jezika u periodu koji je prethodio Vukovoj jezičkoj književnoj reformi, ali i u vreme njenog trajanja. Lirska i epska narodna poezija, bajke i poslovice, s jedne, i umetnička (pisana) književnost predbrankovskog doba, s druge strane, ukazuju ne samo na posledice jezičke diglosije u vreme klasicizma već na dramu srpskog nacionalnog identiteta.

Ukidanje diglosije klasicista, Mrkaljeva i Vukova reforma i borba za srpski jezik i pismo otvorili su put ka modernoj srpskoj poeziji, ali i stvorili jaz između pesništva klasicizma i romantizma. I sam Jovan Hadžić nije bio protiv narodnog jezika. Zalagao se da njegovo uvođenje ne ide na štetu slavenosrpskog jezika, već za njihovu sintezu. Kontinuitetu i srpskog jezika i srpskog pesništva doprinela je srpska narodna poezija, koja je mnogo starija nego što to govore najbolji naučnici koji se bave tom temom. O tome je pisao Dragutin Kostić između dva svetska rata. Takođe je pisao o podudarnosti između srpske srednjovekovne književnosti i narodne epike, što s obzirom na zajedničke motive takođe ukazuje na starost srpske epske poezije.
 
Sve što se izražava jezikom, usmenim ili pisanim: slike, predstave, osećanja, zvučnost, ritmovi, glasovi, oblici pisma itd, prožeto je simboličnim vrednostima. Jezik je sredstvo sporazumevanja među ljudima, ali je on, putem molitve i sredstvo "sporazumevanja" i sjedinjenja ljudskog bića sa Bogom. Kao Reč, Logos, jezik je oruđe uma, delovanja ili stvaranja, izraz volje Božje. Oktavio Paz, u tekstu "O jeziku", piše da je čovek "neodvojiv od reči. Bez njih on je neuhvatljiv. Čovek je biće od reči". Rezultat toga je da se reči "rađaju i umiru kao ljudi". To se dakako odnosi i na jezike.
 
Na drugom mestu, u istom tekstu, Paz kaže: "Reč je sam čovek. Sazdani smo od reči. One su naša jedina realnost ili, u najmanju ruku, jedino svedočanstvo naše realnosti. Bez jezika nema mišljenja, niti predmeta spoznaje: suočen s nepoznatom realnošću, čovek je prvo imenuje, krštava. Nepoznato nam je ono što nema imena".
 
Suština tog odnosa između ljudskog bića i jezika jeste, smatra Paz, da se "od jezika ne može pobeći". Kad nema nas, nema ni jezika. Jezik ne može da živi izvan nas, iako nam stalno izmiče, što samo na prvi pogled izgleda paradoksalno. Jezik je najdublja, najsuštastvenija i najvernija povest ljudske zajednice. U meri u kojoj nam jezik izmiče, udaljavajući se i osamostaljujući se, izmiče nam i sopstvena istorija, i kultura, i književnost, a to znači budućnost. Zato Paz s razlogom zaključuje da je proučavanje jezika jedan od "delova celokupne nauke o čoveku" — a ja bih dodao da je jedan od najvažnijih delova — premda je moderna lingvistika (N. Trubeckoj, Roman Jakobson) uspela da "izoluje" jezik kao predmet, da ga odvoji od čoveka, doduše samo na fonološkom planu, tako da je Pazovo shvatanje i danas relevantno, iako je izrečeno pre nekoliko decenija.
 
Shvatanja Dositeja i Vuka Karadžića sasvim su bliska u pitanjima nacionalnog određenja i "omeđenja" Srba. Prošlo je pedeset godina od Dositejevog stava da "zakon i vera može se promeniti, a rod i jezik nikada", iskazanog u "Pismu Haralampiju" (1783), do Vukovog teksta "Srbi svi i svuda", napisanog 1836, a objavljenog tek 1849. u Kovčežiću za tu godinu. Nabrajajući sve oblasti gde žive Srbi, na širokom prostoru od Beča i Trsta do Soluna, Vuk navodi da tu živi narod koji govori jednim jezikom, ali se po zakonu (religiji) deli na tri veroispovesti — pravoslavnu, rimokatoličku i islamsku.
 
Stav da Srbi i Hrvati imaju posebne jezike — što je važilo sve do polovine XIX veka — zastupali su Dobrovski, Kopitar i Miklošić i, naravno, Vuk Karadžić, koji je najpreciznije i formulisao svoje stavove, da je srpski jezik štokavski, a da čakavski i kajkavski nisu srpski.
 
U vreme najveće satanizacije Srba, početkom devedesetih godina prošlog veka, satanizovani su i srpski mitovi, srpska istorija, srpska narodna poezija, srpska moderna poezija. Sa razgradnjom zemlje počela je i razgradnja srpskog etničkog korpusa i samog jezika. Rasturanjem Jugoslavije srpski jezik je preživljavao sve ono što se dešavalo i srpskom narodu: deobe, rasipanje, falsifikovanje, otimanje, preotimanje, zatiranje. U svemu tome politika je imala presudan uticaj i nečasnu ulogu. Jezički separatizmi (hrvatski, bošnjački, crnogorski) i rastakanje živog bića srpskog jezika slabili su etničku supstancu, rasparčavali je i onemogućavali uspostavljanje celine srpskog naroda, njegove književnosti, umetnosti i duhovnosti. Zarad nesigurnog jugoslovenskog ideala, kako u Kraljevini tako i u komunističkoj Jugoslaviji, razarani su temelji srpskog nacionalnog bića a na njegovim krhotinama stvarane su nove nacije, novi jezici i nova književnost. To razaranje srpskog etnikuma počelo je razaranjem srpskog jezika kao temelja i kohezione energije. Istorija, mit i jezik, u ne malom delu srpske poezije ključne teme, određuju i međe srpskog jezika i srpskog kulturnog prostora. Srpski pesnici, krećući se suvereno kroz mitske, istorijske i religijske teme, povlače i glavne koordinate srpskog jezičkog prostora, uspostavljajući "kopče" i "spone" sa drugim kulturama, književnostima i civilizacijama. Tako se, na primer, u lirskom kosmosu Miodraga Pavlovića, susreću paganski rituali, antička skladnost, vizantijska prozirnost, hrišćanska molitvenost, folklorni, moderni i urbani govorni idiomi, epska i sakralna slikovitost, hilandarska uzdržanost i zapadnoevropska trezvenost i racionalizam. Pavlović je pesnik kulturne istorije, evropske i srpske, i mogao bi se smatrati paradigmom sinteze tradicionalnog i modernog. Šireći misaone horizonte srpskog pesništva, on je doprineo jačanju identiteta ne samo srpske poezije nego i srpskog jezika.
 
Navršilo se dvanaest godina od objavljivanja Slova o srpskom jeziku, svojevrsnog Jezičkog zakonopravila srpskoga naroda — kako ga je okarakterisao lingvista Miloš Kovačević — napisanog u obliku deklaracije, koje je sačinila i potpisala grupa od petnaest srpskih filologa, lingvista i književnika. Slovo o srpskom jeziku sadrži, u sažetom obliku, učenje o srpskom narodu i njegovom jeziku, o srpskom književnom jeziku i njegovim varijantama, o srpskim pismima, o preveravanju (prozelitizmu), o srpskom kulturnom prostoru, o srpskoj književnosti, umetnosti i kulturi (u najširem značenju). Slovo o srpskom jeziku doneto je s namerom da se ukaže na pogubnu aktuelnu jezičku politiku kod Srba, ali i na posledice jezičke politike tokom čitavog dvadesetog veka, odnosno posle smrti Vuka Karadžića. Danas s razlogom možemo da kažemo da je Slovo o srpskom jeziku, koje je uznemirilo uspavane savesti srpskih filologa, jedan od najznačajnijih jezičkih dokumenata posle Drugog svetskog rata, a vrednost njegova tek će se videti u budućnosti. I dalekovidost stavova iskazanih u njemu.
 
Jezik je osnovna komponenta pesničkog dela. Jezik je saznanje i misao, čovekova svest o sopstvenom biću, ali i o korenu svog porekla. Jezik je značenje u pokretu i dejstvu.
 
Rat za srpski jezik i pismo još uvek traje.


Slobodan Rakitić, 2012.
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: