Čija je ojkača?
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Čija je ojkača?  (Pročitano 12266 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« poslato: Novembar 24, 2011, 02:26:12 pm »

*

ČIJE JE "OJKANJE"?

Dok Hrvatska veoma ozbiljno i prilježno radi na slanju "kandidata" za zvanje neopipljivog kulturnog dobra još od 2004. godine, Srbija je tek sredinom prošle godine usvojila Konvenciju o nematerijalnoj kulturnoj baštini

Tradicionalno pevanje, ojkanje, karakteristično za čitavu dinarsku oblast, nedavno je proglašeno za nematerijalno kulturno dobro Hrvatske pri Unesku. Iako je ova vrsta arhaičnog napeva obeležje celog Balkana, a naučnici ga smatraju nasleđem pravoslavnog življa, nedavno je u emisiji na HRT-u, pod nazivom "Oj" (dokumentarni serijal "Škrinja"), ojkanje pripisano isključivo hrvatskoj kulturnoj baštini.

Trenutno se, preciznije rečeno, ojkanje nalazi na listi Uneska kao značajno, ali ugroženo kulturno nasleđe koje zahteva hitnu brigu, kako bi bilo očuvano, a predloženo je kao kandidat hrvatskog kulturnog nasleđa još 2009. godine.

Prema rečima Nenada Grujičića, pesnika i autora studije i antologije "Ojkača", u emisiji su izgovorene tvrdnje koje su daleko od naučnog.

Drevno ojkanje je privilegija Balkana, izvodi se u celom dinarskom pojasu, Kordunu, Lici i Baniji i u Bosni i Hercegovini i u Crnoj Gori — kaže Grujičić.

Grujičić navodi niz primera porekla ojkanja, koje su prikupljali stručnjaci na terenu od 19. veka. Tako Ludvig Kuba, češki etnomuzikolog, navodi u svom tekstu iz 1899. godine, da je ojkanje kao način pevanja "u pravoslavnim krajevima osobito obljubljen".

U Hrvatskoj ga nalazimo kod pravoslavnih prebjeglica iz Bosne i Srbije. I u Crnoj Gori se svuda tako pjeva — beleži Kuba. Grujičić citira i Vladimira Dvornikovića, koji kaže da je ojkanje pronašao u Dalmatinskoj Zagori, kada ju je posetio 1936, kojem su ojkači rekli da je ojkanje "plač za Kosovom". Dušan Umićević, u tekstu iz 1939. godine piše: "U svim krajevima gde je ojkanje sačuvano, ojka samo pravoslavni svijet". A Stanko Opačić 1972. godine piše da su se domaće ojkače zvale i "pjevanje ćirilicom".

Nenad Grujičić smatra da bi Ministarstvo kulture trebalo da uloži protest na ovu nominaciju, zajedno sa Bosnom i Hercegovinom ili Republikom Srpskom, kako bi ojkanje postalo deo svetske nematerijalne baštine u kojem učestvuju Srbi.

Bojim se da u našim institucijama ne postoji dovoljno inventivnosti, motivacije i potrebe za isticanjem ovog fenomena, kao što je to bilo kod grupe agilnih hrvatskih predlagača — kaže Grujičić.

Dodatni problem u slučaju sa ojkanjem, kao i drugim nematerijalnim nasleđem u regionu, jeste i to što država Hrvatska veoma ozbiljno i prilježno radi na slanju "kandidata" za zvanje neopipljivog kulturnog dobra još od 2004. godine. Država Srbija je tek sredinom prošle godine usvojila Konvenciju o nematerijalnoj kulturnoj baštini, a nadležno Ministarstvo kulture je krajem prošle godine počelo da prikuplja predloge od pojedinaca i institucija i pravi preliminarnu listu predloga. Dušica Živković, pomoćnik ministra kulture Srbije, u novembru prošle godine izjavila je da ćemo i mi nominovati ojkanje na listu kulturnog nasleđa, uz mogućnost da ono bude kandidat kao baština regiona. Za sada se kao srpski kandidati pominju krsna slava, kolo "moravac", narodne pesme iz Vranja i Pčinjskog okruga, sabor u Guči, Rajačke pivnice, vlaška magija... Inače, pored kašnjenja za regionom, srpske stručnjake koji se bave nematerijalnom baštinom očekuje i veoma komplikovana procedura sakupljanja podataka o određenom neopipljivom dobru, koje podrazumeva i ozbiljan rad na terenu, pa je procenjeno da će lista naših kandidata biti formirana krajem ove godine.


S. Stamenković    


HRVATSKI MEDIJI O OJKANJU

Povodom odluke Uneska da se ojkanje stavi na listu nematerijalne baštine, Hrvatska novinska agencija Hina je 16. novembra prošle godine prenela:

Ojkanje je ostatak ilirskog i prailirskog pevanja s područja antičke Dalmacije, današnje Dalmacije, BiH i Crne Gore, koje su Hrvati usvojili i sačuvali. Ojkanje je "vrlo staro pevanje u kome muzikolozi vide najstarije oblike višeglasja".  

Politika | 01.02.2011.
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Maj 30, 2012, 03:15:54 am »

*

ŠTA NAM JE SADA ČINITI, OSIM OJKALICE PJEVATI


U Potkozarju se ojkalica češće naziva ojkača, a danas je više nego bilo ko, pjevaju izbjeglice, doseljenici i kolonizirani keajiški Srbi.

Krajem novembra, samo na prvi utisak — satirički nastrojen, kolumnista splitske "Slobodne Dalmacije", poručio je: Hrvatska je ovih dana izvojevala veličastvenu pobjedu. Nakon višegodišnjeg lobiranja, Sinjsku alku, licitarstvo i ojkalice uspjeli smo napokon progurati na UNESKO-ov popis svjetske nematerijalne kulturne baštine". U nastavku kolumne je, šala, navodi se kako etnomuzikolog Tvrtko Zebec "nikako nije uspijevao pronaći adekvatnu englesku riječ za neki karakterističan tonalitet u ojkalici, pa je na poslijetku odlučio na licu mjesta, pred namrgođenom komisijom UN-a u glavnom gradu Kenije, vještinu praktično demonstrirati: Mala moja, kako se ne stidiiiš, ja je željan, a ti na njoj siidiiš, ooooj…"

Zagreb je, dakle, ojkalicu, koju je javno mnijenje smatralo muzičkim nusproizvodom, kojoj se čak sablašnjavao, uspio da stavi na, ne baš dugačak spisak svjetske kulturne baštine. Mogao je, pritom, i da poruči: vi ostali, sada se češite. Jer, kako je narod davno rekao, češe se onaj koga najviše svrbi.

Ojkalica, za koju Srbi u mnogim krajevima kažu još i ojkača, je pjesma u dvostihu, čije ime je nastalo od glagola ojkati, što znači otegnuto i tužno pjevati, naglašavajući i produžavajući glas o. Takva, gorštačka, pjesma, istina je, pjeva se i u pojedinim hrvatskim selimo u Dalmatinskoj zagori, oko Drniša (hrvatski mediji najčešće pominju Unešić), gđe se naziva i ojhalica. U okolini Sinja je zovu rera, nešto modifikovana ona u Imotskoj krajini i dijelu Hercegovine, gđe je nazivaju ganga. U tim krajevima stihovi su na ikavici, za razliku od Kninske krajine, Like i Banije, gđe se ojka na ijekavici. U Potkozarju i drugim dijelovima (bosanske) Krajine ta se pjesma naziva ojkača. Poznati novosadski pjesnik Nenad Grujičić, čiji su korijeni upravo u Potkozarju, u jednom intevjuu (Blic, ljetos, odnosno prije zagrebačke pobjede nad Banjalukom i Beogradom), jezgrovito je kazao: "Ojkača je divno pjevano čudo, vjekovna srpska krajiška tvorevina… Ojkaču piše i pjeva narod, ona nije cementirana ničijom naredbom niti uslovljena bilo čime, ona je polje velike slobode".

Grujičić je tada rekao i da namjerava da osnuje ozbiljan veliki festival ojkače koji bi nadvisio sve lokalne i imao međunarodni karakter. — Održavao bi se u Vojvodini gde živi više od milion prekodrinskih i dinarskih Srba. Želim da pokažem da je ojkača raskošna i vitalna duhovna tvorevina, posebna i neponovljiva — brend Srba Krajišnika. Ojkaču je potrebno postaviti na visok pijedestal, daleko od improvizovanih oblika predstavljanja, koji su često rušili njen ugled, što iz neznanja što iz ne baš najlepših namera — kazao je novosadski pjesnik i kulturni pregalac, koji je, kako sada izgleda, naslućivao da se nešto treba učiniti da bismo sačuvali brend.

U brendiranju, ili kako se to već zove, po ko zna koji put, pokazalo su da su od srpskih mnogo brži hrvatski stručnjaci i, naravno, država. Na hrvatskim internet blogovima, stručnjaci, kojima su se na različitim blogovima priključili i "laici" (ako ih u ovoj temi, kao i o kartama, balotama, sportu i politici uopšte ima), navode da se "ganga od Trilja do Blata na Cetini". Tu se saznaje i da "od Trilja do Kijeva iđe rera"", dalje je raznovrsno ojkanje "koje nema bliske veze s gangom", kao i da "gangat znaju samo naši Srbi iz Imockoga (Nebriževac, Glavina, Crnogorci)". Dalje se navodi da su ganga i rera slične, ali da se ojkalice od njih razlikuju. I tako se, dakle, došlo do etnološko-muzičke i nacionalno-kulturne suštine problema: ojkalica, pa čak i rera, je, jednostavno rečeno, srpska pjesma. ...

Čija je ojkalica, i zašto je UNESKO-u nisu predložili stručnjaci iz Srbije ili makar to učinili sa kolegama iz Hrvatske.


D. P. | 09.02.2011. | Krajiške novine
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« Odgovor #2 poslato: Maj 30, 2012, 10:35:16 pm »

*

ČIJA JE OJKAČA?

U Udruženju književnika Srbije 22. maja održana je tribina: ČIJA JE OJKAČA? Unesko i drevno ojkanje: Hrvatska i krajiška kulturna baština Srba.

Nedavnom odlukom Unesko-a, drevno ojkanje je priznato za deo svetske kulturne nematerijalne baštine. Zajedno sa ojkačom, Unesko je priznao španski flamenko i jedan narodni običaj iz Kine, koji izvodi narod Ujguri. Međutim, povodom ojkače, u obrazloženju Unesko-a stoji da ojkanje pripada hrvatskoj baštini? To se dogodilo, jer je Hravatska pretenciozno, i ne hajući za druge, nominovala Unesko-u ojkanje kao svoju baštinu bez pominjanja krajiških Srba koji vekovima pevaju ojkaču u dinarskim (balkanskim) prostorima. Ako je Unesko priznao Kini jedan običaj koji izvodi narod Ujguri na njenoj teritoriji, to isto treba da se kaže za Hrvatsku — da ojkanje na njenoj teritoriji izvodi narod Srbi!

O ovoj temi govorili su: Nenad Grujičić, autor studije i antologije "Ojkača", dr Slavica Garonja Radovanac, književni istoričar, i Srđan Asanović, etnomuzikolog.

Veče je obogatila krajiška ojkačka grupa Pilipenda.

U prepunoj velikoj sali, na tribini se moglo čuti da je Hrvatska Unesko-u nominovala ojkanje kao svoju baštinu ne pominjući krajiške Srbe koji vekovima ojkaju na terenu Dalmatinske zagore, Like, Korduna i Banije. Drevno ojkanje je u srpskoj tradiciji u celom dinarskom pojasu, dakle, ne samo u Hrvatskoj, već i u Bosni i Hercegovini i u Crnoj Gori, kao i u delu Srbije. Postoje i drugi nazivi za ovo pevanje: grohotanje (ne groktanje kako pogrešno govore čak i neki etnomuzikolozi), vojkanje, orzanje, rozganje, potresanje, zavijanje i zerzavanje.

Nenad Grujičić je naučnim faktima pokazao da ojkanje pripada srpskoj pravoslavnoj tradiciji. Slavica Garonja Radovanac je pravila paralelu, isticala sličnosti i razlike između bećarca i ojkače. Navodila je konkretne primere ojkače iz krajiškog ambijenta. Srđan Asanović govorio je o značaju pevačkog rituala za očivanje teksta. Ukazao je na milenijsmsku dubinu ojkanja kao srpskog pevačkog fenomena.

Nenad Grujičić istakao je da je češki naučnik Ljudevit Kuba, u tekstu "Narodna glazbena umjetnost u Dalmaciji" (Zbornik za narodni život i običaje južnih Slavena, Zagreb, 1899) napisao da je ovaj način pevanja "u pravoslavnim krajevima osobito obljubljen" i dodao: "s tim se slaže što ojkanje tu nalazimo samo kod pravoslavnih prebjeglica iz Bosne i Srbije".

Ovaj ključni fakat navodi i Antun Dobronić u svojoj poznatoj studiji "Ojkanje" (Zbornik za narodne običaje i život Južnih Slavena, Zagreb, 1915). Dakle, hrvatski naučnik usred Zagreba objavljuje istinu s početka dvadesetog veka, potvrđujući da u Hrvatskoj ojka pravoslavni svet!

Zatim, Vladimir Dvorniković u tekstu "Psihogeneza epskog deseterca" (Prilozi proučavanju narodne poezije, Beograd, 1936) piše da su mu pevači ojkače u Dalmatinskoj Zagori, oko Knina, na pitanje zašto tako čudno pevaju, kao da nariču, odgovorili da je to "muški plač za Kosovom!"

U predgovoru knjizi Stanka Opačića Ćanice (Narodne pjesme Korduna, Zagreb, 1972) piše: "A kad bi se iscrpio repertoar tih novodonesenih pjesma, obično bi se prelazilo na pjevanje domaćih ojkača, što se zvalo i pjevanje ćirilicom".

U tekstu "Ojkanje u Bosanskoj krajini" (Razvitak, Banjaluka, 1939) Dušan Umićević piše: "U svim krajevima gde je ojkanje sačuvano, ojka samo pravoslavni svijet. Nisam mogao čuti da bi zaojkao katolik, a tako isto ni musliman. Stoga se može reći da se ojka samo u onim krajevima u kojima živi narod pravoslavne vjere." Dakle, sa naučne i životne tačke, jasno je ko je vekovni nosilac ojkanja dinarskim predelima.

Još je Ljudevit Kuba zapisao: "I u Crnoj Gori se svuda tako pjeva, Bjelopavlovići se pače hvališu da su oni izmislili taj način tremolovanoga pjevanja, a zovu ga zerzavanje." Ovom vrstom starog pevanja bavili su se i banjalučki akademik Vlado Milošević i sarajevski naučnik Cvjetko Rihtman. Oni donose razne nazive za ovu pesmu: preklapuša, pridjekuša, natezalica, vozačka, trzavica, brojevica… A za pevača koji započinje pevaniju kaže se da: prvači, srijeca, vozi, previja, ogiba, uginje, prigiba, prijekiva, jeca, joče, joda…

Od velikog je značaja u načelu, rečeno je na tribini, činjenica da je Unesko priznao fenomen ojkanja za svetsku kulturnu nematerijalnu baštinu. Time je ono podignuto na najviši stepen vrednosti i niko mu ne može oduzeti lepotu i sjaj. Nama na Balkanu ostaje da se, nažalost, kao i povodom drugih pitanja, lokalno nadgornjavamo i sudaramo.

Pomenuta je i emisija "Oj" na Prvom programu HRT-a (26. januara 2011) autorke Branke Šeparović, u kojoj je ojkanje pretenciozno pripisano hrvatskoj baštini. Emisija je spuštena do banalnog dnevno-političkog nivoa, bez naučnog temelja i dokaza. Sve je svedeno na ideološku ravan domoljublja tipa Blut und Boden, kako je u riječkom "Novom listu" odmah posle te emisije primetio publicista Ivan Starčević, prigovarjući autorki emisije da se ojka na mnogo širem prostoru, sve do Užica. U toj emisiji su date impresionističke i patetične apoteoze, istican je planetarni domet hrvatskog ojkanja u poredbama čak sa zvukom i nastankom samih galaksija. Ojkanje je upoređeno i sa muzikom školjki iz Jadrana?!

Pevani primeri ojkanja u emisiji bili su neuverljivi, bez izvornog belega, ojkanje iz druge ruke, bez žive dubine. U emisiji je nedostajala je autohtona srpska pevanija. Ni jednom rečju nisu pomenuti izgnani Srbi i srpsko ojkanje, s kolena na koleno, u Hrvatskoj. U emisiji, kao i u hrvatskoj nominaciji ojkanja Unesk-u, prećutana je svima poznata istina da je drevno ojkanje izgnano sa Srbima iz Hrvatske i da danas srpske izbeglice pevaju ojkaču u Vojvodini, Srbiji i širom sveta, čuvajući je od zaborava.

Sve nam sada ide u prilog. Ojkanje se izvodi u izbeglištvu, ojkaju srpske izbeglice iz Krajine u Vojvodini, Beogradu, i šire. U Srbiji postoje stotine podmlađenih, izvanrednih ojkačkih grupa. To u Hrvatskoj nije slučaj. Ona neće moći da sačuva ojkanje od izumiranja, što je uslov i zadatak dobijen od Unesko-a.

Ako je Unesko priznao Kini jedan običaj koji izvodi narod Ujguri na njenoj teritoriji, to isto treba da se kaže za Hrvatsku — da ojkanje na njenoj teritoriji izvodi narod Srbi! Mali broj Hrvata koji ojka mogao je ovu vrstu pevanja da nauči od komšija Srba, ali je poznato da su se pre stotinu i više godina na tom delu Balkana Srbi na razne načine prekrštavali u rimokatolike. Time nisu zaboravili genetsku šifru ojkačkog pevanja.

U Srbiji je konačno, sa šest godina zakašnjenja u odnosu na Hrvatsku, institucionalno osnovana komisija za odnose sa Unesko-om. Naše državne institucije bi trebalo, čulo se na tribini, naučnim i životnim dokazima da ulože protest Unesko-u uz novu nominaciju ojkače (Srbija sa Republikom Srpskom, a u boljem slučaju i uz saradnju sa hrvatskim Ministastvom kulture, uz fer i korektan odnos povodom ovog pitanja zasnovanog na istini) da se ojkanje, odnosno, ojkača mora da tretira kao srpski kulturni brend, odosno, deo svetske kulturne nematerijalne baštine u kojem prioritetno učestvuju Srbi.

Primer privremene krađe drevnog ojkanja predstavlja uvod i u pokušaj preimenovanja srpskih manastira i srpske kulturne baštine na Kosmetu u albansku… Otuda je danas važna, i od neprocenjivog značaja, borba za istinito i relevantno predstavljanje Unesko-u visokorazrednih vrednosti naše nacionalne kulturne nametrijane baštine kao dela svetske.


Udruženje Književnika Srbije, elektronskom poštom 05.07.2011 | Književne novine online
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« Odgovor #3 poslato: Maj 31, 2012, 01:19:51 am »

*

DREVNO OJKANJE JE U SRPSKOJ TRADICIJI

Razgovor s Nenadom Grujičićem povodom odluke Unesko-a da Hrvatskoj prizna ojkanje kao deo svetske kulturne nematerijalne baštine. Razgovor vodio etnomuzikolog Srđan Asanović i prenosimo ga u cjelosti.

Povodom nedavne odluke Unesko-a da drevno ojkanje, zajedno sa španskim flamenkom i jedinim običajem iz Kine, proglasi svetskom nematerijalnom kulturnom baštinom, razgovaramo sa poznatim književnikom Nenadom Grujičićem, autorom studije i antologije ''Ojkača'', koja je dosad imala pet izdanja, i autorom nekoliko televizijskih i radio emisija na temu ojkanja, dobitnikom Prve nagrade za emisiju ''Od bećarca do ojkače'' na Festivalu jugoslovenskih radija u Ohridu 1990. godine.
 
Autor preko dvedeset pet značajnih knjiga različitih žanrova, Nenad Grujičić je danas direktor kulturne institucije Brankovo kolo, dobitnik uglednih priznanja: Brankova nagrada Matice srpske, nagrada Milan Rakić, Vukova nagrada, Kočićevo pero, Kondir Kosovke devojke, Skender Kulenović, Stražilovo, Pečat varoši sremskokarlovačke, Dnevnikove nagrade, Pavle Marković Adamov, Šušnjar, Pjesma nad pjesmama, Grb Sremskih Karlovaca i Zlatne značke Kulturno-prosvetne zajednice Srbije.

Olluka Unesko-a je već izazavala polemike. U čemu je osnovni problem?

Hrvatska je Unesko-u sebično nominovala ojkanje kao svoju baštinu ne pominjući krajiške Srbe koji vekovima ojkaju na terenu Dalmatinske zagore, Like, Korduna i Banije. Drevno ojkanje je u srpskoj tradiciji u celom dinarskom pojasu, dakle, ne samo u Hrvatskoj, već i u Bosni i Hercegovini i u Crnoj Gori, kao i u delu Srbije. Iz drevnog ojkanja razvili su se mnogi koncentrični krugovi ove pevanije, uvek iz istog izvora. Tako poznajemo i ojkaču, i ojkan, i ojkalicu. Postoje i drugi nazivi za ovo pevanje: grohotanje (ne groktanje kako pogrešno govore čak i neki etnomuzikoli), vojkanje, orzanje, rozganje, potresanje, zavijanje i zerzavanje. Grohotanje se tako zove jer refenski pripev liči na grohot.
 
Nedavno, 26. janaura, na HRT-u, u udarnom terminu odmah posle centralnog Dnevnika, u dokumnetarnoj seriji ''Škrinja'' autorke Branke Šaparović, prikazana je pedesetminutna emisija ''Oj''. Šta je viđeno i rečeno u toj hrvatskoj emisiji?

U emisiji ni jednom jedinom rečju nije pomenuto srpsko krajiško ojkanje u Hrvatskoj. Sve je samohvalisavo pripisano hrvatskoj baštini i spušteno do banalnog dnevno-političkog nivoa, bez naučnog temelja i dokaza. Sve je svedeno na ideološku ravan domoljublja tipa Blutund Boden(krv i tlo), kako je u riječkom ''Novom listu'' odmah posle te emisije primetio publicista Ivan Starčević prigovarjući autorici da se ojka na mnogo širem prostoru, čak sve do Užica.

U emisiji nije naveden ni jeda jedini naučni dokaz u prilog hrvatskom svojatanju ojkanja. Učesnici emisije, etnomuzikolog (Joško Ćaleta), književnik (Ivan Aralica), operska umetnica (Dunja Vejzović) i lekarka (Sanja Popović Grle) besprizorno su pričali koješta preskačući pravu istinu koja im je i te kako poznata. Oni znaju da je ojkanje srpska baština. Čak su u ranijem periodu zajedničkog života u Jugoslaviji podrugljivo i posprdno gledali na ojkanje kao na srpski amblem kulture. Autentične hrvatske pesme su u čakavskom i kajkavskom miljeu, daleko od ojkanja, zatim primorske pesme koje su preuzeli sa druge strane Jadrana, od Italijana.

Potom, u emisiji su date impresionističke i patetične apoteoze, trendenciozna uveličavanja od strane autorke emisije Branke Šeparović, bivše ministrice kulture. Istican je, avaj, planetarni domet ovog fenomena kroz izuzetnost tobožnjeg hrvatskog ojkanja u poredbama čak sa zvukom i nastankom samih galaksija?! Ojkanje je upoređeno i sa muzikom školjki iz Jadrana?! Zaista tragikomično, na nivou raspuštenih dečjih maštarija i stripova.

U nedostatku naučnih dokaza, proradila je poslovica: ''Babi se snilo kako joj je milo.'' Pevani primeri ojkanja u emisiji bili su neuverljivi, bez izvornog belega, pevanje iz druge i treće ruke, starački senilno i bez žive dubine. Nedostajala je autohtona srpska pevanija. Ni jednom rečju nisu pomenuti izgnani Srbi i njihovo ojkanje s kolena na koleno. U emisiji, kao i u hrvatskoj nominaciji ojkanja Unesk-u, prećutana je svima poznata istina da je drevno ojkanje izgnano sa Srbima iz Hrvatske i da danas srpske izbeglice pevaju ojkače u Vojvodini, Srbiji i širom sveta. Na kraju emisije pomenuti su nekakvi bezimeni ljudi iz Hrvatske, koji su se sami ''iskorijenili i otišli''. Kakav cinizam!
 
Dokumentujte nam istinu o ojkanju naučnim dokazima, kratkim istorijatom?

Češki naučnik Ljudevit Kuba, u tekstu ''Narodna glazbena umjetnost u Dalmaciji'' (Zbornik za narodni život i običaje južnih Slavena, Zagreb, 1899) kaže da je ovaj način pevanja ''u pravoslavnim krajevima osobito obljubljen''. I dodaje: ''S tim se slaže što ga u Hrvatskoj nalazimo samo kod pravoslavnih prebjeglica iz Bosne i Srbije. I u Crnoj Gori se svuda tako pjeva.''
 
Ovaj ključni fakat navodi i Antun Dobronić u svojoj poznatoj studiji ''Ojkanje'' (Zbornik za narodne običaje i život Južnih Slavena, Zagreb, 1915). Dakle, hrvatski naučnik lično, usred Zagreba objavljuje istinu s početka dvadesetog veka, potvrđuje da u Hrvatskoj ojka pravoslavni svet! Zatim, Vladimir Dvorniković u tekstu ''Psihogeneza epskog deseterca'' (Prilozi proučavanju narodne poezije, Beograd, 1936) piše da su mu pevači ojkače u Dalmatinskoj Zagori, oko Knina, na pitanje zašto tako čudno pevaju, kao da nariču, odgovorili da je to muški ''plač za Kosovom!'' Ima li šta moćnije od ovoga! Kod Knina, da pripomenem, ima čak i mesto Kosovo.
 
U predgovoru knjizi Stanka Opačića Ćanice (Narodne pjesme Korduna, Zagreb, 1972) piše: ''A kad bi se iscrpio repertoar tih novodonesenih pjesma, obično bi se prelazilo na pjevanje domaćih ojkača, što se zvalo i pjevanje ćirilicom''. Dakle, nesporno je da ojkanje pripada srpskoj tradiciji u Hrvatskoj. Ne isključujem mogućnost da su Hrvati od svojih komšija mogli delimično da nauče ojkati i to se moglo čuti.. Odnosno, današnji Hrvati koji u malom broju ojkaju time ustvari pokazuju svoje srpsko poreklo koje je prikriveno rimokatoličkim prekrštavanjem u prošlom i ranijim vekovima.

Kako stvari sa ojkanjem stoje na širem prostoru?

U tekstu ''Ojkanje u Bosanskoj krajini'' (Razvitak, Banjaluka, 1939) Dušan Umićević piše: ''U svim krajevima gde je ojkanje sačuvano ojka samo pravoslavni svijet. Nisam mogao čuti da bi zaojkao katolik, a tako isto ni musliman. Stoga se može reći, da se ojka samo u onim krajevima u kojima živi narod pravoslavne vjere''. Dakle, sa naučne i životne tačke jasno je ko je vekovni nosilac ojkanja u dinarskim predelima. Kad bi muslimani oko Ključa, na primer, s proleća, oko Đurđevdana zaojkali, oni bi time ukazali na svoje srpsko poreklo. To nije ništa novo, i na širem planu, o svom poreklu jasno svedoče književnici Meša Selimović, Skender Kulenović, a Osman Đikić, a u novije vreme Emir Kusturica.

Još je Ljudevit Kuba zapisao: ''I u Crnoj Gori se svuda tako pjeva, Bjelopavlovići se pače hvališu da su oni izmislili taj način tremolovanoga pjevanja, a zovu ga zerzavanje''. Ovom vrstom starog pevanja bavili su se i banjolučki akademik Vlado Milošević i sarajevski naučnik Cvjetko Rihtman. Oni donose razne naziv za ovu pesmu: preklapuša, pridjekuša, natezalica, vozačka, trzavica, brojevica... A za pevača koji započinje pevaniju kaže se da: prvači, srijeca, vozi, previja, ogiba, uginje, prigiba, prijekiva, jeca, joče, joda...
 
Vi ste prvi i jedini hrabro i argumentovano reagovali na odluku Unesko-a. Posle Vaših brojih medijskih i javnih reagovanja, ima li nade da naše zvanične institucije stanu u odbranu srpske tradicije oličene u drevnom ojkanju i ojkači. Šta bismo mogli da uradimo po tom pitanju i da li se nešto konkretno napokon čini da istina s rezultatima ispliva na videlo?

Od velikog je značaja činjenica da je Unesko priznao fenomen ojkanja za svetsku kulturnu nematerijalnu baštinu. Time je ono podignuto na najviši stepen vrednosti i niko mu ne može oduzeti lepotu i sjaj. Nama na Balkanu ostaje da se nažalost, kao i povodom drugih pitanja, lokalno nadgornjavamo i sudaramo. To je fatalni problem od koga sve narode na Balkanu boli glava. Mi, i ne samo mi — već i Hrvati i drugi na Balkanu, znamo da drevno ojkanje pripada srpskoj tradiciji.
 
Ako je Unesko priznao Kini jedan običaj koji izvodi narod Ujguri na njenoj teritoriji, to isto treba da se kaže za Hrvatsku — da ojkanje na njenoj teritoriji izvodi narod Srbi! Dakle naše ministarstvo kulture, kao i druge državne isntitucije, neizostavno bi trebalo, s naučnim i životnim dokazima, da ulože protest Unesko-u uz našu novu nominaciju ojkače (zajedno Srbija sa Republikom Srpskom, a u boljem slučaju i uz saradnju sa hrvatskim ministastvom kulture, uz fer i korektan odnos povodom ovog pitanja zasnovanog na istini) da se ojkanje, odnosno, ojkača mora da tretira kao srpski kulturni brend, odosno, deo svetske kulturne nematerijalne baštine u kojem prioritetno učestvuju Srbi.
 
Mogu se čuti komentari da sa administrativne tačke ništa se ne može oduzeti od odluke Unesko/a, već se može samo dodati nešto novo. No, čak i ako se ne može oduzeti ( a reč je o očiglednoj krađi i prevari koje zahtevaju revalorizaciju i nečiju odgovornost), može se dodati toj postojećoj odluci Unesko-a bar to da i Srbi ojkaju. Predlažući ojkanje Unesko-u, Hrvatska je morala da kaže bar to da i Srbi ojkaju, ali nije ni to učinila. Pre ovog rata, poznata ojkačka smotra u Hrvatskoj u Strmici na Tromeđi, koju je vodio vredni kulturni pregalac Rade Matijaš iz Knina, uvek je imala devedeset odsto srpskih pevačkih grupa, a tek deset posto hrvatskih. I o čemu onda pričamo?!
 
Spreman sam da pomognem. Dosad u našim institucijama, kulturnim i etnomuzikološkim krugovima nije bilo dovoljno zainteresovanosti, motivacije i volje, pa čak ni znanja, za isticanjem korenskog značaja ovog fenomena. To nije bio slučaj kod grupe agilnih i fanatizovanih hrvatskih predlagača drevnog ojkanja. Oni su svesno učinili fasifikat.
 
A nedavno, u centralnom ''Dnevniku'' RTS-a, čuli smo jednog našeg poznatog etnomuzikologa, Dimitrija O. Golemovića, koji je, na zaprepaštenje mnogih (i mene kao njegovog kolege — pre nekoliko godina u Matici srpskoj afirmativno govorio i pisao o mojoj knjizi ''Ojkača''), poput glumca sa čudnim grimasama na licu koje ispisuje neko drugi, na televiziji rekao: ''Ojkanje je u hrvatskoj tradiciji, ali i Srbi ojkaju''. Eto, zamislite to, klipovi u sopstvenim točkovima!
 
A upravo je suprotno: Ojkanje je u srpskoj tradiciji, a ponegde ojkaju i Hrvati — na način kako sam već rekao. Osim toga, Golemović je tom izjavom ispustio iz vida Bosnu i Hercegovinu u čijim se krajiškim predelima ojka vekovima. Znači li to, po Golemoviću, da je i u BiH ojkanje u hrvatskoj tradiciji?! Naravno da nije, već je u srpskoj tradiciji. Napisao sam kolegi Golemoviću podugačko pismo sa svim ovde predočenim argumentima i dokazima — nije mi odgovorio.
 
Na javnoj i medijskoj sceni danas je raspolućena svest tzv. intelektualaca na ovu temu, pa i dvoličnost uz džepove sitnog ćara, te olaka improvizacija i kukavičluk. A najčešće — ćutanje i muk, nepoznavanje materije. Međutim, s obzirom da je Unesko dao zadatak Hrvatskoj da podnese izveštaj o tome šta je uradila na spasavanju ojkanja od propadanja i izumiranja, ovo je trenutak da reagujemo i predočimo istinu. Unesko upravo proglašava retke i ugrožene kulturne svetske vrednosti da bi one bile potom na terenu negovane, čuvane, obnovljene i zaštićene od nestajanja.
 
Sve ide nama u prilog. Ojkanje se ustvari čuva u izbeglištvu, čuvaju ga srpske izbeglice iz Krajine u Vojvodini, Beogradu i šire. Postoje stotine ojkačkih grupa, podmlađenih i izvanrednih. To u Hrvatskoj nije slučaj. Tamo će ojkanje nestati. Hrvatska veštački pokušava da ojkanje nakalemi ponegde na sasvim mladu školsku decu u prvim razredima i tako medijski tobož pokaže Unesko-u kako čuva ojkaču. Ali sve to ispada tragikomično: kad čujete to ''ojkanje'', počnete da žalite nevinu decu. Jer deca u ranim godinama ne mogu, sa biološke tačke gledano — to stručnjaci i narod oduvek znaju, ne mogu da ojkaju, nemaju takav glasovni i ontološki kapacitet. Poznato je da se ojkanje kao drevno pevanje može izvoditi tek u zreloj mladićkoj ili višoj starosnoj dobi.
 
Srećom, u najnovije vreme, konačno se kod nas institucionalno organizovao komitet za očuvanje kulturne baštine i odnose sa Unesko-om. U Beogradu je nedavno održan veliki skup na ozbiljnom svetskom nivou Unesko-a i tu su se začele konkretne akcije gde će i ojkača biti nominovana kao srpsko kulturno nematerijalno blago. Hrvatska je pre nas, pre šest godina započela saradnju sa Uneskoom, i, videli smo, prigrabila i nominovala dosta srpskog blaga. Mi smo tek ispileli na tom polju saradnje sa Unesko-om, tako da nam preostaje da povećamo brzinu i ostvarimo svoje realne ciljeve u nominovanju bogatih vrednosti jedinstvene kulturne baštine sa naših prostora. Ponoviću, ako je Unesko priznao Kini jedan običaj koji izvodi narod Ujguri na njenoj teritoriji, onda nema razloga da to ne bude i sa srpskim drevnim ojkanjem.
 
Sad je prilika da Unesko-u predložimo ovaj fenomen pevanja pod zajedničkim imenom — ojkača. Tu bi pod krov ojkače ušli svi vidovi i nazivi ove vrste pevanja, od ojkalice, grohotalice i potresalice, preko ojkana, rozgače i orzanja, sve do pevanja ''iz vika''. Povrh svega moramo znati da ojkača nije samo pevački fenomen, već i kulturološki, antropološki, mentalitetski, psihološki, socijalni i istorijski amblem srpskog etnosa.
 
Dakle, povodom ojkače, moramo organizovano reagovati kod Unesko-a da ispravimo očiglednu nepravdu kojom se na svetskom nivou besprizorno eliminiše i bez presedana negira i zatire vekovna srpska duhovna i kulturna baština ne samo u Hrvatskoj, već i na celom dinarskom pojasu Balkana. Verujem u naš uspeh.





Naslovna strana knjige OJKAČA
od Nenada Grujičića


Srđan Asanović | 27.03.2012 | Tromeđa
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« Odgovor #4 poslato: Jul 04, 2012, 01:17:27 am »

*




OJKAČA AMBLEM KRAJIŠKE BAŠTINE

U punoj sali Etnografskog muzeja u Beogradu održano je nesvakidašnje predavanje Nenada Grujičića o temi "Nematerijalna kulturna baština Srba Krajišnika u Srbiji".

Predavanju je prisustvovao i predsjednik nacionalne komisije UNESCO-a za Republiku Srbiju, Trivo Inđić, čelnici Predstavništva Republike Srpske u Beogradu, sa direktorom Mlađenom Cicovićem na čelu, pisci, etnomuzikolozi,  sociolozi, novinari i brojna publika raznih generacija.

Poput pjesnika Vaska Pope, Miodraga Pavlovića, Branka V. Radičevića, Božidara Timotijevića, Zdravka Krstanovića, Anđelka Anušića i drugih koji su se bavili srpskom narodnom poetskom baštinom, Grujičić već duže vrijeme izučava deseterački dvostih ojkače, vjekovne krajiške pjevanije.

Dosad se pojavilo pet izdanja njegove kultne knjige "Ojkača" (studija i antologija), koja je prvi put štampana prije četvrt vijeka.

Uz iscrpno predavanje u Etnografskom muzeju, Grujičić je ponudio i dvadesetak video-snimaka ojkače sa terena. Nastupila je i Škola tradicijskog srpskog i balkanskog pjevanja Bojane Nikolić, kao i ojkačke mlade grupe "Plitvice" i "Momci Bukovice". Posebno je istaknuto staro kozarsko kolo, gdje se ojkača najmoćnije pokazuje u svojoj neponovljivoj raskoši i ljepoti. Pomenut je i značaj krajiškog etnomuzikologa i akademika Vlade Miloševića za ovu oblast, čije ime nosi značajna etnomuzikološka i naučna manifestacija u Banjaluci.

Grujičić je dotakao i neke problematične nominacije iz balkanskog okruženja, kojima su na liste UNESCO-a postavljeni elementi nematerijalnog kulturnog nasljeđa kao hrvatska baština, a koji nesporno pripadaju srpskoj tradiciji (ojkanje-ojkača, bećarac, nijemo-gluvo kolo). Utvrdio je da Srbija, odnosno Republika Srpska moraju kao pandan Hrvatskoj nominovati ojkaču, bećarac i gluvo kolo za UNESCO, kao reprezentativnu pojavu srpskog nematerijalnog kulturnog blaga na Balkanu.

INTERESOVANJE

Posebno interesovanje izazvao je dio predavanja posvećen apatridnoj poziciji i faktorima ugrožavanja nematerijalnog kulturnog nasljeđa Srba Krajišnika u Srbiji. Grujičić je ukazao na lošu i apatičnu atmosferu u afirmaciji kulturnog blaga srpskih izbjeglica u Srbiji, neadekvatno medijsko tumačenje krajiške baštine i improvizovan odnos državnih institucija.


Prijedor 24h
Fotografija: prijedor24h.com
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« Odgovor #5 poslato: Jul 17, 2012, 12:10:57 pm »

*

ČIJA JE OJKAČA?


Klub ljubitelja knjige koji djeluje u okviru Narodne biblioteke "Ćirilo i Metodije" kao i svake posljednje srijede u mjesecu organizovao je preksinoć predavanje na temu "Čija je ojkača. Unesko i drevno ojkanje: Hrvatska i krajiška kulturna baština Srba". Pozivu da govori na ovu temu odazvao se pjesnik i direktor "Brankovog kola" Nenad Grujičić. On je prisutne upoznao sa podatkom da je prije pola godine UNESKO u okvire svjetske kulturne nematerijalne baštine unio španski flamengo, jedan narodni običaj iz Kine i ojkanje.

To je izuzetna vijest i nešto što pripada privilegiji prvoga reda, nešto čime bismo se mogli ponositi. Sve bi to bilo u redu da nekakav sindrom balkanskih čarki i nesporazuma nije se i ovdje, na ovom svjetskom nivou pokazao. Naime, Hrvatska je nominovala drevno ojkanje kao svoju baštinu ne pominjući Srbe u okviru Hrvatske koji pjevajući vijekovima ojkaču i niti pominjući BiH, danas gledano RS ili krajiške predjele gde se vijekovima ojka, kazao je Grujičić.
 
On je dodao da je u pitanju obmana koja ne pripada istini. Sa naučne i životne tačke lako je dokazati da drevno ojkanje, a zatim i svi vidovi pjevanja koji dopiru do ojkače, pripada srpskom etnosu.
 
Ojkača po svojoj ontološkoj strukturi pripada srpskoj tradiciji, a ponegde je pjevaju i Hrvati koji su mogli naučiti od svojih komšija. Tu su i česta prekrštavanja i prelasci Srba kroz prohujale vijekove u rimokatoličku vjeru što je uticalo da je u novije vrijeme i današnji Hrvati pjevaju, ali je zapravo to kulturna supstanca koji su oni zadržali iz ranijeg svog miljea, rekao je Grujičić.
 
On je dodao da veliki broj etnomuzikologa ne poznaje ovu materiju i u najblažem slučaju ćuti povodom ovoga, a oni koji su se dosad izjašnjavali pogrešno su postavili stvari i zaturili istinu. Grujičić je, kaže reagovao čim se ova vest pojavila jer je autor "Antologija ojkača", jedine na Balkanu koja se pojavila 1988. godine i do sada je imala pet izdanja.
 
Živimo u vremenu brzih ukidanja vrijednosti, lakih preimenovanja kulturoloških amblema i svake vrste vrijednosti te je potrebno da u nekoj razumnoj dimenziji, u raspoloženju koje u sebi nosi korektnost i fer odnose razgovarati i sa Ministarstvom kulture Hrvatske jer ni njima nije u interesu niti bi trebalo da bude da nešto što pripada srpskoj baštini bude na takav način imenovano kao njihovo.
 
On je dodao da u našu korist ide i činjenica da Unesko traži da ono što imenuje za kulturnu nematerijalnu baštinu bude njegovano i čuvano, bude spriječen proces uništavanja te duhovne tvorevine.

Postoji opasnost da ojkača nestane u Hrvatskoj jer ne postoji stanovništvo koje će je pjevati. Ona se čuva danas u Vojvodini, Beogradu, Srbiji i šire, naravno i u Bosanskoj Krajini, kao autohtonom i autentičnom predjelu. I u Hrvatskoj postoji taj problem. Sve u svemu, moramo organizovano na tu temu reagovati, a postoje konkretne naznake jer je nedavno osnovan "Komitet za čuvanje kulturne baštine u Srbiji" koji će u saradnji predlagati na jesen UNESKO-u nove naše brendove, nove naše kulturne vrijednosti i time zapravo dovesti istinu na vidjelo, rekao je Grujičić.
 
On je dodao da veliku krivicu za sve ovo snose institucije koje se olako odnose prema sopstvenoj baštini. Mi živimo u čudesnom vremenu koje bi se moglo naslikati ojkačom
 
Teško časti kad robuje vlasti
Tuđoj vlasti u vreme propasti
 
Ovo je ojkača iz vremena Petra Kočića koja lako može da naslika odgovor na tu temu. Mislim da postoji jedna vrsta nesvijesti, neznanja i nepoznavanja sopstvene tradicije jer ova vrsta pjesme o kojoj govorimo, ojkača u sebi nosi dubinu nevjerovatnih razmjera koja je zapravo taj elementarni amblem našega postojanja.
 
Ojkača je vjekovna pesma Krajišnika, dinarskih Srba koja je specifična po tome što njena melodija u sebi nosi ukršteno radosno i tužno raspoloženje. Tekst je mahom radostan, veseo i vrcav poput bećarca u Panoniji, ali ojkača posjeduje i tužne tekstove što bećarac nema. Ona je uvijek u formi deseteračkog dvostiha. Ovdje u Potkozarju ojkača se izvodi na specifičan način. Staro kozaračko koje je takođe kulturni, srpski brend i ja ću biti u prilici da predložim da staro kozaračko kolo bude takođe uvršteno u svjetsku kulturnu riznicu nematerijalnog blaga jer predstavlja unikatnu tvorevinu i nešto što ne postoji nigdje, da se u jednom kolu natpjevavaju dvije skupine koje emituju pri tom deseteračke dvostihove koji su upravo ovakvi kako sam rekao i vrcavi i iskošeni, duhoviti i humorni, ali često i tužni, melanholični, životni, onako kako život sam po sebi donosi.

 
S. T. | 01.07.2012 | Grad Prijedor
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4652



Pogledaj profil
« Odgovor #6 poslato: Jul 17, 2012, 12:25:28 pm »

*

OJKAČA — KRAJIŠKO DUHOVNO BLAGO

Ovih dana, ojkača je zvanično upisana u prvi Nacionalni registar za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Pored ojkače, među dvadeset sedam elemenata duhovne baštine, nalaze i krsna slava, đurđevdanski obred i molitva, vranjansko pevanje, zlatiborsko pevanje "iz vika", pevanje uz gusle, gajde, pirotsko ćilimarstvo i dugo.




Nenad Grujičić

Tim povodom, u Etnografskom muzeju u Beogradu osnovan je Centar za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije, koji će pored ostalog imati zadatak da štiti i ojkaču.

Ojkača je, kao poetsko-muzička, to jest, poetsko-vokalna tvorevina Srba Krajišnika-Dinaraca u Srbiji, ušla u prvi u nas napravljen Nacionalni registar NKN, kaže Nenad Grujičić, koji se godinama bavi istraživanjem ove narodne umetničke forme. - Ovo je značajno iz više razloga, ponajpre što se time etablira srpska krajiško-dinarska baština kao svojina države Srbije, čime se ona obavezuje da institucionalno neguje i čuva ovo duhovno blago. Ulaskom ojkače u nacionalni registar NKN Srbije, krajiška baština se oslobađa apatridne pozicije i čvrsto se prima u tlo i duh Srbije kao ravnopravni činilac ukupne baštine srpskog kulturnog korpusa i tradicije.

Posebno važna dimenzija upisa ojkače u Nacionalni registar Srbije, jeste verifikacija ovog fenomena kao srpskog elementa nematerijalnog kulturnog nasleđa na Balkanu. Poznato je da je hrvatska država samoživo proglasila ojkanje kao svoju baštinu, ne pominjući Srbe Krajišnike koji vekovima baštine ovaj prepoznatljivi oblik svoga identiteta na terenu Hrvatske. Kao tobož samo njihovo, Hrvati su nominovali ojkanje za svetsku baštinu na listi UNESKA. Time je izvršeno duboko čišćenje nacionalnog srpskog korena na terenu današnje Hrvatske.

Grujičić potseća da ojkača pripada i srpskom etnosu u Bosni i Hercegovini, u Republici Srpskoj, konkretno — u Bosanskoj krajini. Nema sumnje da će, posle odluke Srbije da verifikuje ojkaču danas kao deo svog nematerijalnog kulturnog nasleđa, Republika Srpska, odnosno Bosna i Hercegovina, morati što pre da etabliraju ovaj element i kao deo svoje baštine, to jest, da ga institucionalno zaštite i time osnaže ukupnu poziciju srpskog nematerijalnog kulturnog nasleđa na Balkanu. A to znači, uz argumentovan i realan uticaj — konkretan proboj ka listama UNESKA.

U radu na knjizi "Ojkača" (pet izdanja), na terenu, facinirale su me svežina i starina ojkače u isti mah, kaže Grujičić. Takođe i njena sposobnost da se prilagođava vremenu i regeneriše, uvek zadržavajući miris i boju svoga viševekovnog korena. Po njoj se prepoznaje jedan veliki duhovni talas srpskog naroda. Melodijski raspon ojkače oživljava reči, a ponekad sadrži i neki daleki liturgijski odjek na narodni način.


R. L.


DOVITLJIVOST I ŠERETLUK

— Ojkači deseterački dvostih karakterišu dovitljivost, šeretluk i barabluk, a onda istinoljubovost i iskrenost, objašnjava Nenad Grujičić. I kad je najvrletniji, lascivan ili erotski, taj dvostih je dobronameran, on hita da obraduje, da spase od čamotinje duha, da nahrani radošću gladnu dušu. A raspon tema je širok, od lirskog i nežnog preko sirovo životnog do transcendentnog, a složen na duhovit i zdrav način, bez kompleksa i predarsuda. Nikom se tu ne klanja i ne robuje, sve je u prasku slobode i razbijanja puritanskog stida.

Evo jedne ojkače iz Kočićevog vremena: Teško časti kad robuje vlasti,/ tuđoj vlasti u vr'jeme propasti. Aktuelna i svevremena pesma, kao da je nastala u našem istorijskom trenutku.

Dnevnik | 03.07.2012.
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: