Arhitektura i živopis
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Arhitektura i živopis  (Pročitano 6028 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Sr. Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 417



Pogledaj profil
« poslato: April 15, 2011, 11:55:57 pm »

**

SPOMENICI KULTURE

SRPSKA SREDNJEVEKOVNA UMETNOST
ARHITEKTURA I ŽIVOPIS


U nizu kulturnih tekovina našeg naroda srednjevekovna monumentalna umetnost zauzima nesumnjivo jedno od najuglednijih mesta, kako po visokoj vrednosti koju su ostvarili naši stari neimari i slikari, tako i po množini očuvanih spomenika. Ta umetnost, u periodu cvetanja, pri najpogodnijem sticaju uslova, dala je dela koja svojim kvalitetima prerastaju uske nacionalne okvire i spadaju u red najviših umetničkih ostvarenja srednjevekovne Evrope.
 
Proces razvoja naše monumentalne umetnosti tekao je relativno brzo. U neposrednom susedstvu— Južnih Slovena nalazila se Vizantija, naslednica stare Rimske imperije, u kojoj su tradicije visoke antičke kulture stalno živele; one su vekovima inspirisale stvaralački duh Vizantinaca, a posredno delovale i na kulturu ostalih zemalja. Mlada, sveža slovenska plemena brzo su i lako apsorbovala iskustva svojih obrazovanih suseda. Ona uskoro dolaze do svojIh organizovanijih političkih zajednica, nove religije, svoje pismenosti, književnosti i umetnosti. U ovoj, početnoj fazi negovana je uglavnom sitna umetnost: razne vrste umetničkih zanata i iluminiranje rukopisnih knjiga. Ubrzo zatim počinju da se javljaju i prve veće građevine — crkve u Južnom Primorju i Raškoj, na kojima se pored stranih uticaja osećaju i izvesna domaća, lokalna obeležja.
 
Stvaranjem nezavisne srpske države krajem XII veka, jačanjem njene političke i ekonomske moći i organizovanjem samostalne crkve nastaju i novi uslovi za razvoj monumentalne umetnosti. Otad, pa sve do konačnog pada zemlje pod tursku vlast sredinom XV veka, trajaće plodni period stvaralaštva u kome su podignuti naši poznati manastiri i crkve sa svojim lepim, umetnički obrađenim fasadama i izvanrednim freskama.
 
Nekoliko bitnih crta određuju karakter ove umetnosti.
 
Kako se cela duhovna kultura onoga doba nalazila pod dominantnim uticajem crkve, to je i umetnost bila prožeta religioznim duhom. Zato se među srednjevekovnim spomenicima i sačuvalo najviše onih koji su bili u službi crkve. No pored religioznih osećanja postojali su i drugi razlozi zbog kojih je lista bogatih crkvenih građevina i obilnih priloga uz njih stalno rasla. U feudalnbm društvenom sistemu srednjevekovne Srbije vladari, članovi dinastije Nemanjića, želeli su da osiguraju svoj položaj i ugled u državi i stvore čvrst oslonac protiv vlastele čija je moć vremenom sve više jačala. U ovakvom odnosu crkva istupa kao prirodni saveznik vladara, a ovi joj se za to odužuju podizanjem velikog broja manastira i darivanjem ogromnih poseda i ostalih beneficija.

Ktitori naših starih crkava bili su dakle, naročito u prvo vreme, sami vladari ili članovi vladarske kuće; pored njih javljaju se i crkveni velikodostojnici sa svojim zadužbinama. Taj, najmoćniji sloj ondašnjeg društv imao je mogućnosti da angažuje najbolje graditelje i slikare, i da sazida svoje zadužbine od najskupocenijeg materijala. Otuda ove crkve i pretstavljaju najvišu vrednost umetničkog stvaranja našeg srednjeg veka.
 

Studenica: istočna strana

Sredinom XIV veka pored vladarskih počinju se u većem broju podizati i plemićke zadužbine. Osnaženo plemstvo želelo je u svemu da sledi primer Nemanjića. Među njihovim crkvama nekoliko ih se izdvaja naročito svojim dobrim živopisom. Ostale su većinom delo provinciskih majstora.

Na karakter srpske umetnosti umnogome je uticao i geografski položaj zemlje. Naša država se od svoga formiranja nalazila između dveju izrazito odeljenih kulturnih sfera — istočne i zapadne. Primanjem pravoslavlja Srbi su bili izloženi jačem uticaju Vizantije i Bliskog Istoka. Međutim, interesi države često su zahtevali bliže odnose i sa katoličkim Zapadom. Ovakvim položajem zemlje stvorena je živa cirkulacija uticaja koji su ostavili traga i na našim monumentalnim spomenicima. Ove raznorodne, strane elemente srpski umetnici nisu primali mehanički. Oni su ih samo koristili u stvaranju novih, originalnih dela, koja su nosila obeležje nacionalne, specifično srpske umetnosti.
 
Politički interesi, kulturne i ekonomske prilike, kao i niz drugih istoriskih činilaca odredili su tri epohe, tri jasno izražena lika u razvoju naše monumentalne umetnosti. To su tri arhitektonske škole: raška, srpsko-vizantiska i moravska, kojima hronološki uglavnom odgovaraju tri perioda našeg zidnog slikarstva.
 
*
 
Prva značajna etapa srpske arhitekture, kojoj pripadaju spomenici raške škole, počinje sa formiranjem države krajem XII veka, traje kroz ceo XIII, a u izvesnim slučajevima dopire i do sredine XIV veka.
 
Kod najranijih građevina ove škole preovlađuju vizantisko-istočnjačka rešenja u osnovi i načinu zidanja. Međutim, već se na Nemanjinim zadužbinama javlja, naročito u obradi fasada, i jači uticaj zapadnog romanskog stila, koji je u Srbiju došao preko primorskih krajeva. Tako je stvoren tip raške građevine kome pripada niz značajnih srpskih crkava: Studenica, Žiča, Mileševa, sv. Apostoli u Peći, Morača, Sopoćani, Gradac, Arilje iz XIII, zatim Banjska, a unekoliko Dečani i sv. Arhanđeli kod Prizrena iz XIV veka. Jednobrodna zgrada sa velikom srednjom apsidom i kupolom na masivnom kubičnom postolju, ravni zidovi raščlanjeni samo plitkim pilastrima, izduženi bočni vestibili zamenjeni kasnije niskim poprečnim brodom — to su glavne osobine koje se ponavljaju skoro kod svih nabrojanih spomenika. Neki od njih završavaju se na zapadnoj strani dvema ili jednom visokom kulom-zvonikom. Sve ove crkve sagrađene su uglavnom od kamena; pojedine imaju fasade izrađene od poliranih tesanika belog ili višebojnog mermera.

Karakteristična je za ovu epohu fino rezana kamena plastika romanskog tipa, koja se javlja naročito na bogatim mramornim zadužbinama. Njome su ukrašeni portali, prozori, frizovi slepih arkadica koji teku ispod krovnih venaca, kapiteli stubova. Pored bujnih lozica pojavljuju se i raznovrsni, najčešće fantastični ljudski i životinjski likovi. U timpanima portala smeštene su figuralne kompozicije rađene u visokom reljefu. Ova plastika imala je pored dekorativne i religiozno-didaktičnu ulogu, ilustrujući između ostalog i scene Strašnog suda.
 
Prostrane, ravne i dobro osvetljene površine zidova raških crkava pružale su pogodnu osnovu za unutrašnju fresko dekoraciju.
 
Od prvih radova koji se direktno vezuju za vizantisko slikarstvo perioda tzv. renesanse Komnena uskoro počinje da se izdvaja stil našeg XIII veka koga reprezentuje živopis niza bogatih vladarskih zadužbina. Među ovima najvišim umetničkim kvalitetima odlikuju se Mileševa i Sopoćani, čije monumentalne freske spadaju u najznačajnija dela ne samo našeg već i evropskog savremenog slikarstva. Posmatran u celini živopis XIII veka pruža sliku jedne homogene umetnosti kod koje se mogu pratiti etape razvoja, iste kakve vidimo u celokupnom političkom, kulturnom i društvenom životu Srba onoga doba.
 
Sadržina fresaka ovoga perioda sasvim je jednostavna. Ona je najčešće inspirisana temama iz Jevanđelja; pored njih, u sporednim prostorima crkava, počinju se vremenom ilustrovati nove teme među kojima i događaji iz nacionalne istorije.
 
Jednostavna sadržina ispričana je na jednostavan način. U širokim, monumentalno shvaćenim kompozicijama ličnosti su smeštene tako da je sva pažnja usresređena na glavni, centralni motiv. Nosilac sadržine u ovom slikarstvu prožetom visokim duhom antike bio je čovek. Svi sporedni detalji oko njega svedeni su na minimum.
 
U formalnoj obradi slika razvojna linija je takođe jasna. Od najranijeg skoro crtačkog stila postepeno se prilazi ujednačenju izražajnih sredstava, tako da boja, potez i plastičan oblik dobijaju vremenom podjednaku vrednost. Razlike u koloritu kod fresaka XIII veka uslovljene su uglavnom bojom pozadine. Dok su kod jednih, rađenih na žutoj (ranije pozlaćenoj) pozadini boje svetlije i življe, kod drugih su tamnije, usklađene sa plavom osnovom zida.
 
*
 
Posle uspešnih ratova koje je vodio kralj Milutin krajem XIII veka teritorija srpske države proširuje se na jug prisajedinjenjem dobrog dela vizantiskih zemalja. U snažnoj, obogaćenoj državi nastaje plodni period građenja. Obnavljaju se stare, zatečene i podižu nove crkve. Neposredan dodir sa spomenicima vizantiske kulture delovao je na formiranje novog pravca u srpskoj arhitekturi, na stvaranje nove škole, s r p s k o - v i z a n t i s k e. Njeno teritorijalno područje bila je Makedonija i Kosovsko-metohiska oblast, a vremenski se proteže do prvih sukoba s Turcima.

Građevine ovoga tipa bitno se razlikuju od ranijih raških. Istočni uticaji smenjuju zapadne. Osnova rešena u obliku upisanog krsta postaje skoro kvadratna. Ritam masa, koji je kod raških crkava postepeno rastao u visinu, sada je naročito živ u gornjoj konstrukciji. Većina ovih spomenika nadvišena je jednom kupolom koja se oslanja na četiri slobodna stupca. Ponekad, kod bogatijih i većih crkava, javljaju se i petokupolna rešenja.
 
Skulptoralna dekoracija, tako karakteristična za spomenike raške škole, ovde je skoro sasvim izostavljena. Živopisni efekti fasada naglašeni su polihromijom samog građevinskog materijala: sivožuti blokovi kamena smenjuju se sa po nekoliko redova ružičaste opeke. Dekorativni detalji takođe su izvedeni u opeci. Različito kombinovana sa malterom ona ispunjava pojedina ukrasna polja, naročito timpane prozora i slepe arkade na apsidama; duplim nizovima zupčasto postavljenih opeka podvučene su linije krovova koji sada poležu neposredno po oblinama svodova.

Među mnogobrojnim spomenicima srpsko-vizantiske škole po svojoj originalnosti i lepoti izdvaja se crkva Gračanica, koja se ubraja u najznačajnija dela srednjevekovne arhitekture na Balkanu.
 
Iste, velike promene koje su nastupile na prelazu iz XIII u XIV vek u srpskoj arhitekturi javljaju se i u slikarstvu. One su došle tako naglo da se ne mogu shvatiti kao posledica prirodnog razvojnog toka, već im se uzrok mora tražiti u kompleksu novih uslova koji sada nastaju u državnom i religioznom životu, kao i u prilivu svežih uticaja iz Vizantije, gde je u to doba cvetao kulturni i umetnički preporod pod dinastijom Paleologa.
 
Nasuprot XIII veku u kome stilska diferenciranja uglavnom idu uporedo sa linijom razvoja, živopis XIV veka odlikuje se bogatstvom varijanata koje često istovremeno egzistiraju. No i pored toga mogu se uočiti izvesne zajedničke, opšte osobine ovog novog slikarstva, novog i po formi i po sadržini i po načinu izlaganja.
 
Pored Jevanđelja, koje i dalje ostaje glavni izvor sadržine fresaka, tematika se proširuje nizom scena uzetih iz raznih kanonskih i apokrifnih tekstova. Starozavetne knjige, žitija svetaca, kalendar, crkvena poezija i drugo ilustruju se opširno i doslovno. To obilje sadržine zbija se u kompozicije manjeg formata, koje se bez okvira nadovezuju jedna na drugu i nižu u više horizontalnih zona. Umesto dostojanstveno mirnih, monumentalnih figura uzdržanih gestova, kakve su slikali umetnici XIII veka, sada se pojavljuju brojne grupe ličnosti sa neobično živim i smelim pokretima; one su smeštene ispred kakve zgrade ili brdovitog pejzaža, okružene nameštajem ili detaljima iz prirode.
 
U ovom novom živopisu, u kome je nadvladala tendencija za što ekspresivnijim efektima, došla su do izražaja i nova slikarska sredstva. Odnosi svetlosti i senke, pomoću kojih su jako isticani plastični oblici figura, naročito su zanimali umetnike. I boja, sada nešto tamnija, i mek, rastrven potez — sve je podređeno plastičnoj formi.
 
Među mnoštvom spomenika živopisanih u ovo vreme može se ipak odrediti nekoliko većih grupa. Najranijoj, koja pretstavlja jasno izdvojenu i umetnički najjaču celinu, pripadaju crkve kralja Milutina: Bogorodica Ljeviška, sv. Nikita, Kraljeva crkva u Studenici, Staro Nagoričino, Gračanica. Za njima, hronološki, dolaze zadužbine srpskih arhiepiskopa u Peći: crkva sv. Dimitrija, Bogorodice Odigitrije, kao i velika Danilova priprata. U daljem nizu spomenika, pored očuvanih nemanjićkih, Dečana i Matejče, ređaju se zadužbine višeg i nižeg plemstva, činovnika, građana. Među ovima se ističu: Bela Crkva Karanska, Ljuboten, Lesnovo, Markov Manastir, Psača.
 
*

Raspad Dušanove carevine i nadiranje Turaka u južne krajeve zemlje obeležavaju početak političkot propadanja srednjevekovne Srbije. Oslabljena unutrašnjim neredima, smanjene teritorije, ona upornom borbom uspeva da održi svoju samostalnost još nekoliko decenija. U to vreme težište državnog života pomera se dalje na sever, u slobodne oblasti. I tu, u dolini Morave, razvija se i cveta novi stil  m o r a v s k e  š k o l e, poslednja umetnička faza u istoriji samostalne srednjevekovne srpske države.
 
Posle dva plodna veka umetničkog stvaranja, kod naših ljudi nije se mogla ugasiti potreba za daljim radom na tome polju. Potpomognuti umetnicima koji su pod pritiskom Turaka pridolazili s juga, Srbi i pored teških političkih prilika nastavljaju intenzivno da neguju sve grane svoje umetnosti. Koliko je ta umetnost bila zrela i sposobna za širenje i van naših granica, svedoče mnogobrojni spomenici ostalih pravoslavnih zemalja, Rusije, a naročito Rumunije, u čijoj se arhitekturi i slikarstvu vide uticaji moravske škole i dugo posle propasti srpske države.

Arhitektura spomenika ovoga doba razvija tradicije ranijih škola kombinujući ih sa izvesnim novim elementima. U osnovi se redovno pojavljuje oblik trolista (formiraju ga polukružne apside na istočnoj, južnoj i severnoj strani), koji se prvo nalazi u Makedoniji gde je prenet iz Svete Gore. U zidnim masama jako je naglašen vertikalizam, naznačen već kod nekih spomenika prethodnog perioda. On je potenciran i spoljnom dekoracijom, naročito vitkim kolonetama na ivicama poligonalnih apsida i tamburima kupola. Da bi se ovo izrazito stremljenje u visinu donekle ublažilo postavljeni su plastični kordon-venci koji dele fasade na dva ili tri horizontalna pojasa. I u ovoj grupi crkava nailazimo kod većih građevina na petokupolna rešenja, dok se manje završavaju jednim kubetom. Na nekim spomenicima javlja se nad pripratom i po jedna, obično slepa kupola, ili neka vrsta kule-zvonika, svakako kao reminiscencija na ranije raške građevine.

Laki i vitki oblici moravske arhitekture dekorisani su na vrlo slikovit način. Živopisnim fasadama, zidanim u većini slučajeva kamenom i opekom, dodata je neobično bogata kamena plastična ornamentika, kojom su pored portala i prozora ukrašene slepe arkade na apsidama, arhivolte i rozete. Za razliku od raške plastike ona je vrlo plitko rezana, skoro svedena u ravan. Izrazito dekorativnog karaktera ona neguje raznovrsne geometriske preplete i jako stilizovane vegetabilne i zoomorfne motive sa ponekom ljudskom figurom. Poreklo ove plastike pripada Istoku; ali se mnogi istovetni ornamenti pojavljuju već u XIII i XIV veku u našim rukopisnim knjigama, odakle su verovatno i preneti u kamen.
 
Pored kamenih upotrebljavaju se u većoj meri i ukrasi od pečene gline, tzv. keramo-plastična dekoracija.

Moravskom stilu pripada veliki broj crkava podignutih krajem XIV i u prvoj polovini XV veka. Najvažnije su: Lazarica u Kruševcu, Ravanica, Ljubostinja, Kalenić i Manasija.
 
Živopis moravske škole doživljuje isti razvojni proces kao i arhitektura. Na iskustvima ranijih epoha stvara se novi stil, najoriginalniji u našoj umetnosti.
 
Posle uznemirenog i vrlo raznolikog slikarstva XIV veka sada ponovo dolazi do usklađenosti forme i sadržine i do ujednačenja vrednosti pojedinih elemenata u samoj strukturi slika. Tematika takođe postaje sve određenija; u crkvama ovoga doba između ostalog najčešće se ilustruje ciklus čuda Hristovih.
 
Prijatan i dopadljiv utisak koji izazivaju moravske građevine svojim spoljnim izgledom ponavlja se i u njihovoj unutrašnjosti. Znalački rešene kompozicije sa figurama spretno postavljenim u prostoru, nenametljivi oblici i pokreti, dobar crtež i naročito uspeo kolorit određuju ovome slikarstvu visoko mesto u našoj srednjevekovnoj umetnosti.
 
*
 
Propašću države gase se i uslovi za dalji razvoj monumentalne umetnosti. Ona ustvari ni tada ne zamire potpuno; iako pod vrlo teškim okolnostima, narod ipak podiže nove crkve i obnavlja stare. U vreme obnove Pećke patrijaršije dolazi čak i do radova većih razmera. Ali tu više nema kreativne snage ranijih epoha. U ropstvu, potpuno odvojeni od progresivnog dela Evrope, naši graditelji i živopisci pokušavaju skromnim znanjem i skromnim sredstvima da se približe velikim delima prošlosti. Zato se u hronološkoj klasifikaciji naših spomenika u grupu srednjevekovnih ubrajaju i ovi iz turskog perioda, jer kao što su društveni i ekonomski uslovi kod nas vrlo dugo zadržali odlike srednjeg veka, tako je i naša umetnost druge polovine XV, XVI i XVII stoleća živela nastavljajući stare tradicije.
 
Tek stvaranjem novog političkog centra u Vojvodini i pojavom nove, građanske klase i srpska umetnost uzima nov pravac, a stare srednjevekovne forme, potisnute u drugi plan, tavore u radionicama živopisaca-zanatlija zadovoljavajući uglavnom potrebe seoskog stanovništva.



SPOMENICI KULTURE
Vodič priredili službenici i saradnici
zavoda za zaštitu i naučno proučavanje
spomenika kulture NR Srbije
Urednik: MILORAD PANIĆ SUREP
Prosveta, Beograd 1951
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: