Novokomponovana narodna muzika
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « MUZIČKA ČITAONICA « Muzičke teme « Novokomponovana narodna muzika
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Novokomponovana narodna muzika  (Pročitano 9429 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« poslato: Februar 02, 2011, 12:11:05 am »

*
Glasnik Etnografskog instituta SANU, knj. XLVI
Bulletin of the Ethnographical Institute SASA, vol XLVI
Beograd 1997.
UDK 784.4 (=861)



NOVOKOMPONOVANA NARODNA MUZIKA NA LINIJI TRADICIJSKO SAVREMENO

U radu se razmatra položaj novokomponovane narodne muzike, izrazito sinkretističke tvorevine, na liniji tradicijsko savremeno i iznosi stav da se ona proteže duž cele te linije. Ona nosi snažan pečat tradicijske kulture iz koje je proizašla, ali izražava i procese preslojavanja tradicijskog u savremeno. Istovremeno, ona je i paradigmatski primer postmodernističkih razrušenosti svih pravila i sistema. Samim tim, njen višeznačni i kontroverzni karakter opire se svim pokušajima da bude smešten u teorijske koncepte i modele.

Ključne reči: novokomponovana narodna muzika, folklor, folklorizam, izvorna narodna muzika.


Novokomponovana narodna muzika od samih svojih medijskih početaka, otimajući se kontroli zvanične kulture i sporadično se "provlačeći" pored narodne pesme u obradi, privlačila je pažnju kritičke javnosti i izazivala polemike u kojima je dobijala različite, uglavnom negativne vrednosne i ideološke predznake. U svom daljem kontinuiranom toku ona je prolazila kroz različite faze, prilagođavajući svoj tekstualnomuzički kod odgovarajućim društvenim kretanjima, ali je to isto činila i kritika, stavljajući akcent čas na jedan, čas na drugi aspekt novokomponovane narodne muzike, zavisno od situacije na globalnom društvenom planu. 1 Kritika dovodi u pitanje i narodni karakter te muzike, a samo poimanje narodnog karakteriše mitologizacija i opterećenost romantičarskim koncepcijama. 2 Međutim, bez obzira na to što je njen narodni karakter osporavan, ona se upoređuje sa tradicionalnim folklornim tvorevinama (koje su "prave" narodne) i, na različite načine, određuje u odnosu na njih. Ppeciznije, tradicionalni folklor (visokovrednovan, zaštićen...) jeste osa oko koje orbitriraju određenja novokomponovane narodne muzike kao njegove degradacije, surogata, lažnog narodnog pesništva...

Ovaj rad predstavlja pokušaj da se odredi položaj novokomponovane narodne muzike u odnosu na tradicionalni folklor, odnosno da se ona locira na liniji tradicijsko savremeno.

Prema folkloristici, glavno, suštinsko obeležje folklora jeste direktna, usmena komunikacija u njegovom nastajanju i prenošenju. Usmenost, kao njegova specifična karakteristika, pouzdano ga određuje i odvaja od pisanih jezičkih tvorevina. Budući da novokomponovana narodna muzika ne zadovoljava primarni uslov folklora usmenost, ona nužno ostaje izvan njegovog područja. Nameće se, međutim, pitanje koliko je strogo razgraničenje usmenog od pisanog opravdano i uopšte mogućno u današnje vreme, s obzirom na to da su svi oblici komunikacije prožeti pisanom rečju? Insistiranje na usmenosti folklora dovodi do situacije da se zapostavljaju sve savremene tvorevine koje po svojim odlikama pripadaju ili se približavaju njegovom domenu, nalazeći se u zoni preplitanja usmenog i pisanog. Prema folkloristici, dalje, nije svaka direktna usmena komunikacija folklor, već samo ona koja ima i umetničku dimenziju. Shodno takvom određenju folklora, novokomponovana narodna muzika ne pripada njegovom domenu, jer joj kritika negira umetničke kvalitete, kvalifikujući je kao kič i šund. Takvim određenjima novokomponovane narodne muzike obično prethodi komparacija njenih tekstova sa tekstovima usmene (narodne) književnosti, do kojih se došlo selekcijom i redakcijom sirove folklorne građe i koje, prema definiciji, čine samo one folklorne tvorevine koje imaju književnoumetničku vrednost, a ne mnogobrojna amorfna, umetnički neoblikovana narodna predanja, iskustva i znanja. 3 Kritika pokazuje izvesnu nedoslednost, jer tekstove ove muzike upoređuje samo sa onim folklornim tvorevinama koje su se već izdvojile svojim umetničkim svojstvima i stekle status narodne književnosti.

Koncepcija folklora kao umetničke komunikacije u mnogim postavkama može se dovesti u pitanje, 4 a ako se, uporedo s tim, uzme u obzir da novokomponovana narodna muzika za svoje slušaoce predstavlja autentičan izraz kojim zadovoljavaju psihološke, ali i estetske potrebe, na ovom nivou posmatranja, ona se može odrediti kao folklor.

Sa kriterijumom usmenosti folklora veoma je usko povezano postojanje tzv. "povratne sprege" između pošiljaoca i primaoca poruke u procesu komunikacije. Reprodukovanje novokomponovane narodne muzike preko tehničkih sredstava komunikacije ne menja njenu ulogu u grupi, jer su, na primer, ograničenom krugu primalaca upućene pesme kojima su propraćene "čestitke, želje i pozdravi" u emisijama lokalnih radio stanica. 5 Pomoću njih se odvija komunikacija i u prigodnim prilikama (svadbe, rođendani...), pri čemu se pojedini delovi pesama menjaju i prilagođavaju situaciji. Ona nije anonimno stvaralaštvo (u onom smislu u kome je to tradicionalni folklor), već anonimizirano, čime omogućuje "povratnu vezu" u komunikacionom sistemu i izjednačuje se po svojoj ulozi sa folklorom.

Ako, dalje, prihvatimo zaključak I. Čolovića da sve sekundarne karakteristike folklora: postojanost osnovnih struktura i nepostojanost teksta; destruktivnokon struktivni prosede, koji podrazumeva stvaranje novih tekstova od delova ranije stvorenih; formulativnost; improvizacija; svođenje likova na ograničen broj uloga; usmerenost na kolektivna iskustva i vrednosti, 6 odlikuju i tekstove novokomponovane narodne muzike, dolazimo do rezultata da ona, prema mnogim svojim odlikama, nesumnjivo pripada području folklora. S obzirom, pak, na to da ona ne ispunjava njegov osnovni zahtev usmenost, ne možemo je, bez natezanja, podvesti pod folklor. Ona u svim svojim segmentima (muzičkom, tekstualnom i vizuelnom) 7 predstavlja spoj najrazličitijih, često međusobno nespojivih i kontradiktornih elemenata. Samim tim, pojedini njeni aspekti pripadaju folkloru, pojedini se nalaze na rubu folklornog, a neki od njih sasvim izmiču pokušaju da se odrede kao folklor.

Novokomponovana narodna muzika je izgradila svoje temelje na elementima istrgnutim iz originalnog konteksta tradicijske kulture, preoblikovanim i preinačenim, a sa tim se paralelno odvijao i drugi proces promena njihovih funkcija, tj. parafolklorizacija. 8 Zahvaljujući takvim osobinama, ona se može smestiti u teorijski okvir folklorizma.

Pojam folklorizma je sadržinski veoma širok i obuhvata mnogobrojne različitepojave. U etnologiji / folkloristici bilo je mnogo pokušaja njegovog određenja i definisanja. Svim tim definicijama je zajedničko da, određujući folklorizam, pretpostavljaju folklor kao izvorno, autentično stvaralaštvo grupe koja usmeno komunicira i istovremeno je i stvaralac i korisnik folklornog dela. Ovako određen folklor predstavlja polaznu osnovu folklorizma, koji, na neki način, zauzima široki međuprostor između folklora, s jedne strane, i masovne kulture, s druge strane. Čiste granice folklor / folklorizam i folklorizam / masovna kultura ne mogu se povući, jer postoje značajne zone međusobnih prožimanja i preklapanja. Ono što se teorijski označava kao folklorizam, u praksi se često ostvaruje kao folklor, 9 a poznati su i slučajevi povratnih uticaja, kada se izmenjene, "folklorizovane" pojave vraćaju svom autentičnom okruženju 10 i u novom obliku, sa izmenjenim funkcijama, nastavljaju život.

Pojam folklorizma je, dakle, prilično rastegljiv, pa se novokomponovana narodna muzika može uklopiti i u njegov teorijski koncept. M. Bošković Stulli je određuje kao niži oblik folklorizma, 11 a I. Čolović kao folklorizovani folklorizam. 12 Ako krenemo od Moserove konstatacije da je folklorizam folklor iz druge ruke, 13 tj. posredovani folklor, dolazimo do saznanja da je folklorizovani folklorizam u stvari folklor iz treće ruke, tj. posredovani folklorizam, a to je ujedno i najpribližnije određenje novokomponovane narodne muzike kao njegove forme.

Ona je svoju prepoznatljivost izgradila modifikujući i kombinujući, u skladu sa svojim potrebama, elemente tradicionalnog folklora, ali je tokom daljeg razvoja ispoljavala sve jaču tendenciju udaljavanja od njegovih obrazaca i istovremenog apsorbovanja elemenata heterogenog 14 materijala, pa se postavlja pitanje da li je ona kao celina i dalje folklorizam ili su se pojedini njeni aspekti, napustivši oklop folklorizma, sami otisnuli u masovnu kulturu?

Novokomponovana narodna muzika je, prema svojim karakteristikama (tiražima, broju i popularnosti medijskih kanala difuzije...), tipičan fenomen masovne, kulture. Međutim, bez obzira na to što se uklapa u koncept masovne kulture, sedamdesetih godina (u doba njene najveće nemilosti), "izmicala je njegovom kritičkom stereotipu kao zapadnjačke potrošačke formule... upotrebom materijala koji je funkcionisao kao oznaka narodnog". 15 Zanimljiv je i stav Svete Lukića da ona u pogledu svojih vrednosti predstavlja karikaturu masovne kulture. 16

Novokomponovana narodna muzika je izrazito sinkretistička tvorevina, brikolirana od najrazličitijih materijala. Karakteriše je stilski eklekticizam, jedna od osnovnih odrednica duha postmoderne. Ona je simulacija stvarnog, odnosno hiperrealna i imaginarna stvarnost u koju uranja publika željna iluzija, uživanja u preterivanju, "nestvarnom", pa je u skladu sa takvim njenim osobinama M. Dragićević Šešić posmatra u okviru postmodernog konteksta. 17 Iz svega do sada izloženog proizlazi da je novokomponovana narodna muzika višeznačna, kompleksna pojava koja se opire svim pokušajima da bude smeštena u teorijske okvire i kalupe. U svim pokušajima određenja i definisanja, neke njene dimenzije ostaju zapostavljene i "neuhvaćene". Njen kontroverzan i protivurečan karakter izmiče svim teorijskim konceptima i formulacijama.

Ona nosi jak pečat tradicijske kulture iz koje je proistekla, ali izražava i procese preslojavanja tradicijskog u savremeno. Uporedo s tim, ona je i paradigma savremenih / postmodernističkih "razrovanosti" svih obrazaca i sistema. Proteže se duž cele linije tradicijsko savremeno, korespondirajući sa simboličkim materijalom i jednog i drugog. Saževši tradicijsko i savremeno na nezgrapan i neskladan, ali vrlo životan način, ona je poput oksimorona, čije se strukturalne protivurečnosti ne mogu uklopiti ni u jedan teorijski model. U tom smislu i sintagma "novokomponovana narodna muzika" iako semantički kontradiktorna (kako može istovremeno biti i novokomponovana i narodna?) 18 u stvari je realan odraz suštinskih protivurečnosti pojave koju imenuje.

*

Šta se dešava sa našom "pravom", originalnom narodnom muzikom?

D. Golemović ukazuje na to da ono što se danas sakuplja u etnomuzikološkim istraživanjima predstavlja, u stvari, svojevrsnu rekonstrukciju nekadašnje žive forme, a i do nje se dolazi samo pomoću određenog istraživačkog postupka. 19 U skladu s tim, može li se izvorna narodna muzika uopšte smatrati izvornom i narodnom, s obzirom na svoju otuđenost? Izvorno je samo ono što zaista postoji. 20 Međutim, polemike koje prate novokomponovanu narodnu muziku redovno joj pretpostavljaju izvornu narodnu iz arhiva:

"I umesto da se iz izuzetno bogatih etnoloških i muzičkih arhiva Radio Beograda i instituta Srpske akademije nauka i umetnosti, gde leže desetine hiljada zabeleženih pesama izvornog narodnog pevanja i muzike, narodu ponudi autentično stvaralaštvo, dogodilo se nešto sasvim suprotno". 21

Nuđenje narodne muzike iz arhiva kao alternative novokomponovanoj, pokazuje do koje mere je javni diskurs obojen romantizmom. Takvi stavovi dovode do situacije da se pod etiketom izvorne narodne muzike u medijima forsira nešto starija, ali takođe novokomponovana muzika. Uporedo s tim, prikazuju se "pravi" predstavnici naroda, koji izvode "pravu" narodnu muziku, a ta izvođenja se prezentuju javnosti kao muzejski eksponati tu su da svedoče samo o svojoj tradicionalnosti.


NEWLY COMPOSED FOLK MUSIC ON THE LINE BETWEEN TRADITIONAL AND CONTEMPORARY

The aim of this work is to determine the position of newly composed folk music in relation with traditional folk music, i. e. to place it on the line between traditional and contemporary. Considering it first as a happening from folklore domain, second as folklorism and finally as a phenomenon of contemporary society, the author coms to certain conclusion. It is that this sort of music represents with all its egments combination of totally different, often impossible and contradictory elements. Regarding these features, this music resists all the attempts to be framed into theoretical circles and shapes. It carries strong expression of traditional culture, and it expresses processes of setting different layers of traditional and contemporary. In the same time it is a paradigma example of contemporary/post modernistic ruins of all the rules and systems. It stretches across the whole line between traditional and contemporary, corresponding with symbolic material of both of them.

__________________________________________


01 S a nj a  Z l a t a n o v i ć, Mišljenja o novokomponovanoj narodnoj muzici, diplomski rad, odbranjen
1995. na Odeljenju za etnologiju i antropologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu (mentor Nikola F. Pavković).
02 I n es  P r i c a, O kritici novokomponovane narodne muzike, Gl EI SANU, XXXV, Beograd 1986, 60.
03 V i d o  L a t k o v i ć, Narodna književnost I, Naučna knjiga, Beograd 1967, 9.
04 Videti: I v a n  Č o l o v i ć, Divlja književnost, Nolit, Beograd 1985, 11.
05 Ibid., 282.
06 I v a n  Č o l o v i ć, Vreme znakova, Književna zajednica Novog Sada, Novi Sad 1988, 122; Isti, Divlja književnost..., op. cit., 140199, 275284.
07 Osnovne kodove muzičkog, tekstualnog i vizuelnog obrasca izložila je I n es P ri c a , op. cit., 5259.
08 N i k o l a  F. P a v k ov i ć, Društveni značaj tradicionalnih godišnjih sajmova, Etnološki pregled 10, Cetinje 1972, 101; N i k o l a  F. P a v k o v i ć, "Novi" običaji stari "bricolage", Etnološke sveske V, Beograd 1984, 89.
09 D u nj a  R i h t m a n  A u g u š t i n, Folklor, folklorizam i suvremena publika, Etnološka tribina 1, Zagreb 1978, 24.
10 Ma j a  B o š k o v i ć  S t u l l i, Usmena književnost nekad i danas, Biblioteka XXvek, Beograd1983, 224.
11 Ibid., 244.
12 I v a n  Č o l o v i ć, Divlja književnost,...op. cit., 141.
13 H a n s  M o s e r, Vom Folksrismus in unserer Zeit, Zeitschrift für Volkskunde, Stuttgart 1962, 180; navedeno prema: Ma j a  B o š k o v i ć  S t u l l i, Usmena književnost..., op. cit., 222.
14 Na primer, muzički obrazac sadrži elemente koji vode poreklo iz muzičkih nasleđa drugih naroda i drugih oblika popularne muzike.
15 I n e s  P r i c a, "Vjerovanja i praznovjerice" o novokomponiranoj narodnoj glazbi, Rad XXXVII kongresa Saveza udruženja folklorista Jugoslavije, Plitvička jezera 1990, Zagreb 1990, 281.
16 S v e t a  L u k i ć, Umetnost na mostu, Mala edicija ideja, Beograd 1975, 81.
17 M i l e n a  D r a g i ć e v i ć  Š e š i ć, Neofolk kultura, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, Sremski Karlovci Novi Sad 1994, 139.
18 Tokom svog postojanja ova muzika je imenovana na različite načine. Zadnjih godina uvrežio se izraz "novokomponovana narodna muzika" i to kako u medijskim kanalima društvenog opštenja tako i u naučnim i stručnim radovima. O tome videti: Ines Prica, "Vjerovanja i praznovjerice" o novokomponiranoj narodnoj glazbi...,
280, 281; D i m i t r i j e  G o l e m o v i ć, Da li je novokomponovana narodna muzika zaista narodna? Gl EISANU XLIV, Beograd 1995,186.
19 D i m i t r i j e  O.  G o l e m o v i ć, Srpsko narodno pevanje u prošlosti i sadašnjosti, Gl EI SANU XLIII, Beograd 1994, 119, 121.
20 R i c h a r d  M a r c h, Folklor, tradicionalno ekspresivno ponašanje i tamburaška tradicija, Narodna umjetnost 19, Zagreb 1982, 123.
21 D a n i c a  Đ u r đ e v i ć, Sunovrat narodne muzike, Politika br. 28 882, 14. mart 1994, 12.



Sanja Zlatanović Cvetković
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Septembar 26, 2012, 09:51:41 pm »

**
Glasnik Etnografskog instituta SANU, knj. XLIV
Bulletin of the Ethnographical Institute SASA, vol. XLIV
Beograd 1995.
Originalni naučni rad /Original Scientific Paper
UDK 784.4



DA LI JE NOVOKOMPONOVANA NARODNA MUZIKA ZAISTA NARODNA?

Već izvesno vreme naši ljudi, kako oni u gradu, tako i oni na selu, tradicionalnu muziku ne smatraju narodnom. Njeno mesto je zauzela jedna druga muzika, najčešće nazvana novokomponovanom, koja je "pravo građanstva" zaslužila u periodu od samo tridesetak godina. Poreklo ove muzike nalazi se u varoškoj muzici, ali je ona u mnogo čemu drugačija od nje, najviše zbog toga što se prilagođava novoj "publici" — novim gradskim stanovnicima, koji su se u grad masovno doselili posle drugog svetskog rata, u periodu industrijalizacije naše zemlje.

Ključne reči: narodna muzika, novokomponovana muzika, takozvana narodna muzika, "izvorna" muzika, rustikalne pesme.


Šta je to narodna muzika? Na ovo pitanje većina naših "zemljaka" odgovorila bi da je to muzika koju svakodnevno slušaju na radiju, televiziji i drugim muzičkim aparatima.1 Ako bi im se potom postavilo pitanje o vrsti muzike koju su gajili njihovi preci, ljudi bi se najčešće začudili, a onda rekli kako su — eto, zaboravili da ona i postoji, ili pak da to i nije muzika u pravom smislu reči. Ovakve reakcije, možda očekivane od gradskih ljudi, sve češće su i od onih i danas nastanjenih na selu. Kod njih čak, odnos prema tradicionalnoj muzici može da bude tako odbojan, da rezultira i otvorenim podsmevanjem.2 Začuđuje i činjenica da je otuđenost od ove muzike kod našeg čoveka često tolika da ukazivanje na njene vrednosti od strane stručnjaka — etnomuzikologa, može da bude shvaćeno kao neka vrsta kulturnog pritiska odnosno nametanja, a bavljenje njome kao svojevrsni elitizam. Znajući ovo, može se postaviti pitanje: "Kad naš čovek ima takav odnos prema sopstvenoj tradiciji, kakav bi tek imao prema nekoj drugoj, koja mu nije tako bliska po svome poreklu i suštini?"
 
A muzika koju danas većina smatra jedinom narodnom muzikom, ovakvo "pravo građanstva" zaslužila je u periodu od samo tridesetak godina. Počela je stidljivo, naivno imitirajući narodnu muziku, da bi se potom — probivši se na radio i druge medije, odvojila od nje i počela da živi zasebnim životom, kroz mnoge svoje vidove.

U pomenutom periodu ovu muziku prate razni muzički i drugi stručnjaci, koji su prema njoj uglavnom kritički raspoloženi, bilo da joj negiraju "narodnost",3 ili je pak narodnom muzikom nazivaju samo uslovno, uokvirujući pomenuti pridev znacima navoda — "narodna muzika4, što je verovatno predstavljalo neku vrstu kompromisa između onoga što se podrazumevalo kao "prava" narodna muzika i nečega što to predstavlja samo po nekim svojim osobinama. Kao čest naziv, koji je kasnije preovladao u praksi, javio se onaj kojim se ova muzika naziva "novokomponovanom" narodnom muzikom, proistekao iz prakse da ova muzika nastaje kao rezultat komponovanja, a ne usmenim putem, kao što je slučaj sa tradicionalnom narodnom muzikom. Uz pomenute termine u praksi se pojavio i termin "takozvana" narodna muzika koji takođe izražava njenu razliku u odnosu na onu drugu, koju već izvesno vreme nazivaju "izvornom" narodnom muzikom. Tako dolazi do svojevrsnog paradoksa, da tradicionalna narodna muzika, gubeći svoj identitet pod pritiskom novokomponovane i iz razloga što se ova druga sve češće doživljava kao "prava" narodna muzika — dobija novo ime, kako bi ponovo postala prepoznatljiva ("izvorna" muzika).
 
Shvatanje novokomponovane narodne muzike kao naše jedine narodne muzike, iako laičko, ne sme da bude zanemareno, tim pre što je masovno, pa mu se stoga mora posvetiti određena pažnja.
 
Novokomponovanu muziku kao i njen odnos prema izvornoj muzici najbolje je posmatrati kroz odnos kultura grada i sela, gde su ove muzike i nastale. Posleratnom migracijom iz sela u grad, selo je izgubilo većinu svoga stanovništva, a samim tim, moglo bi se reći, i svoju budućnost.
 
U mnogo čemu oslabljeno, kao čovek kad izgubi imunitet, selo je potpalo pod uticaj grada. Taj uticaj ispoljava se i u samom gradu — kod novopečenih građana — doskorašnjih seljaka — za koje je, znajući da ne mogu da konzumiraju proizvode njegove tradicionalne kulture, grad izvršio njihovo prilagođavanje, ili je, naprosto, stvorio neke nove — prigodne.
 
U tom svetlu treba posmatrati i novokomponovanu narodnu muziku, odnosno novokomponovanu narodnu pesmu, jer se kao takva ona najčešće javlja. Nju grad stvara na osnovi svoje tradicionalne — varoške pesme, pa bi se moglo i očekivati da se novokomponovana narodna pesma na nju prirodno nadovezuje, uklapajući se u njen razvoj, ali uglavnom nije tako. To se ne odnosi čak ni na novokomponovane pesme u kojima dolazi do svojevrsnog vraćanja "korenu", zbog toga što se pod njim podrazumeva nešto sasvim drugo od onoga što taj naziv govori — svojevrsni "ideal folklorizma"5 koji kao takav skoro da i ne postoji, ali na koji se, bez obzira na to, žustro pozivaju mnogi zagovornici stilske čistoće u narodnoj muzici. Žarko želeći da budu narodne, u smislu izvornih pesama, novokomponovane pesme za to koriste razne načine. Tako se na primer u početnoj fazi njihovog razvoja javlja "tematska i jezička vezanost za selo", sa namernim potenciranjem njegove "pastoralne i idilične slike"6, što etnolog Ivan Čolović slikovito naziva rustikalnim,7 odnosno mahalsko — baštenskim pesmama.8 Slične tendencije ispoljene na početku, uočavaju se i u novokomponovanim pesmama i u drugim fazama njihovog razvoja.
 
Inspirisanost novokomponovane narodne muzike izvornom muzikom može biti ostvarena i konkretnim posezanjima za nekim njenim oblicima, odnosno elementima, što je ređa pojava, ali je, bez obzira na to ipak treba pomenuti. Takva je, na primer praksa stvaranja "novih" pesama u najnovijim ratovima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, gde se koristi najtradicionalniji "kompozicioni princip", ispevavanja novog teksta na već poznatu melodiju, koja je shvaćena kao specifična formula.9 Zanimljivo je da te pesme, kao što je to tipično i za izvorne, iskoračuju iz okvira određenog raznim faktorima, u ovom slučaju pripadnošću jednoj od zaraćenih strana. Rezultat toga jasno govori koliko je muzika u svojoj osnovi univerzalna. Tako, na primer, Srbi u Hrvatskoj pevaju poznatu pesmu Marširala, marširala, kralja Petra garda, /Gledale ih, gledale ih beogradske dame./Korak ide za korakom, a ja junak za barjakom, dok Hrvati, na isti napev pevaju: Istrčale, istrčale zagrebačke frajle, / Korak ide za korakom, mladi Hrvat za barjakom.10
 
Još jedan od vidova muzičke srodnosti novokomponovane narodne pesme sa izvornom pesmom ogleda se i u "pozajmljivanju" određenih oblika iz novijeg seoskog dvoglasnog pevanja, u narodu najčešće nazvanog pevanje "na bas". To nije slučajno, kad se zna da je pevanje "na bas" koncipirano po uzoru na muzičku tradiciju zapadne Evrope (homofono, sa tercom kao osnovnim sazvukom), što ga, upoređujući ga sa starijim pevanjem disonantnog zvučanja (sekunda kao osnovni sazvuk), čini znatno univerzalnijim, pa tako i više odgovarajućim za upotrebu u novokomponovanoj narodnoj pesmi.11 Na način pevanja "na bas" ispevane su npr. mnoge pesme braće Bajić, Ere Ojdanića i drugih pevača, koji kroz njih izgrađuju poseban imidž — pevača koji je potekao iz naroda. Elementi tog pevanja mogu se naći čak i u novokomponovanim narodnim pesmama gde ih niko ne bi očekivao, kao što su, na primer, pesme Lepe Brene.12
 
Kad je reč o jeziku, bliskost novokomponovane narodne pesme izvornoj pesmi ispoljava se kako kroz namerno korišćenje određenih provincijalizama, koji neku pesmu treba da približe slušaocu, tako još više u korišćenju neke vrste jezičkih formula.13
 
Inače, u novokomponovanoj muzici, po uzoru na narodnu, razvijaju se svojevrsni muzički stilovi, žargonski nazvani "melosima", kao što su, na primer — bosanski, crnogorski, šumadijski, južnosrbijanski i sl.,14 gde dolazi do svojevrsne stilizacije narodne muzike. Slikovit je primer označavanja kako posebnih karakteristika tih melosa, tako i melosa u globalu, kroz upotrebu, iz "klasične" muzike pozajmljenog termina "triler" (jedan od vidova muzičkih ornamenata).15
 
U novokomponovanoj narodnoj muzici vlada veliko stilsko šarenilo. U mnogim pesmama javljaju se elementi muzike drugih naroda, naročito oni orijentalnog tipa: melizmi, korišćenje prekomerne sekunde i dr., što razni kulturni radnici karakterišu kao njen veliki nedostatak. Osnova takvog mišljenja čini se da počiva na nesporazumu ili jednostavno rečeno, nedovoljnom poznavanju problematike ovoga pevanja, koje je, što pomenuti ljudi zaboravljaju ili ne znaju, poteklo iz varoškog tradicionalnog pevanja, kome ni jedan od pomenutih elemenata nije bio stran.16 Reč je samo o zastupljenosti tih elemenata, odnosno njihovoj prenaglašenoj upotrebi u pevanju, što je kritikovano mnogo pre nego što je novokomponovana narodna pesma i počela da živi u vidu u kome je danas poznajemo.
 
*
 
O tome da li je novokomponovana narodna pesma zaista narodna, još mnogo šta bi se moglo reći. Na onaj način kakva je to izvorna, ona to sigurno nije, što od nje ne bi trebalo ni očekivati, s obzirom na različitost njihovog porekla.18 Posmatranje ove muzike na način kako posmatramo izvornu muziku pogrešno je, kao i želja da se obe tumače na isti način. Ovome idu u prilog i svojevrsne revizije shvatanja šta sve odlikuje izvornu muziku, kao što su: anonimnost, usmena predaja i sl.,19 iz čega, kao logično, rezultira da ova muzika može da bude narodna i bez zadovoljenja tih kriterijuma.
 
Ono što novokomponovanu pesmu takođe čini narodnom i ono što je spaja, a na neki način i poistovećuje sa izvornom pesmom, jeste njena funkcija, koja je u osnovi zabavna. Otuda nije slučajna jednakost koju između njih stavlja narodni pevač kada na pitanje o pesmi koja mu je najmilija, najčešće odgovara: "Sevdalinka",20 slično onom što čini deleći i pesme iz svog tradicionalnog repertoara na one koje to jesu i koje to nisu, svrstavajući u drugu grupu sve one funkcionalno uslovljene, kao što su to, na primer obredne pesme.21
 
Ovim se "zatvara krug" odnosa prema narodnoj muzici, otvoren na početku rada, kad je muzici predaka od strane njihovih potomaka negirano da je narodna. Shodno tome i ovaj rad mogao bi da se završi na sličan način kao što je i počeo - pitanjem, ali ne onim: "Da li je novokomponovana narodna muzika zaista narodna?" već — u skladu sa onim što je rečeno u radu — "Da li je izvorna muzika još uvek narodna?"


Dimitrije O. Golemović
Fakultet muzičkih umetnosti, Beograd

_______________

01 O ovome svedoči i anketa koju je Centar za istraživanje programa i auditorijuma Radio-televizije Beograd sproveo 1978. godine među 1400 stanovnika Beograda (I. Č o l o v i ć, Divlja književnost, Beograd 1984, 144).
02 Indikativan je primer iz užičkog kraja gde je "mlađima... smešno kada neko pomene izvorne narodne pesme koje izvode muške i ženske pevačke grupe". (B. P e j o v i ć, Kako se zabavljaju mladi u selu /Momci u krčmi, devojke u gradu, Politika, 21. novembar 1994, 17). Sličan odnos prema tradiciji vidi se i iz pitanja koje su užički momci uputili ženskoj pevačkoj grupi iz obližnjeg sela Ribaševina, koja je, obučena u narodne nošnje, krenula na koncert u užički dom kulture: "Tetke, na koji ste maskembal krenule?"
03 Verovatno jednu od prvih javnih reakcija na pojavu nove narodne muzike predstavlja radijski istup dirigenta Živojina Zdravkovića 1957. godine, koji kaže da je "dojučerašnja narodna muzika u potpunoj dekadenciji i deformaciji, a da su je takvom napravili narodni pevači koji su bez kontrole prenebregavali... zaboravljali i ignorisali pravo narodno vrelo muzike." (preuzeto iz: V.  M i l o š e v i ć, Sevdalinka, Banja Luka 1964, 9).
04 D. D e v i ć, Nove "narodne" pesme, Rad IX kongresa SFJ, Mostar i Trebinje 1962, Sarajevo 1963, 545; isti, Naša narodna muzika na gramofonskim pločama, Rad X kongresa SFJ, Cetinje 1963, Cetinje 1964, 275.
05 Termin usvojen od I. Čolovića(op. cit. 1, 149).
06 Op. cit. 1, 143.
07 U okviru ove grupe pesama I. Čolović razlikuje više podgrupa, zavisno od njihovog sadržaja. Tako on govori o: idiličnim, nostalgičnim i satiričnim pesmama (or. S11. 1, 152).
08 Ovde se kao podgrupe razlikuju: idilične i progresivne pesme (or. sI. 1, 155—56).
09 M. D r a g i ć e v i ć - Š e š i ć, Neofolk kultura (Publika i njene zvezde), Novi Sad 1994, 191.
10 Ibid 192.
11 Iz istog razloga ovo pevanje je predstavljalo dominantan vokalni oblik ne samo u Srbiji već i u Hrvatskoj i nekadašnjoj Bosni i Hercegovini (D. G o l e m o v i ć, Dvoglasno pevanje novije seoske tradicije u Srbiji (magistarski rad), Beograd 1981).
12 O tome više, u: J. G l i g o r i j e v i ć, Tri rustikalne pesme iz repertoara Lepe Brene — veza sa tradicijom i
odstupanje od nje
, Rad XXXII kongresa SUFJ, Plitvička jezera 1990, Zagreb 1990, 200.
13 Op. cit. 1, 171—172.
14 Op. cit. 1, 150.
15 Tako se govori o "šumadijskom" i drugim vrstama trilera, što, ako se ima na umu specifičan vid melodijskog ukrašavanja, predstavlja sinonim za stil.
16 O tursko-vizantijskom karakteru varoške kulture još od vremena dolaska Turaka na naše prostore više govori V . D v o r n i k o v i ć, Karakterologija Jugoslovena, Beograd 1990, 397.
17 Tako V. Dvorniković za Cigane kaže da su "tu našu pesmu" (misleći na varošku, prim. D. G.) uzeli "u svoj monopol i kao svi profesionalci dali joj svoj duh i karakter, preudesivši je za svoje, ciganske potrebe. Otud onaj specifični ciganski način kako ga čujemo po našim kafanama: lupa, dernjava, krivljenje i prenemaganje do odvratnosti". Slično se odnosi i na interpretaciju tradicionalnih bosanskih varoških pesama sevdalinki, za koju je Gerhard Gezeman na svom predavanju u Pragu još davne 1928. godine rekao: Na ovakvu interpretaciju sevdalinki" (pri tom je pustio gramofonski snimak sevdalinke koju je izvela ciganska kapela) privikla se danas u Jugoslaviji šira publika; znak da ta pesma u svojoj originalnoj lepoti propada". (Ibid, 398—399).
18 Zanimljivo je da je još 1923. godine etnomuzikolog V, Đorđević konstatovao svojevrsno "dvojstvo" narodne muzike, sa "čistom narodnom muzikom iz krajeva u koje je vrlo malo ili nimalo dopirao turski uticaj" i narodnu muziku "koja se razvijala pod uticajem turske muzike" koja je "naprednija i šarenija, što je proizvod prigodnog ukrštanja". (V.  Đ o r đ e v i ć, Turski elementi u našoj muzici, Nova Eugora, knj. VII, broj 15, Beograd 1923, 470).
19 Videti: B . N e d e lj k o v i ć, Problem narodnog stvaralaštva danas, Narodno stvaralaštvo, sv.1, Beograd 1962, 1; dr V. Ž g a n e c, Folklor sela i grada, Narodno stvaralaštvo, sv. 1, Beograd 1962, 5; G. D o l i n e r, Folklor i novokomponovana narodna muzika, Zvuk br. 1, Sarajevo 1978, 20; D . R i h t m a n  A u g u š t i n, Od naroda do folklornog kiča, Zvuk br. 3, Sarajevo 1978, 13.
20 Uz to on često pominje i imena nekih pevača kao što su: Beba Selimović, Safet Isović, Nedeljko Bilkić i dr. koji su karijeru radijskih i estradnih pevača izgradili baš na izvođenju sevdalinki.
21 O ovom problemu više se može naći u: D . G o l e m o v i ć, Pevanje koje to i jeste i nije, Folklor i njegova umetnička transpozicija, br. 2, Beograd 1989.
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: