Najnovije poruke: Angelina
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
  Prikaži poruke
Stranice: [1] 2 3 ... 27
1  ŽIVOT I OBIČAJI SRBA / Život, običaji i verovanja Srba / Vranje — Izgled svadbe i običaji poslato: April 01, 2014, 04:06:29 am
*

VRANJE — IZGLED SVADBE I OBIČAJI

Devojke su spremale za svadbu raznovrsne darove i "devojačku spremu". Tu su posteljina, čaršavi, peškiri, jastučnice, maramice, učkure, ćilime, kao i razni darovi za svatove i srodnike obe familije.

Za vreme prosidbe momkova rodbina daje jabuku devojci, u kojoj su zabodeni dukati, kao obeležje za sklopljenu prosidbu. Nakon ovoga devojka postaje verena. Po starom običaju, devojka se dva-tri dana posle prosidbe sklanja u komšiluk, kako bi bila pošteđena od susreta, čestitanja i zapitkivanja od strane radoznalih posetilaca i gostiju. Kada se isprosi devojka dolazi "pijenje" kojim se proslavlja veridba. Posle pijenja dolazi večera, a nakon večere starešina među proscima (obično svekar) baca novac na sofru, koji je namenjen za "spremanje" isprošenice. U subotu, uoči svadbe mlada odlazi na "banjanje" sa svojim drugaricama, devojkama i mladim ženama iz komšiluka u gradski hamam. "Banjanje" isprošenice ima svečan karakter, a samo kupanje prati čitav ritual obreda, uz narodne pesme koje pevaju devojke i mlade žene iz pratnje.

Uoči početka svadbe, nevestini darovi se slažu po doksatu, da bi ih svadbari mogli videti. Zatim darovi se stavljaju na kola, koja uz pratnju svirača odlaze mladoženjinoj kući. Devojačka kuća se bogato osvetli raznim fenjerima i svećama postavljenim u čirake, pa se postave dugačke sofre u kojima može sesti i po 30 svadbara. Prvo oro vodi majka isprošene devojke, noseći sito sa leblebijom i raznim bombonama, koja ona drugom rukom rasipa. Prema narodnom verovanju time se želi postići blagosloven i srećan život među mladencima. Pošto baci deo žita, ona oro vodi i van kuće u dvorište, a zatim izlazi nevestin otac koji odlazi u kuhinju da obiđe jela koje je ona spremila. Nakon toga hvali je i daje joj nešto novca za trud. Kada počnu dolaziti gosti on ih dočekuje i uvodi u kuću.

Poznata svadbena pesma u Vranju je bila "Hadži Gajka devojku udava." Ova pesma se je pevala i prilikom izvođenje neveste iz roditeljske kuće. Na dan svadbe, u zoru, nevestu oblače u nevestino ruho, češljaju je i kite je njene drugarice, dok joj pevaju tužnu narodnu pesmu "Da li te je žalba tvoju majku". Kada dođu svatovi po devojku, sa njima je i dever koji se uvodi kod neveste. On je uvek bogato odeven i nakićen. Sa nevestom se prvo opraštaju mati, zatim rođake i drugarice, tek onda dever izvodi nevestu iz kuće. Svadbena povorka prvo odlazi u crkvu na venčanje, a ispred mlade i devera idu čočeci i igraju. Iza mlade prvo idu žene, a zatim iza njih i muževi. U crkvi mladenci stoje ispred oltara i imaju preko ruku prebačene kumovske darove (tkaninu). Verovalo se je da ako se ako darovi padnu na pod, brak će biti nesrećan.

Kod mladoženjine kuće stoji svekrva. Snaha ljubi svekrvu u ruke, svekrva snahu u obraze i niko pre neveste ne sme ući u mladoženjino dvorište. Na pragu kuće se namesti korito sa vodom, koje po običaju nevesta ne sme da pređe, dok svekar ne baci u korito dar u novcu. Uz to on mora reći koji će deo imovine (njive, dućana ili kuća) kao poklon pripasti nevesti kao lična svojina. Pošto dade otkup, svekar pruža ruku snahi da ova prekorači korito s vodom i uđe u dvorište gde je svekar vodi do kuhinje i predaje ženama.

Prvu bračnu noć mladenci provode u svojoj ložnici, gde su prosrte na podu dve postelje. Običavalo se je da mladenci prvu bračnu noć provedu u nevestinoj postelji. Drugog dana svadbenog veselja, nastaje "viđenje" ili "čašćenje". Toga dana dolaze žene iz rodbine i susedstva da vide mladu, među kojima mlada mora biti raspoložena i vesela. I drugog dana svadbe, nevesta se pojavljuje obučena u svoje nevestinske haljine. Bilo je slučajeva da svadba traje i po tri dana. No obično se završavala danom venčanja i "velikom večerom". Običavalo se da se pri kraju svadbe igra "šareno oro". / Vranje online

* * *

Hadži-Gajka, hadži-Gajka
devojku udava...
Em je dava,
em je ne udava...
2  ŽIVOT I OBIČAJI SRBA / Srpsko pravoslavlje / Srpski patrijarsi poslednjih pedeset godina poslato: Mart 31, 2014, 03:07:04 am
**

PATRIJARH VARNAVA


Šest dana posle smrti patrijarha Dimitrija (1930) izabran je za srpskog patrijarha mitropolit skopski Varnava.

Sin zemljoradnika Đorđa Rosića i Krsmane, Petar Rosić rođen je u Pljevljima 29. avgusta 1880. godine. Bogoslovsko-učiteljsku školu u Prizrenu završio je odlično (1889), pa je kao stipendist ruskog Svetog sinoda otišao u Rusiju. Pošto je neko vreme proveo u petrogradskoj bogosloviji da douči ruski i popuni svoje znanje, primljen je u duhovnu akademiju koju je takođe odlično završio godine 1905. Nekoliko nedelja ranije (30. aprila) postao je monah Varnava.

Ovih šest godina u Rusiji, posvećenih samo studijama, bile su veoma značajne za duhovno razvijanje i kulturu budućega patrijarha. Posle toga on prelazi u Carigrad gde je bio duhovnik pri poslanstvu Srbije, učitelj srpske osnovne škole i jedan od glavnih saradnika dobro uređivanog nedeljnog lista Carigradski glasnik, organa otomanskih Srba.

Učeći grčki i turski, mladi monah posećuje Palestinu i Svetu Goru, upoznaje prilike u vaseljenskoj patrijaršiji i u turskom carstvu, a godine 1910. dočekuje kralja Petra I, kad je kralj pohodio sultana. Kralj je tada posetio i patrijarha Joakima III, a otac Varnava ga je pratio i bio mu tumač.

Bavljenje kralja Petra I imalo je političku svrhu da olakša sporazume sa turskom vladom, pa i sa vaseljenskom patrijarjišom o mnogim pitanjima; između ostalih i o postavljenju još jednog našeg episkopa. Turski državljani iz Pljevalja, već pet godina u Carigradu, poznat i priznat i od Turaka i Grka, znatne kulture, sa znanjem turskog, grčkog i ruskog jezika, otmena ponašanja i naočite pojave — monah Varnava bio je najpogodniji da postane veleško-debarski episkop, pa ga je ubrzo Sveti sinod vaseljenske patrijaršije izabrao za to vladičanstvo, a patrijarh Joakim zatim i posvetio, u tridesetoj godini života, 10. aprila 1910.

Mladi episkop odmah se sav predao crkvi i školi u svojoj eparhiji, udahnuo u nju nov živog, nov način rada, i počeo podizati narod i sveštenstvo u svakom pogledu, ulivajući im nadu u skoro oslobođenje. U knjizi "Kanonska vizitacija Reke" dr Toma Smiljanić-Bradina dao je živu i impresivnu sliku toga rada mladog vladike. Kad je zatim došla dvanaesta godina, Sveti sinod je Varnavi poverio brigu o više upražnjenih eparhija iz kojih su otišli egzarhijski nekanonski episkopi.

U velikom ratu on je obilazio sela i vojne jedinice, osobito tamo gde su se nalazili verni iz njegove eparhije, a zatim se povukao na solunski front gde se bavio, radeći i u oslobođenom Bitolju do godine 1917, kada ga crkva i vlada šalju u Rusiju. Februarska revolucija dala mu je prilike za znatnu aktivnost. U Petrogradu je bio u dodiru sa novom vladom i ruskom elitom, obnavljao je naše mnogostrane veze sa ruskim narodom, a zatim je prešao i u ostala središta, Moskvu i Harkov. Tada je objavio više zapaženih izjava i članaka. U Moskvu je otišao ponajviše stoga da bi učestvovao u obnavljanju ruske patrijaršije, te je bio izaslanik srpske crkve na saboru koji je izabrao Tihona za patrijarha. Zatim se preko Skandinavije, Britanije i Francuske vratio na solunski front odakle je zajedno sa vojskom stizao u Veles, Debar, Skoplje, Štip i druge oblasti Makedonije gde je sređivao crkvene i druge prilike u korist ne samo svoje pastve nego i stanovništva drugih veroispovesti.

Uskoro je, kao najbolji za to, izabran za mitropolita skopskog (1920), pa je svoj rad mogao nastaviti u još većim razmerama. Za deset godina koliko je proveo na skopskoj katedri mitropolit Varnava posvedočio je sve vrline pravoslavnog arhijereja i velikog organizatora. Više nego što je to izgledalo mogućno, on se trudio da obnovi sveštenstvo školovanim podmlatkom; mnoge crkve i manastiri popravljeni su i propojali, a verski život čistio se od politikanstva, zahvaljujući ponajviše mitropolitu Varnavi i njegovoj saradnji sa ohridsko-bitoljskim episkopom Nikolajem (Velimirovićem) i drugim episkopima srpskih i makedonskih oblasti oslobođenih godine 1912.

Istakavši se među episkopima, zapažen već od 1910. godine i u političkim krugovima, mitropolit Varnava je zasluženo uživao blagovoljenje svih koji su mogli odlučivati, pa se već za poslednjih godina života onemoćalog patrijarha Dimitrija uviđalo da je najpodobniji njegov poslednik — mitropolit Varnava. Kralj Aleksandar jedva je čekao takvoga patrijarha s kojim će moći sarađivati. I tako je u pedesetoj godini života mitropolit Varnava seo na presto Svetoga Save 12. aprila 1930.

U velikoj svojoj skromnosti, stalno ispitujući kritički sebe i svaki svoj postupak, patrijarh Varnava često je govorio da žali što nije imao prilike da bude iskušenik ili običan monah, da opslužuje uboga sela kao paroh, da počne od najnižih funkcija i da prođe kroz sve stupnjeve i faze razvića i rada. "Nisam dovoljno bio poslušnik da bih bio dobar zapovednik", govorio bi u intimnom krugu aludirajući na svoj brzi uspon. U tridesetoj godini postao je episkop, u četrdesetoj mitropolit, u pedesetoj patrijarh, ali nije imao pravo kad mu se činilo da nije trebalo tako da bude. Sve su to bile veoma odgovorne dužnosti u veoma teškim prilikama i vremenima, ali on je svuda posvedočio svoje velike sposobnosti.

Kad je postao patrijarh pokazao je veliku energiju i suptilnost. Kralj Aleksandar je bio uveren da je dobio poslušnog patrijarha koji će crkvu učiniti servilnim organom države, onako kako je to ponekad bilo u Srbiji, ali se iznenadio. Novi patrijarh je znao da je došlo vreme emancipacije crkve, i da se toga ne treba plašiti nego, naprotiv, iskoristiti sve mogućnosti takve situacije.

Pisac ovih redova pohodio ga je jednom u Sremskim Karlovcima i video u njegovom kabinetu pun orman knjiga. Bila je to velika zbirka zakona i literature o srpskoj crkvenoj autonomiji u Ugarskoj. Patrijarh ih je stalno dopunjavao novijim radovima o organizaciji crkve u Francuskoj, Sovjetskom savezu i drugim zemljama u kojima je izvršena emancipacija crkve.

Božidar Kovačević

PROSVJETA kalendar za 1996. godinu | Priređivači: Prof. dr. Vojislav Maksimović
3  ZNAMENITOSTI I PRIRODNE LEPOTE SRPSKIH ZEMALJA / Pričom i fotografijom kroz Srbiju / Zasavica — Prirodni rezervat poslato: Mart 31, 2014, 12:36:47 am
**

ZASAVICA
Specijalni rezervat prirode
4  ŽIVOT I OBIČAJI SRBA / Srpsko pravoslavlje / Kućna slava poslato: Mart 31, 2014, 12:16:49 am
**

O KRSNOJ SLAVI


Prvohrišćanska je vera, od Boga nam dana i od Svetih Apostola predana, da slavimo Boga i Njegove Svetitelje. Slavljenje Boga i Božjih Ugodnika, Anđela, Apostola, Proroka, Mučenika, Svetitelja, Prepodobnih i svih Pravednika, jeste naš hrišćanski pravoslavni životni stav, kojim ispovedamo veru svoju u pravi cilj i smisao našeg ljudskog života i ovde na zemlji i u večnosti. Jer ko slavi Boga i Božje Svetitelje, taj slavi istinsku i večnu slavu čovekovu u Bogu Živom i Istinitom, te onda neće slaviti nikakve lažne bogove ni prolazne i smrtne ljude ovoga sveta. Ko slavi Boga i Božje Svece, kao prave i istinite, besmrtne ljude, koji iz ovog prolaznog i smrtnog života Bogom Živim pređoše u život večni i besmrtni, taj će se i sam slavom Božjom proslaviti i Bogu i Svetima upodobiti, jer će od Boga biti zajedno sa Svetima proslavljen u večnost Carstvu Nebeskom.

Sveti Otac Srpski, Sava Ravnoapostolni, dao je nama pravoslavnim Srbima i jednu posebnu srpsku domaću Slavu — naše Krsno Ime, to jest blagoslovio je našu srpsku porodičnu Slavu:da svaka srpska porodica, svaka kuća i domaćinstvo slavi onoga Svetitelja na čiji su dan naši pretci i praoci primili Hristovu veru i krstili se u ime Svete Trojice. To je dakle, naša srpska Krsna Slava i Krsno Ime, za koje naš verni narod s pravom kaže: Ko Krsno Ime slavi, ono mu i pomaže.

Slaveći našu domaću Slavu, mi ne prestajemo slaviti i svoju crkvenu, hramovnu Slavu zajedno sa svojom braćom i parohijanima; i to je naša zajednička sveta Preslava. A kada slavimo svoju domaću i porodičnu Slavu, ne slavimo je opet sami u kući, niti samo u kući, nego najpre sa ostalim pravoslavnim hrišćanima u Crkvi, na zajedničkoj svetoj Službi, svetoj Liturgiji, gde su prisutni i svi Božji Anđeli i svi Sveti, i gde se spominju svi naši živi i upokojeni, pa tek onda i u domu svome. I opet u domu ne slavimo je sami, nego u zadruzi i zajednici sa svojom porodicom, sa svojim bližnjima i srodnicima, sa susedima i prijateljima, i sa svakim namernikom Božjim koji nam tog dana dođe u dom, makar bio i prosjak i ubožjak, pogotovu on. Jer je i on, kao i svaki čovek, slika Božja i brat Hrisgov i naš.

Sveta Krsna Slava upravo i ima taj smisao i značaj: da sve nas okupi i sjedini u jednu pravu bratsku Hristovu zajednicu, u svetu Crkvu kao sabor Božji, kao sabranje dece Božje, te zato Krsno ime i slavimo u slavu Božiju i u čast Svetih, na naše spasenje i oboženje, na očovečenje i hristovljenje, na bogougodno zaduženje i sjedinjenje sa njima, našim Slavama, i preko njih se Hristom, našom večnom i neprolaznom Slavom.

Kada jedna porodica treba da otpočne da slavi?

Odgovor je jednostavan i logičan: onda kada se osamostali. Kada se oženjeni sin odvoji od roditelja i po građanskim merilima osnuje posebno domaćinstvo, nema razloga da se i u crkvenom smislu ne smatra posebnom ćelijom velikog organizma Crkve. Zašto da lišava sebe i svoju porodicu blagodetnih darova koje donosi Slava? Otud je pogrešno uverenje, koje postoji u nekim krajevima, da sin ako je i odvojen od roditelja ne treba da slavi, jer ima živa oca ili starijeg brata! Još se ponegde događa da porodica ne slavi ako je te godine u žalosti, što je takođe pogrešno, a ukazuje na neshvatanje suštine praznovanja Slave. Kako treba slaviti slavu?

Za slavski obred potrebno je pripremiti:

— slavsku sveću,
— kuvanu pšenicu (koljivo, žito),
— slavski hleb (kolač) koji je umešen osvećenom vodicom,
— čašu crnog vina i
— spisak imena živih članova porodice.

Sve drugo što je pripremljeno za Slavu, dodatno je i nije neophodno. A neophodno je da sve bude pošteno kao po danu: ne u pirovanju i pijanstvu, ne u razvratu i bestidnosti, ne u svađi i zavisti (Rm 13:13)

Smisao obreda Krsne slave.

U bogosluženjima Pravoslavne crkve sve ima svoj uizvišeni smisao i naročito značenje, pa je tako i sa slavskim obredom.

Slavska sveća. koja po mogućnosti treba da je od čistog pčelinjeg voska, označava prinos najčistiji i najneviniji. Kao što pčela pravi med sakupljajući slatki mirisni sok od cvetova, tako i molitva svečara treba da potiče iz čistog srca i čiste duše.

Slavski kolač predstavlja  ž r t v u  koju dajemo kao prinos blagodarnosti Bogu što smo kroz Isusa Hrista i Njegovo stradanje iskupljeni od propasti i oslobođeni od praroditeljskog greha.

Slavsko žito-koljivo je simbol naše zahvalnosti Bogu za date nam zemaljske plodove; ono nam je i spomen na svetitelja kojeg slavimo a koji, po rečima našeg Spasitelja, kao zrno pšenice, umrevši — mnogi rod donosi.

Gde smo danas?

Krsna slava je oduvek bila dan i za ovakvo sagledavanje. Svaki narod, porodica i pojedinac imaju svoj životni put. Potrebno je pokatkad zaustaviti se i razmisliti, sagledati sebe, porodicu i narod u tom istorijskom hodu. Svaka generacija sagledavala je sebe u svome vremenu.

Moramo reći da je danas među nama sve više porodica koje su sve manje hrišćanske, a proslavljanje Krsne slave od najstarijih vremena pa do danas, predastavlja jedan od najvažnijih činilaca u osvežavanju verskog života u srpskom narodu.

Krsnu slavu, kao izraz svoje vere, treba da drži bez prekida svaka naša porodica, bez obzira na stanje u kojem se trenutno nalazi; jer Slava čoveku-verniju uliva poverenje, snagu, osveženje, stabilnost, duševni i telesni mer.


Jeromonah Atanasije
5  ŽIVOT I OBIČAJI SRBA / Srpsko pravoslavlje / Osobenosti srpskog pravoslavlja poslato: Mart 31, 2014, 12:06:22 am
**

POSTOVI

(svi datumi su označeni po starom kalendaru)


VIŠEDNEVNI

— Veliki post i Strasna sedmica, od 25. februara do 13 aprila;
— Petrovski post, od 10 do 28 juna;
— Velikogospojinski post, od 1 do 14 avgusta;
— Božićni post, od 15 novembra do 24 decembra.

JEDNODNEVNI

— Svake srede i petka osim trapavih sedmica;
    Krstovdan uoči Bogojavljenja, 5 januar;
    Usekovanje glave Svetog Jovana Krstitelja, 29 avgusta;
— Vozdviženje Časnog Krsta-Krstovdan, 14 septembar.

TRAPAVE SEDMICE

    Post je razrešen sredom i petkom sledećih sedmica:
    Iza nedelje o mitaru i fariseju, od 3. do 9 februara;
    Siropusne sedmice, od 17 do 23 februara;
— Svetle sedmice od 14 do 20 aprila;
— Duhovske sedmice, od 2. do 8 juna;
— Od Božića, 25 decembra 1997. do Krstovdana 5. januara 1998. godine.


HRIŠĆANSKI POST vodi poreklo od Isusa Hrista. On je sam postio, govorio o postu i rekao da će Njegovi učenici postiti. Sveto pismo svedoči da su apostoli i prvi hrišćani postili, a tako je bilo kroz svu istoriju Crkve do danas. Post je sve svete rukovodio u životu po bogu (Sv. Vasilije Veliki). Cilj posta je očišćenje tela, jačanje volje, uzdizanje duše iznad tela, a više od svega, proslavljanje Boga i poštovanje Njegovih svetih. Pravi post ima dve strane, telesnu i duhovnu i sastoji se kako u uzdržanju od mrsne hrane, tako i u uzdržavanju od rđavih misli, želja i dela, umnožavanju molitava, dobročinstva i vršenju sviju evanđelskih vrlina. Stoga sveti Vasilije Veliki opominje: Korist od posta ne ograničavaj samo na uzdržavanje od jela, zato što je istinski post udaljavanje od zlih dela.

HRIŠĆANSKE VRLINE Svaki srpski pravoslavni dom ima: ikonu krsne slave, krst, kandilo, kadionicu, svećnjak, bosiljak, tamjan, sveto pismo i kalendar.

Pravoslavni vernici praznuju sve praznike obeležene u kalendaru crvenim slovima i učestvuju u prazničnim i nedeljnim bogosluženjima, zovu i prihvataju u svoj dom paroha i vrše verske obede.

Molitve se vrše za zdravlje članova domaćinstva, svojih kumova, rodbine i prijatelja, za mir u celom svetu, za život po božijoj volji, za pokoj duše svojih predaka, umrlih braće i sestara, dece, rodbine, kumova i svih prijatelja.

Naročita pažnja se posvećuje verskom i moralnom vaspitanju mladih.

Krsna slava se poštuje kao najveća svetinja.

Hrišćanska vrlina je časno i odgovorno živeti, u slozi i ljubavi sa bližnjima.

U granicama mogućnosti, dobrovoljnim prilozima, treba pomagati gradnju hramova i druge svetovne i humanitarne akcije.


Srpski Narodni kalendar za prostu 1997. godinu | Priredili Aleksandar Jovanović & Slobodan Čvorović | Čačak
6  ŽIVOT I OBIČAJI SRBA / Srpsko pravoslavlje / Osobenosti srpskog pravoslavlja poslato: Mart 30, 2014, 11:38:02 pm
**

OSOBENOSTI SRPSKOG PRAVOSLAVLJA


Opstajući vekovima između Istoka i Zapada, srpsko pravoslavlje je, pored onoga što je dolazilo iz Vizantije, uvek primalo štošta i od zapadne kulture. Tragovi tog dopunjavanja kultura vidljivi su u građevinarstvu, slikarstvu, književnosti, muzici, kao umetničkim izrazima jednog narodnog duha koji se na ovim prostorima razvijao.
 
U srpskom pravoslavlju najdublji trag je ostavio prvi arhiepiskom Srpske crkve Sava Nemanjić. Živeći i radeći u vreme kada su Srbi imali svoju državu, i jednu nacionalnu crkvu, on je, u stvari, postavio temelje za očuvanje identiteta svog naroda i u vekovima kada je živeo pod tuđinskom vlašću. Jer specifičnost čoveka iz srpskog naroda je vekovima bila upravo ta pripadnost Crkvi.
 
Srpsko pravoslavlje ima dva fenomena, dve osobenosti karakteristične samo za nju. To su: krsna slava i religiozno transformisana kosovska tragedija.
 
Fenomen slave nije sasvim osvetljen. Činjenica je, ipak, da ovu vrstu praznika imaju samo Srbi. U nizu dosta raznorodnih pretpostavki najlogičnijom se čini teorija kako je to, u stvari, prehrišćanski kult koji je, posle pokrštavanja Srba, hristijaniziran, i koji predstavlja uspomenu na dan pokrštavanja porodice.

Fenomen kosovskog boja u samom pravoslavlju je sasvim specifičan. U potpuno oformljenoj hrišćanskoj duši naroda, teška tragedija kosovske bitke podignuta je iznad istorijske realnosti i pretvorena u nacionalni mit svenarodnog iskuspljenja.
 
Kao što hrišćani u Hristovoj smrti pored stradanja vide i najavu dolaska boljih vremena, tako je jedna izgubljena bitka živela u narodu kao osnova i priprema za neku buduću pobedu.

HRAM
 
Hram je osvećena zgrada, namenjena bogosluženju, a naziva se još i crkvom, domom molitve, domom Božjim. Još rano posvećuju se ili uspomeni na neki događaj iz Hristovog života, (vaskrsenje, vaznesenje), Bogorodici (rođenje, uspenje, vavedenje), ili pojedinim hrišćanskim svetiteljima (Sv. Nikoli, Sv. Jovanu, Sv. apostolima Petru i Pavlu), a događaj ili svetitelj kome je hram posvećen naziva se hramovnom (crkvenom) slavom, koja se svečano proslavlja.

UNUTRAŠNJOST PRAVOSLAVNOG HRIŠĆANSKOH HRAMA
 
Pritvor (paperta, pronaos) nalazi se na zapadnom ulazu. Nekada je imao dva dela, otkriveni spoljašnji, u kojem su stajali oglašeni i veliki grešnici, kojima je crkva, privremeno ili trajno zabranila ulazak u hram. Iz ovog pritvora ulazilo se u unutrašnji, pokriven, u kojem su stajali pokajnici, i u kojem se nalazila krstionica. Danas u hramovima nema spoljašnjeg, a u unutrašnjem, gde ima, stoje žene, pa se unutrašnji naziva ženskom crkvom.
 
Srednji deo hrama (naos, lađa crkve): u ovaj deo se ulazi iz unutrašnjeg pritvora, i obično je jednu stepenicu niži, čim se ističe simbolika crkve kao lađe u kojoj putnici nalaze utočište i spasenje. Na sredini lađe je stočić (analoj) sa ikonom svetitelja ili praznika kome je hram posvećen. Lađa je namenjena vernicima. Prema oltaru nalazi se uzvišeni prostor — soleja, na čijem je središtu amvon — okruglo uzvišenje, sa jednom ili tri stepenice, namenjeni đakonima za liturgička čitanja.
 
Uzvišeni deo lađe — soleja, namenjen je sveštenicima i crkvenoslužiteljima.
 
Lađa je od oltara, trećeg dela hrama koji se nalazi na istoku, odvojena pregradom — ikonostasom, koji je ukrašen ikonama, postavljenim po strogo utvrđenom redosledu, a na vrhu se nalazi raspeće.
 
Oltar je najsvetiji deo hrama jer se u njemu obavljaju svete službe, i u simboličnom smislu, predstavlja nebo u kome Bog obitava.
 
Na sredini se nalazi sveti presto, koji simbolično predstavlja Hristov grob.

KAPELA
 
Kapela je crkvica u kojoj se služi bogosluženje za određeni krug ljudi. Postoje manastirske, episkopske, kapele pri bolnicama i druge.

ZVONIK

Zvonici su tornjevi na čijem se vrhu smeštaju zvona. Zvono simboliše glas Božji.

GROBLJE

Groblje je mesto gde se sahranjuju mrtvi. Mrtvi se polažu licem prema istoku da bi gledali Onoga koji dolazi od izlaska sunčeva i koji je svetlost sviju. Spomenik na grobu vernika je krst, a skrnavljenje groba je greh.

ZNACI I RADNJE PRI MOLITVI
 
Svaku pravoslavnu molitvu karakterišu i sledeći znaci i radnje: krsni znak, blagosiljanje, stajanje, okretanje prema istoku, poklon, klečanje, pokrivanje i otkrivanje glave, osvetljenje i kađenje.

KRSNI ZNAK
 
Svaka služba i molitva u Pravoslavnoj crkvi počinje krsnim znakom. Krsti se sa tri prsta desne ruke (palcem, kažiprstom i srednjim, a mali i domali su savijeni uz dlan) dodirivanjem čela, prsa desnog pa levog ramena. U isto vreme se izgovara vo imja Oca (čelo — posvećivanje uma Bogu)... i Sina... (prsa — posvećivanje želja)... i svjatago Duha (desno pa levo rame — posvećivanje snage Bogu). Na kraju činjenja krsnog znaka izgovara se Amin.

BLAGOSILJANJE
 
Ovaj čin vrše sveštena lica, kojima se vernici, pri susretu, obraćaju sa blagoslovi, oče. Vernici, po primanju blagoslova, čine naklon.

STAJANJE

Ovaj običaj pri molitvi nasleđen je od starozavetne Crkve, i hrišćani, na ovaj način iskazuju poštovanje prema Bogu.
 
OKRETANJE PREMA ISTOKU
 
Smatrajući istok carstvom svetlosti, pravoslavni hrišćani se, za vreme molitve, okreću u ovom smeru, izražavajući pri tome želju da iz carstva tame, greha, pređu u raj, koji je po Svetom pismu, na istoku. Drugi razlog okretanja prema istoku je sadržan u činjenici da je Isus Hristos bio razapet licem okrenutim prema zapadu, pa se vernik, okrećući se prema istoku, u stvari, okreće prema njegovom licu.

POKLON

Klanjanje je izraz poštovanja prema Bogu. Dubina poklona je srazmerna osećanju grešnosti i pobožnosti vernika.

KLEČANJE
 
Klečanje je izraz najdublje skrušenosti i smernosti pred Bogom. Crkva propisuje obavezno stajanje pri bogosluženju u nekim prilikama ali dozvoljava i klečanje, držeći se načela neograničavanja vernika u načinu izražavanja njihovih osećanja, tako da stav ni u jednom slučaju nije u suprotnosti sa crkvenim pravilima.

POKRIVANJE I OTKRIVANJE GLAVE
 
Muškarac hrišćanin pri molitvi skida kapu, a pobožniji to čine i pri samom pominjanju Božjeg imena, pri prolasku pored crkve ili nekog drugog osvećenog mesta. Žene pri molitvi pokrivaju glavu maramom.

IKONA

Kada o ikonama govori teolog, objašnjenje je opširnije; Ikone izobražavaju lik Spasitelja našeg Isusa Hrista i dogaćaje iz Njegovog dramatičnog života. Ono što je zapisano u Jevanđelju, to je predstavljeno našim očima tako što je i u boji naslikano na zidovima hrama, ili na drvetu, ili u oblicima neke druge materije. Ono što se čitanjem prikazuje našim ušima, to se isto gledanjem prikazuje našim očima. Pored Isusa Hrista, na ikonama se pojavljuju likovi njegove majke Marije Bogorodice, anđela kao nebeske vojske ili vojske Gospodnje, kao i likovi ljudi koji su uspeli duhovno da se uzdignu iznad ostalih i postanu sveci.


Slobodan Reljić i Momčilo Petrović
Srpski Narodni kalendar za prostu 1997. godinu | Priredili Aleksandar Jovanović & Slobodan Čvorović | Čačak
7  ZNAMENITOSTI I PRIRODNE LEPOTE SRPSKIH ZEMALJA / Muzej pod vedrim nebom / "Staro selo" Sirogojno poslato: Mart 30, 2014, 09:52:31 pm
**

MUZEJ POD OTVORENIM NEBOM /STARO SELO/


Zlatibor, jedna od najlepših, pitomih planina Srbije, sa prostranim pašnjacima, gustim zimzelenim šumama, ispresecan bistrim potocima i rekama, izuzetno povoljne i zdrave klime, oduvek je bio pogodan za život. Materijalni ostaci prohujalih epoha, od praistorijskih tragova, do antičkih spomenika, srednjovekovnih lokaliteta, crkvina i nekropola iz vremena samostalnosti srpske države, pa do znatno bolje očuvanih spomenika iz perioda turske dominacije, sakralnog i profanog, narodnog graditeljstva, jedinstvene crkve brvnare i slikarstvo na ikonama seoskih majstora, nadgrobni spomenici sa urezanim likovnim predstavama i epitafima poetske i dokumentarne vrednosti, samo su deo ukupnog nasleđa sačuvanog na Zlatiboru.

Narodno graditeljstvo ovog kraja sasvim je osobeno. Zlatiborska brvnara je najsavršeniji oblik kuće srpskog stanovništva planinske oblasti dinarske regije. Gradili su je samouki narodni neimari prema svojim potrebama i oblikovali prema svojoj meri i osećanju za sklad i lepotu. Život u velikim familijama — zadrugama, sa strogo utvrđenim tradicionalnim pravilima ponašanja i organizacijom međusobnih odnosa, prava i obaveza, uslovio je gradnju različitih vrsta objekata i njihovo funkcionalno raspoređivanje u okviru jednog domaćinstva. Stan, tj. okućnica je postavljena na pažljivo odabranim padinama, osunčanim i zaštićenim od vetrova. Na najvišem mestu postavljana je kuća sa pratećim stambenim objektima i zgradama za pripremanje i čuvanje hrane. Nešto niže smešteni su ostali privredni objekti, a zatim staje, obori i torovi za stoku, a još niže bašte (voćnjaci), njive i vrtovi (povrtnjaci).

Zajednički život mnogobrojne porodice odvijao se u kući, kraj ognjišta, jedine vatre u domaćinstvu. Stoga se i odaja sa zemljanim podom i ognjištem u sredini, takođe naziva kuća. Uvek je orijentisana glavnim ulazom ka istoku i sporednim ka zapadu. U kući se nalazi i soba sa drvenom tavanicom i podom ispod koga je, zahvaljujući kosom terenu, smešten zidani podrum.

Sobu zagreva peć zidana zemljom i grnčarskim lončićima koja se loži iz kuće. Dim sa ognjišta i iz peći odlazi pod krov, a kroz bočne otvore badže i kapić na vrhu krova izlazi napolje.

Svakom sinu u porodici kad se oženi gradila se posebna zgrada sa jednom prostorijom koja je njegovoj porodici služila uglavnom za spavanje. Koliko je sinova bilo toliko se zgrada podizalo u dvorištu.

Osobenost zlatiborske okućnice u tome što je sačinjava veliki broj objekata što se za različite potrebe i namene grade posebne zgrade.

Muzej pod otvorenim nebom Staro selo u Sirogojnu predstavlja stan i stambenu kulturu zlatiborskog sela. Autentični objekti preneti su u muzejski prostor na dalje čuvanje, proučavanje i prezentovanje.

Svi objekti i pokućstvo u Muzeju su autentični, samo su tor, kulača, uljanik i mišana (31, 30, 16, 24) rekonstruisani prema pronađenim uzorima, jer ih nije bilo moguće preneti.

Letnji čobanski stanovi koji se grade visoko u plani-ni, na pašnjacima, u Muzeju su predstavljeni u posebnoj, nešto izdvojenoj celini.

U Muzeju Staro selo u Sirogojnu izloženo je staro narodno graditeljstvo sačuvano po selima planine Zlatibor. Sve odabrane građevine podjednako su vredan deo muzejske postavke.

Zorica Zlatić Ivković
Srpski Narodni kalendar za prostu 1997. godinu | Priredili Aleksandar Jovanović & Slobodan Čvorović | Čačak
8  ZNAMENITOSTI I PRIRODNE LEPOTE SRPSKIH ZEMALJA / Pričom i fotografijom kroz Srbiju / Zasavica — Prirodni rezervat poslato: Januar 31, 2014, 11:05:26 pm
**

ZASAVICA
Specijalni rezervat prirode
9  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 05:25:51 am
*

RECI NEŠTO, BOGORODICE LJEVIŠKA


Reporteri "Novosti" sa Srbima na molebnu u samotnoj i ranjenoj crkvi u Prizrenu. Vređa bodljikava žica, nema zvona, o zidove se odbija molitva. Ljudi svesni nesreće i nepravde.

Prizren je bio carski, srpski grad. [...] crkva Ljeviška, hram nesrećno izabranog ili nametnutog hrišćanstva. Tada Albanaca nije bilo, ne samo ovde, nego ni u celoj Evropi. A, čujemo od Šiptara: Ovo je naša crkva, džamija, šta već.

Metohija, 2008. godina, toliki vekovi prošli, a ništa pametnije nisu doneli. Ti vekovi. Prisustvujemo molebnu u oskrnavljenoj crkvi, među spaljenim licima svetaca, došlo 60 Srba, prognanika, da se — mole.

Nemci su pripadnici međunarodnih snaga (KFOR), oni "dopuštaju" da se molimo. Oni nas — čuvaju. Srbi su čuvali celu tu predstavu zvanu hrišćanstvo, ovde. Pa, koji je to preokret istorijskog točka? Zašto je nama, Srbima, dato to hrišćanstvo, pa smo ga onda branili? Mogli smo bez svega toga.

Ovde, ispred Bogorodice Ljeviške je kapija pala, rešetke nestale, bačeni su koturovi žice kao simbol nove okupacije. I maske su pale.

Čekamo da se desi zvuk zvona, kao poziv, naš. Nema zvona. Nema ni srpskih domova okolo, ni svetinja, a sve što vredi je poharano. U vreme Osmanlija, bilo je Turaka koji nisu hteli ni smeli da oskrnave lica i oči svetaca na freskama. Zapisano je da jedan Turčin nije to uradio, rekao je da je sve "lepota, kao što je i zenica oka mog". Turci su, ipak, star narod. Šiptari su, vidi se, hteli baš pogled sa zidova da spale na lomači, 1999. i 2004. godine. Kakva je to straža koja ne može ništa da sačuva? Govori Vukica Grujić, žena koja nema gde da se vrati:

— Bogorodice moja, Ljeviška, tako si sada samotna i daleko od svog naroda. Oprosti, nisi ti napustila narod, Srbi su otišli. Oterali su nas. Neko će reći da nismo krivi što smo te napustili, nismo krivi za tvoju samoću. Bićemo krivi ako te se odreknemo i ako ti se ne vratimo. Ti, Bogorodice moja, ne bi bila da nas nije, a nas neće biti ako te se odreknemo.

I, nije samo molitva spas.

Kako opisati ovaj moleban? Srbi prognanici pevaju. Došli su sa igumanom Petrom, starešinom Đurđevih stupova, iz Beograda i drugih, ne tako carskih gradova. Opasna žica, bodljikava, kao živa, a hladna i surova, smišljena da bi joj se pokorili, da bi zastrašivala. Pa, koga — Srbe?

Tuđa vojska, tuđa policija, u carskom gradu, sada, kraj marta 2008. A, pre toliko vekova, episkop Sava, kasnije proglašen za sveca i protosinđel Damjan, nadgledali su, u vreme kralja Milutina, radova na freskama. Crkvu su, podsetimo, životopisali, u svetu čuveni, Mihajlo Astrapa i Evtikije.

Molitva traje. Odbijaju se glasovi o zidove Ljeviške. Ljudi svesni nesreće i nepravde. Još nesvesni da ih ovaj hram zove. Ne samo na molitvu.   

Milena Marković | 29.03.2008. | Večernje novosti
10  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 04:08:16 am
*

BOGORODICA LJEVIŠKA
Draga Panić, Gordana Babić


Izdavač: Srpska književna zadruga
ISBN: 978-86-379-0978-1
Broj strana: 302
Pismo: ćirilica
Godina izdanja: 2007


Opis

Novo, dopunjeno izdanje monografije Drage Panić i Gordane Babić o Bogorodici Ljeviškoj, jednom od najlepših i najvrednijih spomenika srpske srednjovekovne umetnosti i kulture, pojavilo se u ovom vremenu iz više razloga. Šiptarski separatisti i ekstremisti su za vreme martovskih događaja 2004. godine zapalili crkvu i teško oštetili njenu unutrašnjost i njene freske od neprocenjive umetničke vrednosti i lepote. Novo izdanje je pokušaj da se još jednom, u kolektivnom i individualnom sećanju potvrde sve one vrednosti koje Bogorodica Ljeviška poseduje — od crkvenih i kulturnih do umetničkih i simboličnih, i da se od zaborava trajno sačuva njen nekadašnji izgled i izgled njenih uništenih fresaka i drugih oštećenih umetničkih predmeta. Stoga je ovo izdanje dopunjeno uvodnim tekstom raško-prizrenskog i kosovskometohijskog vladike Artemija, u kojem je istaknut kulturno-istorijski, umetnički i simbolički značaj Bogorodice Ljeviške za srpski narod, Srpsku pravoslavnu crkvu i srpsku kulturu. Iz istih je razloga ono dopunjeno i novim ilustracijama i fotografijama sadašnjeg izgleda oštećene crkve i uništenih i spaljenih fresaka, da bi se i na taj način uvidele razmere destruktivnog i vandalskog čina koji su na kraju XX veka nad jednom crkvenom i kulturnom svetinjom izvršili politički ekstremisti. I u ovom izdanju su, u veoma ilustrativnom i znalački urađenom pogovoru Dragana Vojvodića, profesora istorije umetnosti na Filozofskom fakultetu u Beogradu, istaknute sve one profesionalne i stručne vrednosti koje su autori monografije Draga Panić i Gordana Babić svojevremeno unele u prvo izdanje monografije. Na taj način je još jednom potvrđen širi kontekst vizantijske umetnosti i graditeljstva u koji je uklopljena Bogorodica Ljeviška i naglašena autohtonost srpskog nacionalnog i umetničkog elementa koji je u nju ugrađen. / delfi.rs/knjige
11  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 03:43:22 am
**

ZENICA MOG OKA TEBI JE GNEZDO


Osmanlije su pustošile Balkanom. Zapamtili smo ih samo po besu pobednika i doslednosti fanatika. "Uvi, uvi, živi zavide mrtvima" — jecao je letopisac nad zločiiima agarjanskim.

A u toj vojsci pustahijskoj, koja je i imovinu i živote pobeđenih smatrala darom Alahovim, ko zna koliko je i kakvih sve izuzetnih duhova bilo zagledanih u lepote sveta, daleki od krvi po kojoj su gazili, slepi za požare koji su ih pravili.

Jedan takav, pesnik il ljubitelj poezije, umetnik bar po duši, ušao je u Bogorodicu Ljevišku u Prizrenu, zastao pred njenim freskama dok se na trgovima i po domovima vršila reč Prorokova. Njegovo prisustvo otkrili smo tek danas, posle toliko vekova. Stajao je on tu zagledan u čudesno divne likove, uzbuđen dubokom igrom boja i linija, napijajući se zapanjujućim ritmovima scena i kompozicija.

I, valjda, kad je morao otići, pesnik među pustahijama izvukao je orijentalno stilo, svoje najmilije oružje, i napisao preko zida, podnu fresaka, pazeći dobro da ih ne ošteti:

"ZENICA MOG OKA TEBI JE GNEZDO"

Milorad Panić Surep: "Zenica mog oka tebi je gnezdo — Jedan orijentalni zapis u Bogorodici Ljeviškoj", iz članka objavljenog u "Književnim novinama", 1954. godine

*

"Zgrada koju smo gledali 1950. malo je čim potsećala na srednjevekovnu katedralu. Bio je to kameni šator s mnogim prozorčićima s mihrabom ka Meki i minaretom s kojeg je bio tek pao polumesec a popeo se krst, s debelim slojem grubog maltera i spolja i iznutra. Konzervator se ipak odlučio na intervenciju, izložen sumnjičavosti i potsmehu okoline. Danas pak, pet godina posle te odluke, briljantne freske Ljeviške postale su svojina cele evropske kulture, kao jedan od njenih adiđara. U kopiji one su već obišle svet. A građevina oslobođena naslaga, ponovo je dozvala u Prizren vreme od pre šest i po vekova; ona sada nema ničega zajedničkoga sa onom od pre pet godina. Što je pak najvažnije, i što želim naročito istaći, pri ovoj metamorfozi, nije učinjeno ništa proizvoljno; ni jedan detalj. Koristili smo se samo onim što su nam zidovi sačuvali. Samo smo oslobodili jednog zatočenika i pomogli mu da se oporavi..."

Milorad Panić Surep: "Čar konzervacije", iz članka objavljenog u časopisu "Jugoslavija-Srbija", Beograd, 1955.
12  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 03:27:24 am
*

BOGORODICA LJEVIŠKA


... Najstarije sačuvane freske u crkvi Bogorodice Ljeviške datuju se u treću deceniju XIII veka. Sve ostale freske delo su grupe slikara vođene majstorom Astrapom, i nastale su između 1307. i 1313. godine. Ove freske su izubijane čekićem, pokrivene novim slojem maltera i prekrečene u XVIII veku, kada je crkva pretvorena u džamiju. Ponovo su otkrivene tek pedesetih godina XX veka. Radovi na njihovoj restauraciji trajali su do 1976. godine. ...

Marta 2004. crkva je zapaljena iznutra, oltarski prostor je oskrnavljen, a časna trpeza razbijena. Freske su pretrpele velika oštećenja. Vojnici KFOR-a nisu zaštitili crkvu od napadača.

Centar za očuvanje nasleđa Mnemosyne
13  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 03:05:46 am
**





KRALJ MILUTIN


"Doba kralja Milutina je vreme jake vizantinizacije srpske države koja je najizraženija u kulturnom pogledu. Taj uticaj najviše se odrazio na arhitekturu i u potpunosti je potisnuo romanički uticaj, i izrazio se kroz stvaranje novog arhitektonskog stila. Srpska crkva imala je velikog saveznika u kralju Milutinu što će verovatno biti jedan od razloga njegove obimne ktitorske delatnosti. Kralj Milutin je podigao i obnovio više crkava nego svi ostali Nemanjići zajedno".

Tekst: Marija Kovač (za Info-tours)
Freska kralja Milutina: BelGuest | Dani evropske baštine | Specijalno izdanje, 2007
14  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 02:58:48 am
**

U MOM OKU OSTALA JE TVOJA LEPOTA
YOUR BEAUTY HAS REMAINED IN MY EYE



Prizrenska lepotica, crkva Bogorodice Ljeviške sagrađena je 1307. godine kao jedna od 40 zadužbina kralja Milutina i prvi petokupolni hram u Srbiji. Delo protomajstora Nikole i Astrape smatra se vrhom vizantijskog graditeljstva.

Divili su joj se i osvajači : "U mom oku ostala je tvoja lepota", ostavio je u 15. veku na zidu ovog prizrenskog hrama kaligrafski zapis turski vojnik i pesnik. Hram je pod turskom vlašću bio pretvoren u džamiju. Srpskoj pravoslavnoj crkvi vraćena je 1918. godine, ali je 81. godinu kasnije, kad su juna 1999. Srbi proterani iz Prizrena, ostala bez vernika, da bi u pogromu 2004. preživela paljenje i skrnavljenje.

Crkva Bogorodice Ljeviške podignuta je na ostacima katedrale iz 11. veka, a ona na osnovama još starije ranohrišćanske crkve. Prvobitna građevina iz 11. veka imala je oblik trobrodne bazilike sa tri apside na istoku i pripratom na zapadu, ispred koje se nalazio trem. Tokom obnove u vreme kralja Milutina glavni brod je postao petokupolna celina, opasana s tri strane ophodnim brodom. Trem je zamenjen dvospratnom spoljnom pripratom sa zvonikom. Njeno prizemlje rešeno je kao otvoren trem, a na spratu se nalaze dve bočne kapele.

Do marta 2004. godine u Bogorodici Ljeviškoj bilo je sačuvano 650 kvadratn ih metara vrhunskog živopisa, nastalog između 1310. i 1313. godine. Hram su oslikali dvorski majstori kralja Milutina: Mihailo Astrapa i Evtihije. Složena ikonografska tematika njihovih fresaka bitno se razlukuje od slikarstva u srpskim crkvama tog vremena. Uvedene su novine: nove fresko-predstave, veđi broj figura u scenama, simbolički jezik — što su glavne karakteristike renesanse Paleologa. Ovaj živopis više vekova bio je skriven malterom koji je nanet dok je crkva korišćena kao džamija. Posebno su značajni portreti ktitora i povorka Nemanjića, predaka kralja Milutina, koji su natprirodne veličine. U hramu su bile sačuvane i freske s početka 13. veka — Svadba u Kani, Bogorodica s Hristom Hraniteljem i Isceljenje slepog.




Bogorodica [Milostiva] sa Hristom hraniteljem [sirotih]
Mother of God, Eleusa with Crist the Feeder


Od prvobitnog ikonostasa sačuvana je samo ikona Bogorodice Odigitrije, naslikana u 14. veku, koja je čuvana u sabornom prizrenskom hramu Svetog Đorđa, koji je, takođe, teško stradao u martovskom pogromu 2004.

Nekad bogata riznica ove crkve delimično je poharana, a neke od dragocenosti čuvaju se po manastirima i muzejima.

Crkva Bogorodice Ljeviške posveđena Uspenju Presvete Bogorodice je parohijska crkva Eparhije raško-prizrenske. Nalazi se u centru Prizrena, carskog grada i episkopskog sedišta koji je u vreme vladavine cara Dušana imao 200 crkava i manastira. Nedaleko od Prizrena nalazi se i Dušanova zagrobna zadužbina manastir Sveti Arhangeli (14. vek). Posle uvođenja UN protektorata na Kosovo i Metohiju Bogorodica Ljeviška je zaključana, oko nje je postavljena bodljikava žica. Crkvu je čuvao poseban odred snaga Kfora, jer teren oko hrama nije bio razminiran. Od 10.000 Srba koji su do sredine juna 1999. živeli u Prizrenu, u gradu je ostalo nekoliko desetina, a njihov broj se danas sveo na tridesetak. Srpske bogomolje i malobrojni Srbi koji su ostali da žive u ovom metohijskom gradu i posle uvođenja UN protektorata na Kosovo i Metohiji 17. i 18. marta 2004. godine doživeli su "vartolomejsku noć", u kojoj je crkva Bogorodice Ljeviške zapaljena iznutra, njen oltarski prostor oskrnavljen, časna trpeza razbijena, a freske oštećene — vojnici Kfora nisu je zaštitili od albanskih napadača. Trenutno je u toku obnova, mada su sa hrama u protekle tri godine više puta skidani delovi krova. Novoosnovani Albanski nacionalni muzej u Prizrenu traži da se ovaj hram stavi pod njegovu nadležnost kao "deo albanske kulturne baštine". ■

BelGuest | Dani evropske baštine | Specijalno izdanje, 2007
15  SRBIJA — VODIČ PO PUTNIM PRAVCIMA / Peć • Đakovica • Prizren / Bogorodica Ljeviška — Zadužbina kralja Milutina (1307) poslato: Decembar 31, 2013, 02:57:38 am
**

BOGORODICA LJEVIŠKA


Crkvu Bogorodice Ljeviške (sv. Petke) u Prizrenu podigao je kralj Milutin 1307 godine, kako je zabeleženo u reljefnom natpisu na spoljnoj strani oltarskog dela. To je jedna od velikih Milutinovih petokupolnih zadužbina, pri kojoj je bilo sedište prizrenskih episkopa, docnije mitropolita. U njoj se izgleda služilo sve do XVIII veka, kada je preobraćena u tzv. Džuma-džamiju. Da bi je adaptirali potrebama svoje bogomolje, Turci su izmenili neke delove arhitekture, pa su je potom omalterisali i spolja i iznutra. U takvom stanju crkva je bila sve do 1950 godiie, kada se pristupilo njenoj temeljnoj restauraciji.

Svojom arhitekturom crkva pripada spomenicima srpsko-vizantiske škole. Osnova joj je trobrodna — sa centralnim širim i dva sasvim uska bočna broda — kombinovana sa upisanim krstom. Pored velike centralne kupole javljaju se i četiri manje, dekorativne, na krajnjim uglovima zgrade, kao i kalota kojom je zasveden oltarski prostor (slično Gračanici). Nešto kasnije dozidani su uz prvobitnu crkvu novi bočni brodovi i jedan prostor na zapadnoj strani koji bi odgovarao unutrašnjoj priprati, a ispred ovog, dvospratna spoljna priprata sa visokom kulom-zvonikom na sredini.

Crkva je građena na istočnjački način, kamenom i opekom. Fasade su bogato ornamentisane raznovrsno poređanim opekama i nizovima keramoplastičnih ukrasa. Dekorativni detalji su ovde utoliko živopisniji što se ne ponavljaju po nekom strogo utvrđenom redu, već su postavljani sa puno slobode, delujući živo i slikovito.

Otkriveni živopis Bogorodice Ljeviške neobično je zanimljiv. Rađen u prvoj deceniji XIV stoleća, on pretstavlja sponu u razvoju našeg slikarstva pri prelazu iz XIII u XIV vek, unoseći niz stilskih i ikonografskih novosti. U izvesnim osobinama još se opaža veza sa starijim freskama — veliki formati kompozicija, zvučan kolorit; ali, po neverovatnoj slobodi komponovanja, po jako naglašenim karakterima, po mnoštvu elemenata koji ističu živi, sugestivni ton ovoga slikarstva vidi se nagli prelaz ka novom stilu živopisa XIV veka.

Najbolje očuvane freske nalaze se u oltaru, na stupcima, nižim zonama i u kupolama. Tu su pored pojedinačnih likova svetaca i tema koje se obavezno slikaju u određenim prostorima crkve, ilustrovane snene iz Hristovrg života.

U unutrašnjoj priprati očuvana je galerija portreta Nemanjića: na zapadnom zidu iznad vrata nalazi se veliko poprsje Stevana Nemanje; južno od njega naslikan je sv. Sava, a severno Stevan Prvovenčani i Milutin. Preko puta, na istočnom zidu levo od ulaza još jednom je ponovljen portret Milutinov, ovog puta mnogo svečaniji, sa opširnom titulom, a desno od vrata — kako se vidi po očuvanom natpisu — bio je smešten lik Milutinovog oca, kralja Uroša I. —


SPOMENICI KULTURE
Vodič priredili službenici i saradnici
zavoda za zaštitu i naučno proučavanje
spomenika kulture NR Srbije
Urednik: MILORAD PANIĆ SUREP
Prosveta, Beograd 1951
Stranice: [1] 2 3 ... 27