Istorija srpske muzike [Roksandra Pejović]
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « NASLEĐE « Narodna i umetnička muzika Srba « Istorija srpske muzike [Roksandra Pejović]
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Istorija srpske muzike [Roksandra Pejović]  (Pročitano 10780 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« poslato: April 12, 2011, 09:47:33 am »

*

SREDNJEVEKOVNA MUZIKA


Dokaza o postojanju muzičara, pevača, svirača u žičane instrumente i bojne trube kod Južnih Slovena ostavili su, između ostalih, vizantijski istoričari i arapski putopisci. Tragovi slovenskog muziciranja možda su sadržani u pesmama i igrama dodola, devojaka okićenih cvećem koje idu po selu kako bi molile kišu da pada, u krstonoškim pesmama, čiji učesnici nose krst i ikonu sveca, moleći se za rodnu godinu i u drugim obredima.

Kada su Ćirilo i Metodije, pokrštavajući Slovene u 9. veku, preveli grčke knjige na slovenski i uveli bogosluženje na ovom jeziku, počeo je, pretpostavlja se, razvoj slovenske crkvene muzike. Verovatno su grčke melodije bile prilagođavane slovenskim rečima. Kasnije su izvesni crkveni tekstovi čitani, drugi su recitovani na jedan, dva ili tri tona, a liturgijske pesme pevane su, izgleda, u početku silabično a potom s melizmima.

Srpska srednjovekovna muzika, kao i umetnost istog doba, razvijala se u sferi delovanja vizantijske muzičke kulture u srpskoj državi od 12. do 15. veka, ali i za vreme petvekovnog robovanja pod Turcima. Pojanje je bilo jednoglasno izvođeno solistički ili u horu (u dve pevnice). Dirigent (domestik) pokretima ruku pokazivao je tok melodije koja se učila napamet: glavni pevač (protopsalt) otpevao bi početnu intonacijsku formulu, zapravo skraćenu melodijsku pripremu pesme, odnosno melodijsko — ritmičku celinu koja karakteriše pojedini crkveni napev (poznavanje ove formule omogućavalo je iskusnom pevaču da otpeva celu pesmu), a zatim bi počinjao melodiju unisono, jednoglasno s horom (pesma je mogla imati i druge formule). Ako ej melodija bila melizmatična, solista bi je sam otpevao, uz držani ton hora (ison).

Kao uzori, tj. modeli po kojima su komponovane srpske crkvene melodije, služile su melodije Osmoglasnika, zbirke crkvenih pesama za nedeljnu službu (večernje, jutarnje, liturgija), posvećene Hristovom vaskrsenju. One su ciklično, u osam nedelja ponavljane tokom crkvene godine u jednom od osam crkvenih glasova — svaki glas je podrazumevao određeni modus zasnovan na izvesnom broju formula. Pesme Osmoglasnika su služile kao uzori za stvaranje drugih crkvenih pesama. Veliki značaj su imale pesme posvećene srpskim vladarima i službe koje su pisali srpski autori: U njima nema srednjovekovnih nota — neuma, ali ima oznaka pojedinih glasova, što znači da su bile predviđene za pojanje.

U crkvenim izvorima postoji informacija o svakodnevnom pojanju, kao i o pojanju prigodom smrti pojedinih vladara, ili prenosa njihovih moštiju. Izgleda da je kraljica Jelena, žena kralja Uroša, imala svoj crkveni hor pevača pod upravom velikog domestika Raula iz Zihne.

U izvesnom broju srpskih srednjovekovnih rukopisa zabeleženi su neumski notni znaci. Njihovi autori su bili Stefan Srbin, čija dela, među kojima i čuvena pesma Ninja sili (Sada nebeske sile), otkrivaju zajedničke melodijsko-ritmičke osobine, takođe Nikola Srbin, zatim Isaija Srbin, s pesmama u čast južnoslovenskih svetitelja i drugi. Ove jednoglasne liturgijske pesme nevelikog obima i postupnog pokreta (veći skokovi naglašavaju značajne reči) čine neraskidivu celinu s tekstom. Zasnovane su na nekoliko osnovnih jezgara koja se javljaju tokom pesme doslovno, varirano ili u fragmentima. Pojedine imaju bogatu melizmatiku. One pripadaju duhovnom svetu drugačijem od gregorijanskog — zadržale su iskonski izraz i fleksibilnost, pokazujući kako dramska, tako i lirska raspoloženja.

Mada malobrojna, svedočanstva o svetovnom muziciranju u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Zeti, pokazuju da je muzika imala svoje mesto u boju, na dvoru i u narodu. Ona je u državi Nemanjića bila u sastavu dvorskog ceremonijala. Njeni su nosioci bili, kao u zemljama širom Evrope, igrači, svirači i zabavljači. Nazivani sviralnicima, glumcima i praskavnicima, uveličavali su svojom svirkom veselje povodom krunisanja vladara (vlastela je na krunisanju Stefana Prvovenčanog slušala svirku bubnjeva i gusala), dočekivali si kraljeve pesmama (kralja Milutina), a despote sviranjem u trube (Stefana Lazarevića). Stefan Dušan, koji je na svom posedu imao i muzičare, i koji ih je poklanjao zajedno s imanjem, izmenjivao je muzičare sa Dubrovnikom povodom raznih svečanih prigoda. Cenjeni srpski svirač Dragan iz Prizrena bio je 1335. gradski muzičar u Dubrovniku.

Stefan Lazarević je na svom dvoru imao muzičku kapelu, a njegovi muzičari su svirali na lađama dok je gostio turskog cara. Despot Đurađ Branković je voleo muziku. U njegovoj biblioteci se nalazio i čuveni psaltir bogato ilustrovan muzičkim instrumentima (Minhenski psaltir).

Na bosanskim, hercegovačkim, humskim i zetskim dvorovima vladara i velikaša 15. veka vojvode Sandalja Hranića, kralja Tvrtka I i Balše Balšića - bilo je pevača, glumaca, mađioničara, lakrdijaša i svirača u svirale, laute, trube, gajde, doboše i druge instrumente. Njihovi muzičari su se mogli čuti u Dubrovniku, a dubrovački su im dolazili u pohode.

Mada srpska svetovna muzika nije notama zabeležena, po muzikalnosti i patetici teksta stare srpske književnosti mogu se naslutiti njena pevljivost i mirni ritmički tok.

Muzički instrumenti na spomenicima srpske srednjovekovne likovne umetnosti od kraja 12. do polovine 18. veka predstavljaju dragocene priloge za proučavanje sveukupnog srednjovekovnog instrumentarijuma, koji je gotovo u celini poznat samo iz likovnih izvora. U koliko nisu vizantijski ili prednjoazijski, mogu biti antičkog ili zapadnoevropskog porekla. Moguće je da se u neke od njih sviralo i u balkanskom srednjem veku. Islikavani su najčešće na scenama Hristovog rođenja, ruganja Hristu i kao ilustracije psalama, ali i na drugim kompozicijama. Često su prikazivani tasovi, a naročito bubnjevi, rogovi i trube, razne vreste lauta i psalterioni. Oni krase Miroslavljevo jevanđelje i Minhenski psaltir, zidove Hilandara, Starog Nagoričina, Dečana, Lesnova, Hopova i mnogih drugih manastira i crkava.

Za vreme robovanja pod Turcima od sredine 15. veka, narod je, krijući se od zavojevača, pevao uz gusle i svirao u tambure, zurle, tapane i još neke instrumente. Njegovo muziciranje se pominje i u narodnim pesmama. Glasoviti srpski guslari boravili su u 16. i 17. veku na poljskim plemićkim dvorovima, zatim u Ukrajini i Mađarskoj. Time se održavao kontinuitet s muzikom minulog doba i pripremala renesansa srpske muzike
.

Piše: Roksandra Pejović | Rastko
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: April 12, 2011, 09:47:44 am »

*

MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO OD 18. VEKA DO DANAS


Dok je muzika imala istaknutu ulogu u srpskoj srednjovekovnoj državi (od 12. do 15. veka), zvanično muziciranje bilo je zamrlo u doba robovanja pod Turcima. U evropske muzičke tokove uključivali su se Srbi u Vojvodini u 18. veku, u granicama Habsburške monarhije, ne zaboravljajući svoje tradicionalne korene. Naručioci ikonostasa, portreta i mrtvih priroda uživali su u muzici koja se odvojila od orijentalnih uzora. Ipak, ostalo je malo podataka o crkvenoj i svetovnoj muzici toga doba.

Iako iz 18. i 19. veka, crkvene osmoglasnične melodije, pojane u Hilandaru, i još neke crkvene pesme, nastajale su po uzorima iz 15. veka / D. Petrović, Osmoglasnik u muzičkoj tradiciji Južnih Slovena, Beograd, 1982/. Postoji verovatnoća da je u prvoj polovini 18. veka nastalo crkveno pojanje na osnovu kasnovizantijske tradicije i srpskog narodnog pojanja (od 1713. ono je na crkvenoslovenskom jeziku). Pod ruskim se uticajem kanti, oblici ruske neliturgijske muzike, javljaju u srpskim dramskim delima. U Beogradu, tada pod vlašću Austrijanaca, osnovana je 1721. grčka škola pojanja, a krajem 18. i početkom 19. veka u Sremskim Karlovcima, središtu srpske mitropolije, nastalo je karlovačko pojanje /R. Pejović, Istorija muzike jugoslovenskih naroda, Beograd, 1989/.

Građani su u to doba sticali muzičko obrazovanje. Oličenje tadašnje narodne muzike bio je Irig, gde su se okupljali guslari iz raznih krajeva.

Srpska muzika 19. veka razvijala se širom Srpstva, u Srbiji i austrougarskim gradovima naseljenim srpskim življem, s centrima u Beogradu i vojvođanskim mestima. to je bilo vreme obeleženo amaterizmom, ali se u njemu začela srpska muzika romantičarskog stila, zasnovana na narodnom melosu. Pored srpskih muzičara domorodaca, njenom usponu su doprineli i stranci, osobito Česi, koji su bili horovođe u srpskim pevačkim društvima, svirali u orkestrima i predavali po školama.

Muzika je pretežno bila u službi rodoljubivih ideja i očuvanja naroda, što su pokazale i besede (koncepti s takozvanim mešovitim programom — horovima, solističkim i orkestarskim kompozicijama, kao i pozorišnim komadom) koje su organizovala crkvena pevačka društva, stožeri srpskog muzičkog života. Do vrhunca na polju negdašnje horske muzike prispelo se u Pančevu sedamdesetih a u Beogradu, Subotici i Kikindi osamdesetih godina 19. veka. U kragujevačkom teatru negovana je scenska muzika već u doba Miloša Obrenovića, a zatim u Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu (osnovano 1861), koje je izvodilo predstave za srpsku publiku u vojvođanskim i slavonskim mestima, kao i u beogradskom Narodnom pozorištu (osnovano 1868 /R. Pejović, Srpsko muzičko izvođaštvo romantičarskog doba, Beograd, 1991. Osnovnu literaturu za sagledavanje srpske istorije muzike 19. i 20. veka čine dva dela: S. Đurić-Klajn, Razvoj muzičke umetnosti u Srbiji, Historijski razvoj muzičke kulture u Jugoslaviji, Zagreb, 1962. i V. Peričić, Muzički stvaraoci u Srbiji, Beograd, 1969). Autor većine aranžmana i muzike za komade bio je Slovenac Davorin Jenko (1835—1914), koji je trideset godina bio dirigent Narodnog pozorišta. Od osamdesetih godina 19. veka u oba pozorišta postavljaju se operete i opere. Opera na Bulevaru operskog pevača internacionalnog renomea, basa Žarka Savića (1861-1934), bila je kratkog veka (1909—1911).

Orkestarsko koncertiranje počelo je 1842. u Beogradu, a uskoro potom je u ovom gradu gostovao Johan Štraus sa svojim orkestrom, izvodeći i sopstvene kompozicije inspirisane srpskim narodnim melosom, što su činili i drugi strani umetnici. Simfonijski koncerti priređivani su od devedesetih godina 19. veka. Pored pijanistkinje i kompozitorke Jovanke Stojković (1855—1892), izgleda učenice Franca Lista, koja je gostovala u Beču, Gracu, Pešti i Parizu, za srpsku publiku svirali su veliki violinisti Jan Kubelik i Anri Marto, zatim srpski violinista Dragomir Krančević, koga su slušali Beč, nemački gradovi i Pešta, pijanistkinja Sidonija Ilić, operska pevačica Sofija Sedmakova, koja je stekla reputaciju u nemačkim operskim kućama, zatim Beogradski kvartet i drugi. Godine 1899. osnovana je Srpska muzička škola.

Muzičari i nemuzičari melografisali su svetovnu i crkvenu narodnu muziku da bi se sačuvala i poslužila kao inspiracija kompozitorima. Muzičko stvaralaštvo bilo je orijentisano ka horovima, solo-pesmama i scenskim delima, dok su instrumentalni i vokalno-instrumentalni opusi bili manje bojni. Temelje profesionalne, nacionalno usmerene muzike postavio je kompozitor, pijanista i dirigent Kornelije Stanković (1831—1865), zaslužan kao zapisivač crkvene i svetovne narodne muzike. Njegovi sledbenici, delujući kao dirigenti i kompozitori, prihvatili su kao jedino moguće njegove ideje o nacionalnom stilu. Uzdigli su srpsko stvaralaštvo, a pojedinci su ga doveli do međunarodno priznatih vrednosti.

Centralna ličnost srpske muzike bio je Stevan Stojanović Mokranjac (1856—1914), odgajen na srpskoj crkvenoj i narodnoj muzici.

Studirao je u Minhenu, Rimu i Lajpcigu. Kao dirigent Beogradskog pevačkog društva od 1887. godine, načinio je od ovog hora izvanredan izvođački ansambl i s njim gostovao u mnogim srbijanskim gradovima, šireći muzičku kulturu, a potom je preduzimao turnjee u austrougarske gradove da bi probudio nacionalna osećanja njihovih srpskih stanovnika i želju za ujedinjenjem, istovremeno pokazujući visok interpretacijski nivo. Prvo je posetio Dubrovnik, Kotor i Cetinje, zatim Skoplje, Solun i Budimpeštu; koncertirao je u Sofiji, Plovdivu i Carigradu, takođe u Petrogradu, Nižnjem Novgorodu, Moskvi i Kijevu, te najzad, 1899. u Berlinu, Drezdenu i Lajpcigu. Ova gostovanja pratili su srpski ambasadori i predstavnici zemalja u kojima su održavani koncerti, te su pružila izvanrednu izvanrednu priliku da se u stranim zemljama prikažu umetnički rezultati srpskog stvaralaštva i izvođaštva. Takvih pregnuća imala su i druga srpska pevačka društva.

Mokranjčevih Petnaest Rukoveti (1883—1909), horskih kompozicija a kapela, zasnovanih na narodnom melosu iz Srbije, Stare Srbije i s Kosova, iz Crne Gore, Makedonije i Bosne, vrhunska su dostignuća srpske muzike. One plene izvanrednim izborom narodnih melodija i njihovim oblikovanjem uslovljenim "smislom za latentne harmonske osnove napeva", primenom modalnih rešenja, korišćenjem kontrapunkta, "razrađene i gipke fakture". Efektan i duhovit hor Kozar, po dvema narodnim pesmama, takođe pokazuje kompozitorsku originalnost. Mokranjčeva crkvena dela poseduju iskonski, monumentalan, snažan, dubok, topao sadržaj (Opelo u fis molu, Liturgija, Tebe Boga hvalim). Ovaj veliki kompozitor bio je među prvim srpskim autorima etnomuzikoloških studija /Narodne pesme i igre sa melodijama iz Levča, Beograd, 1902; Osmoglasnik, Beograd, 1908/.

Pored horova, savremenici Stevana Mokranjca komponovali su opere, instrumentalne i vokalno-instrumentalne opuse, solo-pesme. Josif Marinković (1851—1931), svršen student praške Orguljaške škole, bio je dirigent beogradskog Akademskog pevačkog društva "Obilić". Kao prevashodni romantičar, autor je rodoljubivih horova (poznat je Narodni zbor, koji počinje rečima: "Hej trubaču, s bojne Drine"), horskih dela pod uticajem narodne muzike (Kola) i solo-pesama izrazite i raspevane melodike na tekstove srpskih pesnika ("Molitva" i "Grm" po Vojislavu Iliću).

Stanislav Binički (1872—1942) iskazao je svoje muzičke sposobnosti kao dirigent i kompozitor. Po završetku Minhenskog konzervatorijuma izvodio je simfonijsku literaturu s Orkestrom Kraljeve garde, a s ovim ansamblom i Pevačkim društvom "Obilić" vokalno-instrumentalna dela — Hajdnovih Sedam reči Hristovih i Stvaranje sveta, a 1910. Betovenovu Devetu simfoniju, koja je predstavljala izvanredan muzički događaj starog Beograda. Bio je to prvi direktor Beogradske opere i osnivač Muzičke škole "Stanković". Među njegovim kompozicijama jeste i opera Na uranku, u stilu italijanske verističke opere i srpskog gradskog folklora.

Kompozitor Isidor Bajić (1878—1915), đak Peštanskog konzervatorijuma, pokazao se kao vrstan organizator muzičkog života u Novom Sadu, gde je pokrenuo "Srpski muzički list", notnu ediciju Srpska muzička biblioteka i osnovao Muzičku školu. Dirigovao je, pisao članke i udžbenike i komponovao (opera Knez Ivo od Semberije, pesme, koje je narod prihvatio kao svoje i druga dela).

Slušajući glasovite češke horove poput Hlahola i Moravskih učitelja, i svetski priznate interpretatore kao što su bili Korto Učinski, Rubinštajn, Frančeskati, Pšihoda, Majnardi, Šaljapin i Rene-Baton, Beograđani su pratili i razvoj domaćih umetnika. Zahvaljujući pomoći ruskih pevača emigranata, Lizi Popovoj, Kseniji Rogovskoj, Pavlu Holotkovu, Đorđu Jurenjevu i Lavu Zinovjevu, Beogradska opera, osnovana 1920. godine, predvođena Stevanom Hristićem i Lovrom Matačićem, izgradila je bogat repertoar. Pored standardnih dela, postavljene su bile opere P. I. Čajkovskog, A. P. Borodina i M. P. Musorgskog, zatim Vagnerovi Holanđanin lutalica, Loengrin i Tanhojzer, Saloma Riharda Štrausa i druge. Izvodila ih je ekipa pevača, među kojima su bila Zdenka Zikova, Živojin Tomić, Vojislav Turinski, Melanija Bugarinović i Bahrija Nuri-Hadžić, protagonistkinja na premijeri Bergove Lulu, u Cirihu 1934. godine. Visoki nivo baletskog korpusa uzdigli su takođe ruski umetnici, zatim Nataša Bošković, Miloš Ristić i drugi. Mogli su se, pored romantičarskih, gledati i savremeni baleti, kao Žar-ptica Igora Stravinskog.

Beogradska filharmonija, osnovana 1923. godine, umetnički je napredovala pod Stevanom Hristićem i Lovrom Matačićem izvodeći, od 1931. do 1937. godine simfonijske i vokalno-instrumentalne opuse, Honegerovog Kralja Davida, Kralja Edipa Stravinskog, Verdijev Rekvijem, Hendlovog Mesiju i Betovenovu Misu solemnis. Na koncertnom podijumu slušani su duo Marije i Olge Mihailović (violina i klavir), pijanisti Ljubica Maržinec i Emil Hajek, vokalna solistkinja Jelka Stamatović i klavirski Beogradski kvartet. Muzička nastava je izvođena u dvema muzičkim školama i na Muzičkoj akademiji, osnovanoj 1937. godine.

U vremenskom rasponu od 1918. do 1941. godine, operski kompozitori pokazali su interesovanje za razne stilske pravce, od romantizma do četvorostepene muzike. U senci četvorice izrazitih ličnosti, P. Konjovića, M. Milojevića, S. Hristića i J. Slavenskog, stvarali su svi ostali muzičari prve Jugoslavije.

Komponovanje, pisanje o muzici i organizovanje muzičkog života bila su područja na kojima je delao Petar Konjović (1883—1970). Bio je direktor Zagrebačke opere, upravnik Osječke opere, jedan od osnivača Muzičke akademije i Muzikološkog instituta u Beogradu. Komponovao je opere inspirisane narodnom muzikom, stilski bliske stvaralaštvu Leoša Janačeka. Obe njegove opere, Knez od Zete (1929) i Koštana (1931); u Brnu izvedena 1932, a u Pragu 1935) u koncepciji su muzičke drame: u prvoj su odgovarajućim muzičkim jezikom suprotstavljene mletačka i crnogorska sredina, a u drugoj je impresivno dočaran vranjanski ambijent i potresno prikazana čežnja za mladošću. Konjovićeve solo-pesme, romantičarske ili romantičarsko-impresionističke (Chanson), neretko su bliske narodnom melosu (Pod pendžeri). Mada sadržajno raznoliki, njegovi tekstovi o muzici odnose se na tematiku koja je bila u njegovom primarnom interesovanju, na muzičko stvaralaštvo nacionalnog stila (Ličnosti, Zagreb, 1920; Knjiga o muzici, Novi Sad, 1947; Miloje Milojević, Beograd, 1954; Stevan Mokranjac, Beograd, 1956/.

Na Minhenskom konzervatorijumu, u Francuskoj i Pragu gde je doktorirao muzikološke nauke 1924/25, Miloje Milojević (1884—1946) produbio je svoja muzička znanja. Romantičarsko i nacionalno-romantičarsko opredeljenje obogatio je stilskim usmerenjima Riharda Štrausa, impresionizmom, pa čak i ekspresionističkim elementima. Najizrazitiji je u solo-pesmama (zbirka Pred veličanstvom prirode) i klavirskim kompozicijama (Melodije i ritmovi sa Balkana, svite, Kamaje). Bio je vodeći beogradski muzički kritičar i autor vrednih muzičkih napisa iz srpske i jugoslovenske muzike /Smetana, život i dela, Beograd, 1924; Smetanin harmonski stil, Beograd, 1926; Muzičke studije i članci, I—III, Beograd, 1926, 1933. i 1953/.

Stevan Hristić (1885—1958) stekao je muzička znanja u Lajpcigu, Moskvi, Rimu i Parizu. Bio je direktor Beogradske filharmonije i Beogradske opere. Pokazao je osobite sklonosti ka vokalnoj muzici komponujući tehnički doterana dela u neoromantičarskom, verističkom i romantičarsko-impresionističkom stilu, ponekad obojenim narodnim melosom. Kamerna opera Suton (1925) verno oslikava stari patricijski Dubrovnik a balet Ohridska legenda (1947) svoju popularnost duguje srpskom i makedonskom folkloru, izražajnoj melodici, temperamentnom ritmu i rafiniranom orkestru. Crkvena muzika pokazuje ruske uticaje (Opelo u fus molu).

Još jedna istaknuta ličnost starog Beograda, hrvatski kompozitor Josip Slavenski (1896—1955), opijenost međumurskim folklorom proširio je na balkansku (orkestarska Balkanofonija) i orijentalnu muziku (vokalno-instrumentalna, Religiofonija, odnosno Simfonija orijenta).

Zastupnici romantičarskog stila su, pored drugih, bili Petar Stojanović (1877—1957), violinista, koji je nastupao u evropskim gradovima, komponujući koncerte i sonate za violinu, violu i druge instrumente i kamerne opuse, zatim Petar Krstić (18771—1957), kompozitor opera i solo-pesama, kao i Kosta Manojlović (1890—1949), autor modalno obojenih horova, koji se bavio muzičkom istorijom i etnomuzikologijom /Spomenica St. Mokranjcu: Beograd, 1928; Narodne melodije iz Istočne Srbije; Beograd 1953/.

Praške generacije srpskih studenata bile su u prvim radovima zainteresovane za impresionizam, neoklasicizam, ekspresionizam i četvrtstepenu muziku. Njihovi predstavnici će, izuzev Vojislava Vučkovića (1910—1942), nastaviti svoju delatnost posle 1945. godine. Ovaj kompozitor i doktor muzikologije napustio je ekspresionizam i okrenuo se uticajima sovjetskih kompozitora u orkestarskim, vokalno-instrumentalnim i drugim delima /Muzika kao sredstvo propagande, Prag, 1934; Materijalistička filozofija umetnosti, Beograd, 1985; Muzički portreti, Beograd, 1939; Izbor eseja, Beograd, 1955; Umetnost i umetničko delo, Beograd, 1962; Studije, eseji, kritike (sabrana dela), Beograd, 1968/.

Posle vraćanja na stare uzore, od polovine 20. veka je počelo hvatanje koraka sa zapadnoevropskim tendencijama. Muzički život je postao intenzivniji i mnogi njegovi predstavnici stekli su evropska priznanja. To je pre svega učinila Beogradska opera, koja je zahvaljujući direktoru i dirigentu Oskaru Danonu /R. Pejović, Oskar Danon, Beograd, 1986/ (rođ. 1913) i njegovim saradnicima, kompozitoru i dirigentu Krešimiru Baranoviću (1894—1975), dirigentu Dušanu Miladinoviću (rođ. 1924), reditelju Mladenu Sabljiću (rođ. 1923) i scenografu Dušanu Ristiću (rođ. 1913) — prodrla u Evropu. Gostovanja su od 1955. do 1963. godine obuhvatila Vizbaden, Pariz, Lozanu, Veneciju, Kairo, Firencu, Varšavu, Torino, Barselonu, Monte Karlo, Aleksandriju i Edinburg. Izvedene su, između ostalih, opere Boris Godunov i Hovanščina Musorgskog, Knez Igor Aleksandra Borodina, Masneov Don Kihot, Kaća Kabanova Leoša Janačeka, Gunoov Faust, Zaljubljen u tri narandže i Kockar Sergeja Prokofjeva, Smetanina Prodana nevesta i scenski oratorijum Gorski vijenac Nikole Hercigonje. Baletski korpus je u zemlji i inostranstvu imao niz zapaženih predstava, od popularne Hristićeve Ohridske legende, Baranovićevih Licitarskog srca i Kineske priče do Romea i Julije Prokofjeva i Bartokovog Čudesnog mandarina. Njegovom usponu doprineo je i koreograf Dimitrije Parlić (1919—1986), koji je bio šef baleta opera u Beču i Rimu.

Beogradska filharmonija pod K. Baranovićem i Živojinom Zdravkovićem zadržala je primat prvog beogradskog orkestra, pored orkestra Radio-televizije Beograd (dirigent Mladen Jagušt, rođ. 1924) i Umetničkog ansambla Doma Jugoslovenske narodne armije. Kamerni ansambli, klavirski Beogradski trio, Srpski gudački kvartet, gudački ansambl "Dušan Skovran", pod palicom Aleksandra Pavlovića i horovi: Radio-hor pod Borivojem Simićem (rođ. 1920), studentski "Branko Krsmanović", predvođen Bogdanom Babićem (1921—1980), kao i ženski hor Collegium musicum sa Darinkom Matić-Marović (1934) — doprinose raznovrsnosti muzičkog života i na gostovanjima u inostranstvu. Priznanja van zemlje stekli su operski pevači Biserka Cvejić i Radmila Bakočević, violinista Stefan Milenković i mnogi drugi, a među baletskim igračima Jovanka Bjegojević, Dušanka Sifnios, Milorad Mišković i Žarko Prebil (danas je šef baleta Rimske opere).

Značajan je muzički centar i Novi Sad, u kome su, pored Vojvođanske filharmonije i operske kuće, delovali brojni kamerni ansambli. Ovaj grad ima i Muzički odsek Akademije umetnosti, a u njenom okrilju i Elektronski centar. Muzička aktivnost Niša je usmerena pre svega ka Jugoslovenskim horskim svečanostima, na kojima se okupljaju horovi iz zemlje i inostranstva.

Negdašnji studenti Praškog konzervatorijuma, zajedno s drugim, po godinama bliskim kompozitorima, pokazali su različite stilske sklonosti. Od tradicije su pošli Milenko Živković /Napisao je Rukoveti St. St. Mokranjca, Beograd, 1957/ (1901—1964), Svetomir Nastasijević (1902—1979) i Stanojlo Rajičić (rođ. 1910), koji je prispeo do reskog, politonalnog harmonskog jezika. Komponovao je operu Simonida i televizijske opere, cikluse za glas i orkestar (Na Liparu, Lisje žuti i dr.), simfonije i koncerte za razne instrumente. Narodnim melosom su u kantatama bili inspirisani Jovan Bandur (1899—1956) i Mihailo Vukdragović (1900—1986), autor ciklusa solo-pesama Vokalna lirika. Marko Tajčević (1900—1984) stvaralac je profinjene i do detalja iznijansirane, s merom oblikovane i nacionalno obojene male forme, pretežno moderne harmonije. Njegovi su Sedam balkanskih igara za klavir, horovi (među kojima i Četiri duhovna stiha), solo-pesme. Iz kasnog romantizma i Štrausovog orkestra proizilaze opusi Mihovila Logara — balet Zlatna ribica i opera Pokondirena tikva. Svetu neoklasicizma pripadaju dela Predraga Miloševića (1904—1988) i Milana Ristića (1908—1982), čije simfonije pokazuju jasnoću i sažetost forme, rad s tematskim jezgrom i koncertantne elemente. Ekspresionizmu duguje svoje muzičke misli orkestarski opusi Dragutina Čolića (1907—1987) i Ljubice Marić (rođ. 1909). Originalna, inspirisana, iskonskog izraza, vezana za tlo s kojeg je potekla, ona stvara u jedinstvu drevnog i savremenog. Pored kantate Pesme prostora i Pasakalje za orkestar, komponovala je ciklus kompozicija na osnovu pojedinih glasova Osmoglasnika koji je Mokranjac zabeležio: Oktoih I, Vizantijski koncert za klavir i orkestar, kantatu Prag sna, Ostinato super thema octoicha za harfu, klavir i gudače.

Neoromantizam je česta inspiraciona potka kompozitorima umereno savremenog jezika koji su diplomirali na beogradskoj Muzičkoj akademiji. Poneki muzički stvaraoci priklanjali su se impresionizmu ili neoklasicizmu, a bilo je i takvih koji su stremili novim zvučnim svetovima. Vasilije Mokranjac (1923—1984) — u dramatskim, temperamentnim, gotovo eruptivnim simfonijama snažnog izraza — koristio je kratke, jezgrovite ideje koje su mogle obuhvatiti samo jedan akord, gusto orkestarsko tkivo i višeslojne harmonije u okviru široko shvaćene tonalnosti. Njegove klavirske kompozicije imaju i impresionističke odsjaje (Odjeci).

Umereno savremeni jezik karakteriše dela Radomira Petrovića (1923—1991), autora kantata i horova, i Dragutina Gostuškog (rođ. 1923), koji je doktorirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu, /Njegova doktorska disertacija nosi naslov Umetnost u nedostatku dokaza, a izdata je pod naslovom Vreme umetnosti, Beograd, 1968/ poznatog po violinskom koncertu i horovima. U istom stilu s ukomponovali Kosta Babić (rođ. 1927) svoje duhovite horove, Dušan Kostić (rođ. 1925) orkestarske i vokalno-instrumentalne opuse i Vlastimir Peričić (rođ. 1927) orkestarske kompozicije i solo-pesme /V. Peričić, pored već pomenutog priručnika Muzički stvaraoci Srbije (Beograd, 1969), napisao je monografije o Josifu Marinkoviću (Beograd, 1967) i Stanoju Rajičiću (Beograd, 1971)/.

Tradicionalna, ali i savremena izražajna sredstva karakterišu simfonije Aleksandra Obradovića (rođ. 1927), jarkog orkestarskog intenziteta. Vitomir Trifunović (rođ. 1916), u sintezi tradicije i avangardnih elemenata, progovorio je zvukom novih dimenzija u Sintezama 4, Asocijacijama i Koncertu za violinu. Konstantne metamorfoze karakterišu stvaralaštvo Rudolfa Bručija (rođ. 1917), okrenutog ka orkestarskim i vokalno-instrumentalnim oblicima. Njegova Sinfonia lesta je dobila međunarodnu nagradu na konkursu u Briselu.

Neoklasicističke osobine imaju dela Enrika Josija (rođ. 1924), snažnog izraza i polifonog mišljenja, u jedinstvu drevnog i savremenog. Među njima su scenska vizija Stefan Dečanski, balet Ptico, ne sklapaj svoja krila, Klavirski koncert. Spisak Dušana Radića (rođ. 1929) za glas i klavir i Ćele-kula izrastaju, kao i njegova druga dela, iz istog stilskog izvora. On je poslužio i Dejanu Despiću (rođ. 1930) kao konstantno inspirativno vrelo u Triptihu za violinu i orkestar, koncertima i klavirskim opusima.

Među kompozitorima koji su se pojavili od 1956. godine pojedini su se usavršavali u Parizu, Varšavi, Štutgartu, Kelnu, Utrehtu i Prinstonu /O avangardnim stremljenjima srpskih kompozitora pisala je Mirjana Veselinović: stekla je doktorat disertacijom Stvaralačka prisutnost evropske avangarde u nas (Beograd, 1989)/. Oni su neoklasicizam prihvatili kao svoje polazište, koristeći se aleatorikom, serijalnom, elektroakustičnom i tape muzikom, kao i postmodernim tehnikama.

Oslobođen tonaliteta u svojim delima napregnute zvučnosti, Petar Ozgijan (1932—1979) najizrazitiji je u orkestarskim kompozicijama, Triptihu i Nokturnu. Izuzetna ličnost Vladana Radovanovića (rođ. 1932), rukovodioca Elektronskog studija Radio-Beograda, avangardna je na području muzike, slikarstva i književnosti. Sphaeroon i Sonora su među njegovim muzičkim opusima. Srđan Hofman (rođ. 1944) u stalnom je traženju novih izražajnih sredstava, od vokalno-instrumentalnog Cantus de morte do postmodernih tehnika Deja vu).

Kompozitori otkrivaju atmosferu srpske prošlosti i tumače je savremenim izražajnim sredstvima. U težnji za specifičnim koloritom dolaze do profinjenih, prozračnih boja, ali i do jarkih stalnih zvučanja.

Arhajska patina odzvanja u orkestarskim (Sinfonia polifonica) i kamernim kompozicijama (Basma) Mirjane Živković (rođ. 1934). Prisustvo drevnosti, naročito davne srpske prošlosti, oživljeno jezikom bliskog Poljskoj školi, karakteriše muzičke ideje R. Maksimovića, S. Atanackovića, Z. Hristića i Z. Erića. Rajko Maksimović (rođ. 1935) komponovao je madrigale Iz tmine pojanje, po srednjovekovnim zapisima, i oratorijum Buna protiv dahija. Slobodan Atanacković (rođ. 1937) zainteresovan je i za arhaične slojeve našeg muzičkog folklora. Njegovi su oratorijumi Dies gloriae i Akatist. Zoran Hristić (rođ. 1938) sklon je neobičnim zvučnim kombinacijama (koreotorijum Korak, srodan totalnom teatru, balet Darinkin dar, vokalno-instrumentalne kompozicije). Dela Zorana Erića (rođ. 1950) odlikuju se složenom, zvučno prozračnom fakturom u muzici za klavir i orkestar Mirage, baletu Banović Strahinja i u brojnim kamernim opusima. Vuk Kulenović (rođ. 1946) postiže snažnu emotivnost (Quasar OH 471, Ikar). Izraz i prepoznatljivost stila Milana Mihajlovića (rođ. 1945) počivaju na korišćenju specifičnog modusa (kamerna kompozicija Lamentoso) i prozračnom koloritu (Simfonijske metamorfoze). Impresionizmu duguje i savremeni jezik Vlastimira Trajkovića (rođ. 1947) u orkestarskom Tempora retenta, delu Duo za klavir i orkestar i kamernim opusima.

Individualnost svakog pojedinog savremenog muzičkog stvaraoca ne može se sagledati u nekoliko rečenica. Bez sumnje je da oni imaju samosvojnost i da zavređuju još veću prisutnost u svetu evropske i svetske muzike.


Piše: Roksandra Pejović | Rastko
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: