Srpski muzički folklor
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR « Muzički folklor Srbije « Srpski muzički folklor
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Srpski muzički folklor  (Pročitano 12714 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« poslato: Februar 28, 2011, 08:54:37 pm »

**

SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR


POSEBNE ZNAČAJKE MUZIČKOG FOLKLORA U SRBIJI

Srbija se deli na dva glavna folklorna područja, na istočno i zapadno. Ta prirodna podela datira iz vremena starih kultura koje su još pre dolaska Slovena u ove krajeve dominirale na Balkanskom poluostrvu: vizantijska na istoku i romanska na zapadu. Oba područja imaju ove zajedničke etnomuzikološke karakteristike:

a) kolektivan karakter narodne muzike;
b) muziku kao sredstvo za izražavanje poetskih oblika i osećanja;
c) sedeljke i posela na kojima se razvija kolektivna pesma i kolektivan rad;
d) otvoreno kolo u narodnim igrama;
e) dvoglasno pevanje u nekim planinskim predelima;
f) starinske čobanske instrumente: frulu (sviralu) i gajde, a u novije vreme i harmoniku;
g) melodije zasnovane na obradi monostiha i
h) trohejske akcente.

Posebne su etnomuzikološke karakteristike istočne i zapadne Srbije: lirika i žive narodne igre u istočnoj, epika i sporije narodne igre u zapadnoj Srbiji (Stari Vlah i Sandžak, Studenica, Rudnik i dr).; mešoviti (hemiolni) taktovi u obrednim narodnim igrama istočne Srbije te zemljoradnički obredi u istočnoj i centralnoj Srbiji, odnosno bogati svadbeni obredi u zapadnoj Srbiji.

Glavni materijal srpskog muzičkog folklora predstavljaju melodije mala obima: nepotpuni, potpuni i prošireni tetrahordi. Melodije uzana obima po pravilu pripadaju epici i obrednoj lirici. Njihovu osnovu čini tetrahord c, b, a, g. Ljubavne pesme zemljoradnika razvijenije su od stočarskih pesama ali su zemljoradnici najviše pevali obredne pesme vezane za magiju u agrarnoj proizvodnji. Melodije su se oslobađale uzana obima ukoliko se i njihova obredna lirika oslobađala obreda i prelazila u čistu liriku, kao što je to slučaj kod mnogih svadbenih pesama sa ljubavnom sadržinom tekstova koje su se pretvorile u ljubavne pesme.

Širenje tetrahorda nastaje simetričnim skretanjem glavnih (graničnih) tonova naniže (a) i naviše (b):





Tako je dobijen karakterističan ambitus srpskog muzičkog folklora koji obuhvata čistu kvintu iznad finalisa.

Srpske narodne melodije (kao i celokupan muzički folklor Balkanskog poluostrva) istorijski su prošle kroz raznovrsne načine instrumentalne harmonske pratnje. Do danas sačuvane forme pokazuju razvitak harmonskih elemenata od najprimitivnijih oblika. U seoskoj primeni harmonski se elementi javljaju u obliku ravnih ili dugih tonova, jednakih po visini s finalisom, zatim ispod njega i ukršteno s njim. Ravni su tonovi: jedan (jednostruki) u narodnom pevanju i sviranju, ili dva (dvostruki) u sviranju, a povremeno i u pevanju. Sa završnim tonovima melodija ravni tonovi obrazuju harmonski element (dvozvuk) ili harmonsku funkciju (trozvuk — konsonantan ili disonantan). Ravne, duge, ili ležeće tonove izvode — zajedno s melodijom (diskantom) — dva instrumenta udruženo, dva pevača ili dvoglasni instrumenti pojedinačno (gajde, sandžačka tambura, stara turska tambura, dvostrune gusle-gege). Ravni tonovi odavno su u primeni na Balkanskom poluostrvu, a bili su poznati još u vizantijskoj kulturi — pod imenom iso. Iso je jednotonski i dvotonski, unisoni i sekundni.

U dvoglasnom narodnom pevanju unisoni iso je karakterističan za istočnu Srbiju, sekundni iso za zapadnu, i to samo kod nekih planinskih stanovnika. U ravničarskim zemljoradničkim naseljima, gde je, pod uticajima gradova, razvijen najnoviji način dvoglasnog pevanja u paralelnim tercama, javlja se i danas sekundni finalis kod stanovništva koje je poreklom s planina pa se doselilo u ravnice. Ravni tonovi (jednoglasni i dvoglasni) žive i danas na Balkanskom poluostrvu, a predstavljaju nesumnjivo istočnjačke uticaje.

Jednoglasno pevanje (složno ili sloško) najviše je rasprostranjeno, i to u oba muzičko-folklorna područja Srbije, ali postoji i starobalkansko dvoglasno narodno pevanje, dijafonija, kao i najnovije dvoglasno narodno pevanje u paralelnim tercama koje se razvilo pod uticajem gradskog pevanja i narodnog crkvenog pojanja.

U pevačkoj tradiciji Srba žene su glavni nosioci pesme u svim obredima i na prazničnim sastancima, u radovima na polju i u čitavom kalendaru zemljoradničke godine. Muškarci učestvuju kao pevači u relativno malom broju obreda: stariji ljudi u zdravicama na slavama i svadbama, a mladi u svadbenim ceremonijama i igrama s pevanjem. Ali muškarci imaju veliku ulogu u sviranju. Kroz "školu sviranja"— prolaze još kao deca.

U narodnoj pesmi treba razlikovati dva faktora koji je formiraju: tekst (narodnu poeziju) i melodiju (narodnu muziku). Prevagu teksta uvek pokazuju epske pesme, a prevagu muzike — lirske. Epski pevač uzima u pomoć gusle da pesmu prikaže u što boljem obliku i bogatijem tonu; pri epskom pevanju slušalac ipak najveću pažnju obraća na tekst, na opis događaja, na fabulu o glavnom junaku.

Melodije epskih pesama više deluju muzički kada su čisto pevačke, bez ikakve instrumentalne pratnje. Podelu pesama izvršio je Vuk Karadžić ali ni on nije smatrao da je podela narodnih pesama na epske i lirske definitivna. On je izdvojio i mešovitu epsko-lirsku grupu. Pesme koje se "kazuju" ili pesme "iz knjige" jesu one koje se izgovaraju kao da se čitaju. Pevači ih znaju napamet pa ih umesto pevačkim načinom izražavaju govornim načinom, deklamatorski.

Epske pesme dele se po ciklusima. U najstariji ciklus ubrajaju se mitološke pesme, a zatim pobožne ili religiozne. Istorijski ciklusi obuhvataju građu iz prošlosti srpskog naroda od Nemanjića... — do danas.

Lirske se pesme dele na obredne i na prave lirske pesme ili čistu liriku. Neki folkloristi podelili su obredne lirske pesme prema godišnjim dobima, kada se izvode. Iz okvira zimskog ciklusa izdvajaju se koledarski obredi koji su nekada označavali pagansku novu godinu s kojom je počinjala i zemljoradnička godina.

Čistu liriku obrazuju većinom ljubavne pesme. Društvena sredina u kojoj se kreću narodne pesme jeste selo i grad. Otuda i potiče opštepoznata podela narodnih pesama na seoske i gradske. Podela narodnog pevanja na seosko i gradsko (varoško) u Srbiji je specijalna jer je većina gradskih pesama seoske sadržine. Tome je razlog mlado stanovništvo srpskih gradova, čiji su najbliži preci bivši seoski patrijarhalni živalj koji je od oslobođenja Srbije od Turaka počeo puniti srpske gradove i pretapati se u građansku klasu (taj je proces trajao nepunih 150 godina).

Pesama nenarodnog porekla ima u Srbiji veoma malo, a javljaju se kao materijal zapadnoevropskog porekla ili kao novi "šlagerski" materijal koji ulazi u omladinske redove i širi se zajedno sa savremenom modom i popularnim stranim igrama i melodijama.

Većina gradskih pesama seoskog porekla vraća se u sela kao "usavršen" ili "otmen" materijal. On se u selima peva individualno ili grupno. Najveći su prenosioci toga materijala današnje radio-emisije. U nekim srpskim gradovima u kojima se turski živalj duže zadržao, ili koji su bili muzikalnija sredina u prošlosti, stvoreni su osobiti tipovi pesama razgranatih melodijskih oblika i izraza s mnogo dinamičkih preliva i ritmičkih prefinjenosti. Takvi su gradovi bili Niš, Vranje i Leskovac u kojima se pevalo posle oslobođenja od Turaka sa mnogo meraka i sevdaha u južnosrpskom dijaiektu, uz pratnju turskih čalgija i talambasa. Samo su ova tri grada imala svoje pevačke stilove. Beograd nije nikada imao svojih originalnih pesama.


Miodrag Vasiljević




Muzička Enciklopedija 2 K — Ž
Leksikografski zavod FNRJ
Godina izdanja MCMLXIII
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Mart 12, 2013, 09:09:58 pm »

**

SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR


NARODNE PESME.

A) OBREDNO NARODNO PEVANJE U SRBIJI


Obredno narodno pevanje razlikuje se od lirskog po načinu pevanja, po psihološkoj funkciji, po muzičkim vrednostima, po mestu izvođenja i po staleškoj pripadnosti. To pevanje vodi u primitivnu kulturu dalekih predaka koji su verovali da natprirodne sile vladaju ljudima i bogovima, pa su im se molili u vezi s kretanjem sunca u godini. U narodnom obrednom kalendaru sunčevi su položaji obuhvatali ove obrede: kolede (prastara nova godina) koje su padale oko zimske kratkodnevnice; lazarice (početak proleća) oko prolećne ravnodnevnice; kraljice (početak leta) oko letnje dugodnevnice. U to vreme pevane su pesme o zdravlju (zdravice) i plodnosti zemlje i stoke, članova porodice, domaćina i domaćice. Zatečene obredne pesme mogu biri zemljoradničke (koledarske, lazaričke, kraljičke i sedeljačke), stočarske (vučarske, pesme uz premlaz, rane) ili zajedničke (dodolske, koledarske, vučarske itd.). Dalje se dele na kalendarske i nekalendarske. Kalendarske se izvode po utvrđenim datumima u godini, a nekalendarske o slavi, svadbi, pri posmrtnim obredima itd. Posleničke pesme pevaju su uz rad po godišnjim sezonama; to su sezonske pesme.

Kolede su prastari obred koji je u primitivnoj slovenskoj kulturi označavao početak nove godine. Koledarske pesme su pod uticajem hrišćanstva postale božićne iako je tekst dugo zadržao paganski karakter. Srbi su bili naročito uporni kod čuvanja svoga obreda pa su njegovu prvobitnu funkciju delimično sačuvali sve do naših dana. Kolede su praznik posvećen zdravlju i plodnosti u novoj sunčevoj godini.

Koledarski obred uslovno je počinjao pesmom domaćinu. Najpopularnija koledarska pesma u Srbiji imala je melodiju po kojoj su se pevali svi koledarski tekstovi sa istim stihom:





Kalendarske prolećne pesme obuhvataju pesme na ranilu, lazaričke, đurdevdanske na premlazu i na Jerimijin dan.

Ranila (u zapadnoj Srbiji ranila ili podranci, u istočnoj rane) izvode momci i devojke rano ujutru. Peva se uz igru, pored založenih vatara, na određenom mestu u selu ili van sela. Obredna simbolika je izgubljena; ostalaje jedino prolećna i mladenačka radost koja razvija radni elan.

Lazaričke se pesme pevaju na Lazarevu subotu rano ujutru, uoči Cvetne nedelje pred Uskrs. Lazarice idu od kuće do kuće i pevaju u dvorištu pred domaćinovom kućom. Stihovi su osmerci, sedmerci, a u malom procentu i deseterci.

Đurđevdan je nekada bio najveseliji omladinski praznik u godini; na taj dan vračalo je i staro i mlado. Vrhunac je durđevdansko zatvoreno kolo s lazarom, detetom koje lazi (ne hoda uspravno) u sredini, van sela, na uranku, gdegde pri izgrevu sunca:





Letnje sezonske pesme počinju oko Duhova, a izvode se samo pod vedrim nebom. To su kraljičke, dodolske, krstonoške i žetvarske pesme.

Kraljičke pesme šesteračkog stiha ostatak su paganskog obreda u čast sunca. Narod nije taj obred prilagodio običajima i učenju hrišćanske crkve pa ih je ona nastojala ukinuti. Za kraljičke pesme značajan je pripjev "Ljeljo".

Dodolske pesme zazivaju kišu u sunčanim godinama. Dodole su grupe lepo odevenih devojaka (narodna nošnja). To su dodole u širem smisiu. Jedna od njih nosi na sebi odeću od vrbova ili topolova lišća. To je dodola u užem smislu. Ona igra i peva pred kapijama domova, i domaćice izlaze i izlivaju na nju po kabao vode. Pri tom je darivaju:





Dodolske pesme imaju poneki pripev: "Oj dodo, oj dodole", "Moj bože, moj; božole", "Daj, bože, daj".

Zbog krstonoša, nosilaca krstova na litijama, razvio se, pod uticajem crkve običaj krstonoše. Svrha mu je bila da zameni dodolski obred:





Pripev "Oj dodo, oj dodole!" u krstonoškim je pesmama zamenjen hrišćanskim pripevom "Gospodi pomiluj!"

Običaj da se peva za vreme žetve sačuvan je svuda po Srbiji, Vojvodini, Kosmetu i Crnoj Gori ali za žetelačke pesme postoji samo jedan uslov: da se žanje srpom. Tamo gde kosači kose, nema žetelačkih pesama.

Jesenje i zimske sezonske pesme su beračke, koje se pevaju po danu van naselja i sedeljačke koje se pevaju u jesenjim večerima i noćima u selu i pod otvorenim nebom dok petli ne zapevaju polunoćnicu. U zimskoj sezoni pevaju se tzv. zimske mobe, zatim pesme od vučine i koledarske pesme. Zimske mobe su nastavak jesenjih sela i prela. Na mobama se prede vuna ili konoplja ili komuša kukuruz i obavezno peva. Danas ih je sve manje. Kada čobani ubiju vuka (kurjaka) ili ga uhvate u zamku pa ga umlate, sasušenu mu kožu napune slamom, nataknu je na motku te ponesu po selu i zapevaju pesme od vučine (kurjačine) u kojima se traže darovi pred svakim seoskim domom. Obred se pripisuje starom lovačkom životu koji je bio prožet magijom i vradžbinama, a nalazi se na čitavoj teritoriji Balkanskog poluostrva.

Nekalendarske pesme. Jedan od najlepših, najstarijih i najviše izvođenih obreda, zajedničkih za stočare i za zemljoradnike, jeste svadbeni obred. Svadbene pesme Srba dele se, po vremenu svoga izvođenja, na pesme pre zelena venca i za vreme zelena venca, tj. prave svadbene pesme. Zamašnu grupu svadbenih pesama čine one koje pevaju svatovi po putu (za nevestu i sa nevestom). U mladoženjinom domu pevaju odabrani svatovi za sovrom u gostinskoj sobi, a omladina u kolu pred kućom. Svatovi pevaju uz zdravice i druge svatovske pesme.

Slava je kod Srba porodični praznik posvećen kultu predaka. Slavske pesme se pevaju po selima samo grupno (kolektivno). Obredno slavsko pevanje obuhvata crkveno pojanje (tropar i tri pesme uz sečenje kolača) i slavsko pevanje koje je umnogome primilo crkveni stil i sadržinu.

Prazničke pesme uz obrede paganskog obeležja mogu se pronaći u istočnoj Srbiji.

Strižanje (strižbe, šišano kumstvo) je porodično veselje povodom prvog šišanja muškog deteta pre navršene godine dana života. U istočnoj Srbiji uz ovaj su običaj sačuvane prigodne pesme "Doletelo sivo, belo golube" i dr.

Brojalice su pesme u kojima se vrše neka nabrajanja, i to pravilnim ili obrnutim redom, ozbiljne ili šaljive sadržine.


Miodrag Vasiljević




Muzička Enciklopedija 2 K — Ž
Leksikografski zavod FNRJ
Godina izdanja MCMLXIII
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: