Gamzigrad — Romuliana
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Gamzigrad — Romuliana  (Pročitano 13211 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« poslato: Jun 27, 2011, 02:39:47 am »

**


GAMZIGRAD — ROMULIANA
KRUNA RIMSKE DVORSKE ARHITEKTURE





Fotografija: Raša Milojević
BelGuest | Dani evropske baštine  | Specijalno izdanje, 2007
Sačuvana
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Jun 29, 2011, 12:33:33 am »

**


GAMZIGRAD — ROMULIANA
KRUNA RIMSKE DVORSKE ARHITEKTURE




Gamzigrad je još sredinom 19. veka ocenjen kao veliko i izuzetno značajno arheološko nalazište. Geolozi, istoričari i arheolozi, koji su u to vreme obilazili Srbiju, na različite načine su opisivali i tumačili ostatke jedne od najvelelepnijih građevina prohujalih vremena". Jedan od njih, austrougarski putopisac Feliks Kanic svojim crtežima iz 1864. i 1869. godine, želeo je sve da uveri kako se baš tu nalazi jedna od najvećih i najočuvanijih Rimskih građevina u Evropi.
 
Arheološko nalazište Gamzigrad — Romuliana nalazi se u istočnoj Srbiji, nedaleko od sela Gamzigrad, na teritoriji opštine Zaječar. Lociran je na visoravni, sa tri strane okružen prirodno ustalasanim terenom, koji čini plitki amfiteatar. Sa severne strane visoravan se blago spušta prema Crnom Timoku.
 
Krajem 19. veka nekadašnje romantičarsko ushićenje pred razvalinama drevnog grada, ustupilo je mesto uzdržanom, strogo racionalnom prosuđivanju, pa je Gamzigrad viđen kao vojni logor, ili sedište upravnika okolnih rudnika. Ta uprošćena predstava o ovom lokalitetu održala se sve do sredine 20. veka, do početka sistematskih arheoloških istraživanja 1953. godine. Iskopavanja koja su tada započeta i traju do danas, pokazala su da je Gamzigrad raskošna palata, jedan od najreprezentativnijih i najsloženijih spomenika Rimske dvorske arhitekture.

RASKOŠNA PALATA IMENA MAJKE
 
Potvrda teze da se radi o reprezentativnoj palati dobijena je 1984. godine, kada je u jugozapadnom delu palate, unutar građevine koja je istraživana, kao sekundarni nalaz otkriven fragment arhivolte od tufopeščara, sa uklesanim natpisom Felix Romuliana. Ovaj nalaz svrstava Gamzigrad u red carskih rezidencija, u kategoriju spomenika Rimske dvorske arhitekture, kojoj pripada i Dioklecijanova palata u Splitu.
 
Ovaj arheološki nalaz upotpunio je i potvrdio istorijske izvore koji su, kada je reč o Romuliani, relativno škrti. Spominje se u delu Epitomae, nepoznatog pisca iz oko 360. godine, pripisanom Aureliji Viktoru, kao i u Prokopijevom delu De Aedificiis, nastalom oko 555. godine. Pseudo Aurelije Viktor navodi podatak da je Rimski imperator Galerije (Cezar od 293. do 305. godine, Avgust od 305. do 311. godine) rođen i sahranjen u Priobalnoj Dakiji i to u mestu koje je po svojoj majci Romuli nazvao Romulianum. U Prokopijevom delu Romuliana je pomenuta samo uzgredno, u spisku kastela, koje je Justinijan obnovio u oblasti grada Akva.
 
Još jedan dokaz koji je potvrdio atribuciju utvrđenog dvorca Romuliana, rimskog imperatora baš Gaius Valerius Galerius Maximianus-a i njegov značaj kao carske rezidencije, bilo je otkrivanje porfirne glave 1993. godine, portreta sa carskim insignijama, koja je nesumnjivo pripadala skulpturi cara izvedenoj u natprirodnoj veličini.
 
SVETI BREG MAGURA
 
Spomenički kompleks Romuliane prvobitno je obuhvatao samo utvrđenu palatu. Međutim, nakon arheoloških istraživanja obavljenih između 1989. i 1993. godine, koja su se prostirala na obližnjem brdu Magura, kompleks je proširen i na ovaj prostor.
 
Iskopavanja su pokazala da je Magura svojevrsni sveti breg, da je od praistrijskog doba njen vrh bio mesto najvećeg poštovanja i da su upravo tu rimski car Galerije i njegova majka Romula sahranjeni i uvršteni među bogove.

Arhitektonski kompleks Gamzigrad — Romuliana podigaoje dakle, rimski car Gaj Valerije Galerije Maksimijan, naslednik cara Dioklecijana u periodu druge tetrarhije, krajem 3. i početkom 4. veka.
 
Povod za podizanje ove utvrđene palate nalazi se u programu tetrarhijskog oblika vladavine. Po tom ideološkom programu car silazi s prestola nakon dvadeset godina vladavine, i povlači se u mirovinu uz poseban obreda koji se nazivao vicennallia. Galerije je vladao po uzoru na svog ideološkog oca i cara prethodne, prve tetrarhije — Dioklecijana. Stoga je planirao podizanje palate okružene utvrđenjem u kraju iz kojeg je poticao, u kojoj je nameravao da provede ostatak života. Izgradnji utvrđene palate, Galerije se mogao posvetiti tek nakon velike pobede koju je izvojevao nad persijskim kraljem Narzesom 298. godine. Tada je sa titulom cezara, naslednika i usvojenika Dioklecijanovog, preduzeo prve graditeljske poduhvate u mestu iz koga je potekao u Dacia Ripensis, današnjoj istočnoj Srbiji. Iz perioda prvih graditeljskih aktivnosti potiču unutrašnje utvrđenje kompleksa, palata u severozapadnom delu i mali hram.
 
Nakon smrti Konstancija Hlora 306. godine, Galerije je postao najmoćnija figura tadašnjeg rimskog carstva. Sa tog položaja, započeto utvrđenje delovalo je isuviše skromno. Postojeće graditeljske aktivnosti su napuštene, a započinje se sa gradnjom znatno monumentalnijeg i reprezentativnijeg utvrđenja koje obuhvata već izgrađen prostor. Ovom periodu obnovljenih graditeljskih delatnosti pripada veliki hram posvećen Jupiteru, u južnom delu utvrđenja. Novu graditeljsku aktivnost karakteriše još veća raskoš u dekorativnim elementima punim simbolike, izvedenim u raznovrsnim materijalima.

LAGANO I TIHO PROPADANJE
 
Nakon Galerijeve smrti, 311. godine, u palati se nastavlja život, ali bez carskog ceremonijala. Prostori palate i drugih objekata bivaju preuređeni i dobijaju novu namenu. Ovo tiho propadanje, trajalo je do sredine 5. veka, kada je sa prodorom hrišćanstva prestona dvorana palate preoblikovana u trobrodnu baziliku. Tada je uz istočnu fasadu palate podignuta građevina sa atrijumom u središtu, uz koju se nalazi apsidalni prostor sa malim mermernim bazenom, najverovatnije krstionicom. Sredinom 5. veka došlo je do velikih razaranja i požara, verovatno usled najezde Huna. Tokom druge polovine 5. i u 6. veku Romuliana je obnovljena, ali nikada u nekadašnjoj lepoti. Građevine koje su podizane bile su skromnijih dimenzija i lošije tehnike gradnje.

Arheološko nalazište Gamzigrad — Galerijeva utvrđena palata i memorijalni kompleks, pretstavljaju jedinstvenu arhitektonsku i prostornu kompoziciju građevina nastalih prema složenom ideološkom i kultnom programu. Oba programa, nastala su kao proizvod shvatanja oblika carske vladavine predstavljene u ličnosti cara i njegove povezanosti sa antičkim božanstvima.

Po umetničkim dometima izvedenih mozaika i dekorativne arhitektonske plastike, Gamzigrad predstavlja vrhunsko dostignuće kasne antike. Položaj ovog kompleksa ukazuje na značaj koji je nekada pridavan ovom prostoru u okviru kulturne i političke sfere Rimskog carstva. U kasnoj antici, centri moći pomeraju se sa zapada na istok, tako da je ovaj prostor podjednako pod zapadnim i istočnim kreativnim uticajem, što se ogleda u slobodnijem oblikovanju prostora i pojedinačne arhitekture.




Brana Stojković Pavelka
fotografije: Raša Milojević
BelGuest | Dani evropske baštine  | Specijalno izdanje, 2007
Sačuvana
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« Odgovor #2 poslato: Jul 02, 2011, 12:50:45 am »

**


GAMZIGRAD — ROMULIANA
KRUNA RIMSKE DVORSKE ARHITEKTURE





Fotografija: Raša Milojević
BelGuest | Dani evropske baštine  | Specijalno izdanje, 2007
Sačuvana
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« Odgovor #3 poslato: Jul 02, 2011, 02:19:30 am »

*


GAMZIGRAD — ROMULIANA
VANVREMENA LEPOTA


Desetak kilometara od Zaječara, u pitomoj dolini nad kojom se nadnose bregovi, kao u gnezdu svila se carska Romuliana, prelepi spomenik rimske dvorske arhitekture, koji je 29. juna 2007. godine uvršten u UNESKO-vu listu svetske kulturne baštine.

Palatu je, u zavičaju iz koga je potekao i snagom svojih mišica i ličnosti uzdigao se do najvećih visina, sagradio rimski imperator Gaj Valerije Galerije Maksimijan (250—311) godine.

Prve opise ostataka velelepne palate dali su baron Herder, Feliks Kanic i drugi učeni putopisci i namernici. Tada se, a i dugo posle toga, mislilo da su zidine na Gamzigradu ostaci utvrđenog vojnog logora. Arheološka istraživanja započeta 1953. godine brzo su pokazala da to nije bio vojni logor, pa se od 1970. godine sve češće govorilo da se radi o palati neke istaknute ličnosti rimske imperije, a oni smeliji i dalekovidiji tvrdili su da se radi o rimskoj carskoj palati.

Da su bili u pravu definitivno je potvrđeno 23. juna 1984. godine kada je pronađena arhivolta sa natpisom Felix Romuliana. Više nije bilo nikakve dileme: bedemi sa 20 kula, na prostoru od 6,5 hektara, među kojima su nađeni ostaci nekadašnjih monumentalnih kapija, hramova, palata, drugih građevina, freski, mozaika itd, čuvali su i čuvaju ostatke nekadašnje velelepne Galerijeve palate. Kada je, osamdesetih godina 20. veka istražen lokalitet Magura, na istoimenom bregu istočno od Romuliane, na kome su nađena dva mauzoleja i dva tumula, gde su pre 17 vekova duše Galerija i njegove majke Romule sa lomača uzletele među bogove, postalo je sasvim jasno da je Romuliana jedinstven spomenik. Naravno, ne samo jednom čoveku, koji se iz zabiti pogranične provincije vinuo do najvećih visina, nego jednom vremenu kada su moćnom rimskom imperijom, koja je bila srce civilizovanog sveta, vladali tetrarsi.

Danas se sa sigurnošću može reći kako je Romuliana izgledala iz moćnih zidova i kula koji su je čuvali. Dve raskošne palate u severnom delu palate, sa dvoranama ukrašenim izvanrednim mozaicima, freskama i skupocenim skulpturama, suočavaju posetioca sa neprevaziđenim umećem drevnih majstora. Između njih nalazio se mali hram sa žrtvenikom posvecen Velikoj majci (Magna Mater) ili bogovima Liberu i Liberi. U juznom delu Romuliane, nasuprot palatama, stajala su monumentalna zdanja poput Jupiterovog hrama, zitnice, kupatila (termae) i druge građevine.

U južnom delu Romuliane istražen je samo hram, koji je dominirao celim prostorom. Ostale građevine nisu detaljno istražene i još se pouzdano ne zna njihova namena. U tom delu se nalazilo i javno kupatilo.

Velika zagonetka je građevina u kojoj je nađena arhivolta sa natpisom Felix Romuliana. Ta građevina je bila zidovima odvojena od ostalog dela Romuliane, njeni zidovi su bili ukrašeni freskama, pod u centralnoj dvorani pokrivale su velike mermerne ploče, a u ostalim prostorijama mozaici. Pretpostavlja se da je ta građevina bila namenjena ritualnim gozbama koje je, prema svedočenju Laktancija, Romula priređivala za svoje verske istomišljenike. Ta pretpostavka nema definitivnu potvrdu.

Sa sigurnošću se zna i kako su izgledali sakralni objekti na Maguri i moćna kapija (tetrapilon) na najvišoj tački pomenutog brega, kroz koju je prolazio glavni pristupni put ka Romuliani. Ne zna se šta još kriju ledine izvan zidina Galerijeve palate. Geofizičkom prospekcijom, koju su obavili stručnjaci iz Nemačke, pronađeni su dokazi da je pored Romuliane postojalo veliko urbano naselje u kome je, možda, rođen i sam Galerije. Pored severnog bedema registrovani su ostaci velike građevine (120x25 metara), za koju se pretpostavlja da je bila najveća ostava za žito na području današnje Srbije. Registrovana je i velika kružna građevina sa stubovima čija namena je za sada nepoznata. Nedaleko od zapadne kapije otkrivena je grobnica nekog vojnog zapovednika najvišeg ranga iz Galerijecvog vremena, sa raznim predmetima koji su pripadali pokojniku i zlatnom krstobraznom fibulom težine 42 grama. Uz sam temelj južnog bedema pronađen je grob visokog oficira rimske vojske sa fibulom od zlata i srebra, ukrašenom carskim portretima, kakve su carevi poklnjali vojnicima za posebne zasluge. Po likovima na fibuli može se zaključiti da je poklonjena u vreme Valentijana I, Valensa i Gracijana.

Romuliana ne može da se doživi za samo jedan dan. Priča koju pričaju moćne zidine, kule, palate, mozaici, delovi reljefa i skulptura i sve ostalo što još krije zemlja nataložena tokom više od 17 vekova, teško može da stane u jednodnevni doživljaj. Tim pre što Romuliana nije samo palata, nego u pravom smislu reči istorija u slojevima. Tu se na istom prostoru susreću tragovi iz II i I milenijuma pre nove ere, tragovi rimskog naselja iz II veka nove ere, ostaci velelepne palate s kraja III i početka IV veka, tragovi iz V i VI veka kada je bila crkveno dobro, svedočanstva iz vizantijskog vremena u VI i VII veku i konačno srednjovekovnog grada u XI veku. Tolika količina istorije na jednom mestu teško da može i da se zamisli, a kamo li da se za jedan dan sagleda.
Sačuvana
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« Odgovor #4 poslato: Jul 02, 2011, 02:30:55 am »

**


GAMZIGRAD — ROMULIANA
KRUNA RIMSKE DVORSKE ARHITEKTURE





Fotografija: Raša Milojević
BelGuest | Dani evropske baštine  | Specijalno izdanje, 2007
Sačuvana
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« Odgovor #5 poslato: Jul 02, 2011, 03:15:43 am »

*


GAMZIGRAD — ROMULIANA




Fotografija: Raša Milojević
BelGuest | Dani evropske baštine  | Specijalno izdanje, 2007
Sačuvana
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« Odgovor #6 poslato: Maj 26, 2012, 10:32:15 pm »

**

LEGENDE O GAMZIGRADU
 

O nastanku kasnoantičkog lokaliteta kod sela Gamzigrada istraživanjima se još nije došlo do sasvim preciznih i pouzdanih podataka. Međutim u narodu ovog kraja sačuvalo se nekoliko legendi o postanku Gamzigrada. Zabeležili smo nekoliko takvih zanimiljivih kazivanja koja su se zadržala u usmenom predanju i legendu koju je u svojoj pripoveci "Sin sedoga Gamze" obradio naš poznati romantičar Đura Jakšić.
 

UZIDANA ŽENA MAJSTOR MANOJLA
 
Gamzigrad su zidala tri brata nekoliko godina — bez uspeha. Što god bi oni danju podigli, vile bi u toku noći porušile. Jedne noći najmlađem bratu dođe vila u san i kaže mu:
 
"Prestaćemo da rušimo ako u temelje grada uzidate jednu od vaše tri žene".
 
Najmlađi brat Manojlo ispriča braći svoj san i oni se dogovore da postupe po vilinskom zahtevu. Uz to su se zakleli da ni jedan ništa o svemu ovome ne kaže svojoj ženi, nego da uzidaju onu koja im sutradan donese ručak. Međutim, starija braća ne održaše reč; jedino je Manojlo ostao veran dogovoru. I tako, sutradan, dve starije snahe izgovore se bolešću da ne mogu na gradilište. Najmlađa, Manojlova žena, ne sluteći ništa, pođe majstorima da odnese ručak, iako nije bio njen red. Kada je vide, njen muž se iznenadi i sneveseli, ali smatrajući da je sudbina tako odredila, poče ćutke da zida oko nje. Mlada žena je u početko ovo shvatala kao šalu. Kada joj je, međutim, red cigala dopro do pojasa, poče ona preklinjati muža da je pusti. Kako je on ostao neumoljiv, zamolila ga je da joj bar ostavi prozore na dojkama da bi mogla da nahrani sina Jovana: "Dovedi mi sina da ga nahranim; vetar će ga zaljuljati i uspavati, a kiša okupati umesto mene".
 
Prema kazivanju Miodraga Matića, zemljoradnika iz Gamzigrada


KAKO JE SIN OSLOBOĐEN ROPSTVA
 
Priča se da je Gamzigrad dugo godina zidala kraljica Gamza. Iz dalekih krajeva dovodila je roblje, koje je gradilo velelepne dvore za nju i njenu svitu. Jednom su Gamzini vojnici, vrativši se sa pohoda, iz dalekog sela doveli mladića Velislava. On se pre nekoliko nedelja oženio i kod kuće ostavio mladu ženu. Sa ostalim robovima radio je najteže poslove u kamenolomu, gde se vadio kamen za zidanje Gamzigrada i s ruke na ruku bio prenošen do gradilišta.
 
Godine su prolazile. Od mladića punog snage ... novog robovanja, na Gamzigrad je dovedena nova grupa mladića koja je trebalo da zameni iscrpljene stare robove. Među njima je bio i Velisavljev sin, koga ovaj napaćeni čovek nikada nije video. Znajući kakav život čeka robove na Gamzigradu, Velislav je doneo tešku, ali jedino moguću odluku. Čekićem kojim je lomio kamen udario je sina i tako ga oslobodio ropstva.
 
Prema kazivanju Miodraga Matića, zemljoradnika iz Gamzigrada
 

KLETVA PREVARENE SESTRE

U davna vremena živele su dve sestre — Vida i Gamza. Svaka je za sebe sagradila grad kome je dala svoje ime. Tako su nastali Vidin (u Bugarskoj) i Gamzigrad. Da bi razgraničile svoje posede, sestre se dogovore da između atara ovih gradova povuku granicu. Da bi granica bila podjednako udaljena od oba grada, dogovore se da istovremeno pođu iz svojih gradova pešice, terajući pred sobom jato gusaka. Na mestu gde se sretnu — biće granica.
 
Vida je iz Vidina krenula pešice kako je dogovoreno, a Gamza želeći da zauzme što veći posed, stavi guske u kola i tako se iz Gamzigrada odveze sestri u susret. Kada su se srele, Vida je videla da je prevarena: "Dabogda ti zmije naselile grad!" — proklela je svoju sestru Gamzu.
 
Ubrzo posle toga Gamzigrad su napali Turci, opljačkali ga i porušili, a njegove razvaline postadoše leglo zmija. Tako se ispunila kletva prevarene sestre.
 
Prema kazivanju Miodraga Matića, zemljoradnika iz Gamzigrada


GAMZINI KONJI PREVARILI SULTANA
 
Nekada davno Gamzigradom je vladala kraljica Gamza. Njene riznice bile su pune srebra i zlata, pa se glas o kraljičinom bogatstvu daleko pročuo. Turske uhode saznaju o basnoslovnim gamzigradskim riznicama i o tome obaveste sultana. Ovaj sakupi silnu vojsku i krene na Gamzigrad.
 
Iznad Gamzigrada, na brdu prema Zvezdanu, na kulama osmatračnicama danonoćno su bdeli Gamzini stražari (i danas su na brdu vidljivi ostaci kula). Jednoga dana u daljini opaziše približavanje velike turske vojske. Odmah o tome obaveste kraljicu. Ova, ne časeći ni časa, naredi da se desetini konja potkovice stave naopako. Potom pokupivši svoje blago i pratnju, kasom se udalji iz grada. A tragovi konja koji su napuštadi Gamzigrad, izgledali su kao da se upravo u njega vraćaju.
 
Turci su ne sluteći prevaru, ušli u grad ali od blaga i Gamze nije bilo ni traga.
 
Prema kazivanju Jelene Vojinović, domaćice iz Gamzigrada


SIN SEDOGA GAMZE
 
Za vlade kralja Nemanje na dvoru njegovom, među mnogobrojnim velikašima, slavom i junaštvom pročuo se sedi Gamza. Kralj je mrzeo svog dvoranina ne samo zbog njegove velike slave i junaštva, već i zbog vere u slovenske bogove koju sedi Gamza nije hteo da ostavi i pređe u hrišćanstvo. I tako se dogodi da zbog kraljeve mržnje Gamza napusti dvor i nikada se više u njega ne vrati.
 
U šarenim ravnicama, kroz koje plahoviti Timok juri, dizao se tvrdi Gamzigrad. Oko njega se prostirahu sela i novosazidani manastiri, koje su prvi srpski pokrštenjaci u slavu novoprimljene vere podigli: a tamo dalje puste šume i kamenito stenje. U njemu je sedi Gamza, odvojen od sjajnosti kraljevskog dvora, mirno čekao svršetak dugog, ali gorkog života. Nisko je sedu glavu oborio, snaga mu je pala, a mudro čelo pobledelo. Mnogo puta je duboko uzdahnuo, a u tamnim očima mu je zatreptala suza — grozna i gorka: i niko ne znađaše zašto sedi gospodar Gamzigrada tako tužno po svetu gledi.

Jedina svetlost u Gamzinom životu bio je njegov sin jedinac Radiša. Mlad i hrabar on je sa trinaest godina na najbešnjim konjima preskakao duboke jendeke koji su opasivali Gamzigrad.
 
Posle smrti sedoga Gamze, Radiša odlazi u Nemanjin dvor, gde se pripremala vojska za odbranu od Grka. Na dvoru je upoznao lepu Krinku, ćerku velikog kralja. Rodila se ljubav između dvoje mladih koja je kratko trajala. Čuvši od svojih dvorana da njegova ljubimica voli neznabošca, sina omrznutog mu sedog Gamze, dao je Radišu stražarima koji ga baciše u najmračniju tamnicu. Kada mu je kralj ponudio da primi hrišćanstvo, kada bi dobio i Krinku za ženu, Radiša je odbio, ostao je veran svojim slovenskim bogovima, veri svojih predaka i tako osudio sebe da više nikada ne vidi svetlo dana i svoju lepu Krinku.
 
Venula je i Krinka u svom bolu, ali je niko nije mogao odvojiti od Radiše. I tako, jedne noći otvore se gvozdena vrata mračne tamnice i u nju uđe Krinka sa zlatnim peharom u ruci. Po jedna kap otrova bila je dovoljna da dvoje mladih ostanu zauvek zajedno.
 
Tako je tvrdi Gimzigrad izgubio poslednjeg gospodara i bio ostavljen nevremenu i neprijateljima da ga poruše.
 
Đura Jakišć, "Sin sedoga Gamze", Srpski pisci, knj. I, str. 344


Anka Lalović

Tekst preuzet iz časopisa za književnost, umetnost i kulturu "BUKTINJA" Broj 21
glavni i odgovorni urednik Goran Vučković | Izdavač "Krajinski književni klub" Negotin, 2009
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: