Muzika kao činilac srpskog nacionalnog identiteta [Jasmina Milojević]
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « NASLEĐE « Narodna i umetnička muzika Srba « Muzika kao činilac srpskog nacionalnog identiteta [Jasmina Milojević]
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Muzika kao činilac srpskog nacionalnog identiteta [Jasmina Milojević]  (Pročitano 8125 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« poslato: Februar 13, 2011, 11:06:11 pm »

*

MUZIKA KAO ČINILAC SRPSKOG NACIONALNOG INDETITETA


O autoru: Jasmina Milojević (1969.), etnomuzikolog bila je dugogodišnji muzički urednik i muzički kritičar programa umetničke muzike RTV "Studio B" i RTV Srbije. Sada radi kao profesor solfeđa i teorije muzike u Muzičkoj školi "dr Miloje Milojević". Poslediplomac je na grupi za Teoriju umetnosti i medija, Univerziteta umetnosti u Beogradu. Tokom poslednjih godina bavi se proučavanjem različitih žanrova popularne muzike.

Sažetak: Proučavanje pitanja nacionalnog identiteta, do sada su zaobilazila muziku, bila to ona široko prihvaćena narodna, ili visoko umetnička. Sa druge strane, muzikološka i etnomuzikološka istraživanja koncentrišu se gotovo isključivo na parametre same muzike, tako da ni jedan, ni drugi pristup ne objašnjavaju, danas tako važnu društvenu ulogu muzike. Pretpostavka autora, nakon razmatranja svojstava crkvene, narodne i umetničke muzike kod Srba, još više usložnjava pojam srpskog nacionalnog identiteta, otvara nova pitanja i daje nove polazišne osnove za dalje proučavanje ovog problema.
Ključne reči: muzika, nacionalni identitet, preuzimanje, akulturacija, srednjoevropski uticaj, orijentalno, srpsko.


Razlog koji me je naveo da muziku postavim kao mogući činilac nacionalnog identiteta, su učestale polemike i pozivi nacionalno orijentisanih intelektualaca, ali i samih muzičara da se stane u odbranu nacionalne, srpske muzike, uspostavi brana, osobito prema orijentalnim kulturama. Od mnogih uglednih muzikologa i etnomuzikologa, pa i stručnjaka preporučeno je da muziku treba vratiti na "prvobitno stanje", jer ona svojim specifičnim jezikom lakše dopire do same biti "srpskog nacionalnog bića", te od "herojskog, epskog i ratničkog naroda, novokomponovana muzika sa orijentalnim melizmima pretvara Srbe u melanholičan i tugaljiv narod". (Ksenija Zečević, kompozitor, 1994.) Muzika je kao i razvoj čovečanstva, proces neprestanog razvoja, mimezisa, koji uvek zadrži bar neku od karakteristika ranije epohe, tako da nalik Bahovoj fugi u kojoj se glasovi prepliću sve do završne Code, gotovo  nije moguće  naći nijednu prelomnu tačku, od koje počinje nešto sasvim novo i drugačije. (Trajan Stojanović, 1995., 32). Čak ni istorijski potresi koji se mogu smatrati prekretnicama koje su direktno uticale na nastanak novog stilskog pravca u umetnosti, kao što je Francuska buržoaska revolucija dovela do romantizma, ne mogu se prihvatiti kao jedini uzročnici i izričiti počeci nove umetničke epohe. (Dimitrije Đorđević, 1989. Josip Andreis, 1997.) Pre bi se moglo reći da je dugotrajno sazrevanje evropskih naroda dovelo do pojave nacionalnih pokreta, i to se u muzici manifestovalo mnogo ranije no što se dogodilo u društvenim odnosima. Evo samo nekih primera koji potkrepljuju ovu tvrdnju : Betovenovih "Šest varijacije na nemačke narodne teme", citat hrvatske narodne pesme koju Hajdn uzima za temu svoje 102. simfonije, ili harmonizovanje ruskih narodnih pesama koje su još sredinom 18. veka prodrle u gradove i bile veoma popularne po gradskim salonima.

Crkvena muzika je, kao što je poznato bila najmanje podložna promenama, mada su i na nju uticale važne istorijske okolnosti, što se osobito odnosi na srpsku crkvenu muziku. Suprotno konzervativnom uverenju da je crkva najpouzdaniji čuvar tradicije, to se za muziku ne može reći, što će biti kasnije detaljno razjašnjeno.

Narodna muzika, gradska ili seoska posebno je važna kao faktor nacionalnog identiteta, jer je više od prethodna dva žanra zavisila od istorijskih i socio-ekonomskih uslova. To osobito važi za one narode u koje spadaju i Srbi, čiji nacionalni korpus nije bio kompaktan, već razbijen u nekoliko država, koje pri tom nisu bile ni na jednakom stupnju ekonomskog razvoja.

U raščlanjivanju međuodnosa muzika — nacionalni identitet, uzeti su u obzir podaci i radovi muzikologa i istoričara, sa kraja 19. i početka 20. veka, ali i putopisi i literarna dela u kojima se opisuje muzički život u Srbiji. Posebno značajni su podaci koje nam daju Jovan Cvijić i Vladimir Dvorniković, koji ponekad, shodno svom vremenu daju romantičarsko — patetičnu impresiju o muzičkom životu, iz koje se ipak može rekonstruisati približna predstava. Muzičari, kompozitori, pa i naš prvi etnomuzikolog Miodrag Vasiljević u tom periodu koncentrisali su se na muziku samu, tako da o mestu i ulozi muzike u svakodnevnom životu oni ne ostavljaju nikakve podatke.

Da bismo razjasnili problem odnosa muzike i nacionalnog identiteta potrebno je hronološki se osvrnuti na razvoj muzike Srba od dolaska na Balkan, sve do druge polovine 20. veka.


MUZIKA SRBA U VREME DOLASKA NA BALKAN

O muzici Srba u vreme doseljavanja na Balkan moguće je govoriti samo u širem kontekstu naseljavanja istočnih i zapadnih slovenskih plemena, koja su u kasnijem istorijskom procesu obrazovala južnoslovensku etničku zajednicu. Spisi vizantijskih pisaca iz VI veka svedoče o postojanju dva plemena Slovena i Anta koji su govorili istim jezikom i imali iste običaje. Sloveni su bili nastanjeni na samoj obali donjeg Dunava i na severu uz reku Prut. Ta slovenska grupa predstavlja jezgro južnih Slovena, čiji pokreti su se odvijali prema jugu duž zapadnih obala Crnog mora, i sa severa prema Jadranskom moru. Za vreme seoba, koje su se po pravilu dešavale parcijalno, sa zastojima i od po nekoliko godina u zemljama prolaska, Sloveni su potpadali pod uticaje muzike drugih plemena. Tako su se na teritoriji Vojvodine upoznali sa muzikom Gepida i Avara, pod čijom vlašću su bili nekoliko godina. Došavši u novu domovinu, Sloveni su zatekli kulturu sa dugom tradicijom, ali je teško pretpostaviti šta su mogli prihvatiti, jer svaki narod prilikom seobe nosi i svoju kulturu koja stapanjem sa kulturom nove sredine nastavlja život u nešto promenjenom obliku, (T. Stojanović, 32) Plemena koja su otišla na severozapad tokom VI veka mogla su upoznati muziku Ilira i Kelta, a ona koja su došla na Balkan upoznala su muziku Dardanaca koji su živeli u južnoj Srbiji i današnjoj Makedoniji. Svedočenje grčkog pisca Strabona (63. god. pre n. e. — 19. god. n. e.) kazuje nam da su Dardanci uprkos svojoj "krajnjoj divljini" svirali aulose, duvačke instrumente iz porodice svirala, i žičane instrumente.

Poznato je da su Sloveni bili i pevači i pesnici na dvoru hunskog kralja Atile u V veku pre nove ere. Vizantijski izvori tvrde da je Prokopije u VI veku rado slušao slovenske pesme. Teofilakta Simokatu svedočeći o pohodima Vizantije protiv Slovena i Avara, o muzici Slovena navodi sledeće: "Sutradan careve štitonoše uhvatiše tri čoveka, rodom Slovena, koji na sebi nisu imali ništa od gvozdenog oružja, niti ratnih sprava. Prtljag su im bile kitare i ništa drugo sem toga nisu sa sobom nosili. Onda ih car poče ispitivati iz koga su naroda i gde su im boravišta i koji je uzrok njihovom bavljenju oko romejskih mesta. A oni rekoše da su po narodnosti Sloveni... Kitare nose zato što nisu izvežbani imati na sebi oružje. Njihova zemlja, naime, ne zna za gvozdeno oružje i stoga im pruža miran život miran i bez bune, a ovi sviraju na lirama pošto ne znaju da duvaju u bojne trube. Jer oni, kojima rat beše nepoznat, s pravom su mogli reći da im je milije bavljenje muzikom."

Na osnovu ovakvih izvora svakako se ne može pouzdano tvrditi da su Sloveni bili toliko miroljubivi, utoliko pre što Simokatu kaže da su Sloveni i Avari svirali u bojne trube prilikom napada na Singidunum i tokom opsade Carigrada u VII veku.

Podaci iz X veka i dalje mnogo su brojniji i svedoče o paganskoj svetkovini "zavetovanja" koja se proslavljala u Carigradu. Osim rasporeda prisutnih lica  i grupa, Konstantin Porfirogenit navodi i "da Slovene koji duvaju u instrumente ne pustiti da tu stoje nego da se popnu na stepenice". Putnici koji su prolazili tokom V veka kroz Slovenske zemlje uočili su malu harfu sa deset žica, neke duvačke instrumente i lepotu njihovih pesama.

O starosti pevanja i sviranja koji su se izvodili  kolektivno kod Slovena nalaze se reči zajedničke za sva plemena "pjeti" i "pjesn", a za igru "plinsjan". Pretpostavlja se da su pesme, svirke i igre koje su bile podjednako važne kao i  imitativno — magijske radnje u obredima, postojale kod Slovena pre dolaska na Balkan. U susretu sa kulturom starobalkanskih plemena i daljim razvojem dolazilo je do promena. U obredima i običajima čiji je sastavni deo muzika bila, jasno je vidljiva mnogobožačka osnova koja je kasnije dobijala hrišćanski pojavni oblik. Neke od obrednih melodija nastale su ukrštanjem starorimskih i helenskih oblika, dok su neke prešle iz paganskih kultova. O starini melodija, škakljivom pitanju na koje etnomuzikolozi nerado daju eksplicitne odgovore, više govore obredi u koji ulaze i pesme, no pesme same. Tako se sa priličnom sigurnošću može reći da u red paganskih, praslovenskih pesama spadaju dodolske ili prporuške pesme (za kišu), lazaričke, krstonoške (pevaju ih učesnici obreda koji sa krstom i ikonom prolaze kroz selo  i njive moleći za rodnu godinu), kraljice (pevaju ih iskićene devojke noseći sablju), epifanije (u slavu nekog boga ili Hristovog rođenja), koledarske pesme, pesme prilikom rođenja deteta, naricaljke itd.

Praslovenskog porekla je i "nemo kolo", koji se i danas održalo u Lici, a postojala je i igra koju su Sloveni izvodili iz pljeskanje ruku ("rukopleskanie").
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Februar 13, 2011, 11:06:53 pm »

*
nastavak...


NARODNA MUZIKA FEUDALNOG DOBA

Svetovne muzičke manifestacije u vreme razvijenog feudalizma odgovarale su ekonomskoj moći i društvenom ustrojstvu države. S obzirom  da je društveno — ekonomska struktura tadašnje Srbije bila na istom nivou kao u zemljama Zapada, muzički život je imao mnogo zajedničkih karakteristika.

U srednjovekovnoj Srbiji crkva je imala dominantnu društvenu ulogu, tako da je sa jedne strane duhovna muzika negovana i izvođena u crkvama, a sa druge, crkvene vlasti su polagale pravo na organizaciju celokupnog društvenog života putem moralnih zabrana. Ovaj  period karakteriše pre svega borba crkve sa paganskim običajima i niz crkvenih zabrana  manifestacija u kojima je muzika imala značajnu ulogu. O nemilosrdnom progonu svih koji su učestvovali u svetkovinama, i izvođača, i samih oblika narodnog izražavanja kroz muziku i igru, govori M. Vlastar: "Vrumalije ili rusalije i do danas se mogu videti kako se izvode po selima posle svetog Uskrsa, a one su se nekad igrale u čast Dionisa kod Jelina… Ovo pravilo… zabranjuje žensko narodno igranje zbog toga što daje podstreka za neuzdržavanje od bluda… kao što su radili oni koji su izbezumljeno igrali u čast Dionisa, takođe zabranjuje da se prave skomrašeska lica… ili igre koje se izvode u čast Dionisa od strane glumaca i likovnika." (prema S. Đurić – Klajn). Igranje i pevanje smatrani su toliko nemoralnim da su čak zabranjivani onima koji su ulazili u brak jer su se morali "držati čistote".

Ipak, uprkos neumoljivom moralizatorskom stavu Crkve, potreba naroda za izražavanjem kroz muziku i profesionalno bavljenje muzikom, pesmom i glumom nije moglo biti zaustavljeno. Ljudi su se, kao i danas, redovno okupljali na mestima za zabavu, koja su nazivana "igrište". Na takve zabave narod je rado odlazio, dok je odlazak u crkvu bio prinuda vladajućih.


SKOMRASI

"Skomrasi" su bili prvi srednjovekovni muzičari u Srbiji. S obzirom da su bili progonjeni, mnogo podataka o njima može se naći u crkvenim spisima. Prvobitni naziv "špilmani", nalazi se već u "Ilovačkoj krmčiji" koju je preveo Sv. Sava, i dao tumačenje da su to igrači pevači, svirači i glumci. Pretpostavlja se da ime potiče od prvih izvođača koji su bili Nemci, najamnici u vojsci Nemanjića, ili u vojsci krstaša koji su tuda prolazili. Običaj toga vremena bio je da  Nemci u putujućim trupama nastupaju u slovenskim zemljama, dok su Sloveni nastupali u Mađarskoj i Nemačkoj pod nazivom "igrici".

Skomrasi su nastupali kao zabavljači na dvorovima, ali i na javnim narodnim svečanostima. Predstavljali su životne pojave onakve kakve jesu i podvrgavali satiri sveštenike i vladare, jednom rečju oštro su se suprotstavljali moralnim normama Crkve.


MUZIKA NA DVOROVIMA

Vladari srednjovekovne Srbije imali su, može se reći, ambivalentan odnos prema narodnim zabavama. Prihvatajući pravoslavno hrišćanstvo kao zvaničnu religiju podržavali su pokušaje crkve da iskoreni razuzdane narodne zabave, ali većina srpskih dvorova imala je skomrahe, čak kao redovne službenike. Despot Stefan Lazarević na primer,  za koga njegov biograf Konstantin Filozof kaže da je govorio da "muzike treba samo onoliko, koliko za rat da se nađe", redovno je održavao muzičke kapele na dvoru. Pre njega zabeleženo je i da je Stefan Prvovenčani imao muzičare na dvoru, a u  Dušanovo doba još, uvedeni su mnogi običaji koji su karakteristični za feudalne dvorove, kao što su dvorski ceremonijali po ugledu na vizantijske. Ističući vrline Stefana Prvovenčanog, Teodosije kaže "kada seđaše u čelu trpeze, veseljaše blagorodnike bubnjima i guslama, kao što je običaj samodržaca".


MUZIKA U SRBIJI POD TURSKOM VLAŠĆU

Od sredine 15. veka, kada poslednje teritorije srpskih despotovina potpadaju pod tursku vlast, i kada se usled jake nadmoći turske carevine i sukoba feudalnih interesa i sukoba feudalnih interesa raspada i sama srpska feudalna država, nastaje i potpuno odumiranje kulturnog života, koji je bolje održavan, ali samo na drugi način — iza zidina ponekih manastira.

Tada dolazi do masovnih seoba Srba u južnu Ugarsku, te se sa juga Srbije (u čiji sastav je tada ulazila i Makedonija) prenosi ne samo religija sa svojim obredima i muzikom, nego i svetovna narodna umetnost.

U Komoranu su zapaženi ne samo srpska crkva sa svojim obredima, već i narodna veselja sa gajdama kao omiljenim instrumentom "uz koji i gospoda plešu", dok se u Rackevi "uporno održavaju pravoslavni verski obredi" (P. Matković, 1893). Ali, sa srpskom kulturom prodire polovinom 16. veka, po turskoj okupaciji mađarske teritorije, i turska kultura čak do Budima i Ostrogona, te nije bilo neuobičajeno da diplomatska poslanstva budu tamo dočekivana i ispraćana uz zvuke turske muzičke kapele (S. Đurić – Klajn, 24)

Šesnaesti vek, koji usled novih otkrića pomorskih puteva, sve razvijenije pomorske trgovine i razmene dobara u Evropi donosi značajne promene: ustanovljavanje štamparija, cvetanje renesansne umetnosti i humanističkih ideja — što sve ima odjeka u Dalmaciji, — u Srbiji i Makedoniji donosi postepeno ugušivanje jedne s mukom stvorene civilizacije, koja je značila zlatni most između Istoka i Zapada. Tek stvoreni gradovi lagano izumiru, jer se stanovništvo razbežalo daleko od glavnih drumova, i tada, za sve vreme ropstva, uglavnom se tek sporadično održava patrijarhalna, tradicionalna narodna umetnost, čiji jedini čuvari su seljaci. Ona je izražena pre svega u epskoj poeziji, koja opeva sjajnu prošlost naroda i njegovih junaka, ali i u pojedinim formama muzike i plesa (S. Đurić – Klajn, 24). (Zvučni primer starije dvoglasne tradicije)

Hajdučke čete, u to vreme mnogobrojne, imale su pored svirača na tamburici i drugim instrumentima, neizbežno svog pevača guslara, što je čak uticalo da se i drugi odmetnici njima pridruže, jer su na taj način mogli "ostati u pjesmama". Muzika i ples bili su hajducima velika razonoda u časovima predaha i odmora. No, o čuvenoj "hajdučkoj igri", koja je toliko bila rasprostranjena u Mađarskoj, Slovačkoj, pa i Poljskoj, a koja se nesumnjivo selila od juga na sever, uporedo sa turskim osvajanjima, u našim istorijskim izvorima nema zabeležaka. (S. Đurić – Klajn, 25)

Drugi, karakteristični vid narodnog muziciranja koji se održao pod turskom vlašću ostao je zabeležen u putopisima Stefana Gerlaha iz 16. veka. Reč je o okolini Bele palanke, Niša i Pirota koje spadaju u oblasti u kojima je muzika bez sumnje vrlo dugo očuvana i gde se može govoriti o izrazitoj muzikalnosti stanovništva, jer gotovo da nema putopisca koji nije ostao zadivljen lepotom igara, pesama i obreda u tim krajevima, a isto tako pred raskošnom nošnjom koja je upadljivo odudarala od niskog ekonomskog stanja stanovništva.

S druge strane, muziku u zvaničnoj upotrebi činile su muzičke kapele, čiji disonantni zvuk je obično bio izrazito neprijatan za evropske zvaničnike koji su dolazili u osmansku Srbiju.



MUZIČKI ŽIVOT SRBIJE U 18. VEKU

Posle viševekovne turske feudalne dominacije, prvi znaci buđenja građanske muzičke kulture, javljaju se kako u Srbiji, tako i u Vojvodini u 18. veku. 1717. godine austrijski vojskovođa Eugen Savojski, napokon je izvojevao pobedu nad Turcima i preuzeo Beograd. Samim tim Srbija, a Beograd osobito dobija u vreme austrijske okupacije (1717—1739), nova, zapadnjačka obeležja, kako u spoljnom izgledu grada, tako i u prosveti, koja je u potpuno klerikalnom duhu. Svetovna muzika u austrijskom Beogradu bila je gotovo isključivo u rukama vladajućih okupatora. Naročito važan uticaj imao je vrhovni zapovednik Srbije Aleksandar Vitemberški, koji je priređivao priredbe sa zabavnom muzikom i plesom, kojoj su morali prisustvovati svi viđeniji građani.

Vojvodinu je u to terezijansko i jozefinsko vreme zahvatio isti onaj talas i duh francuske kulture kakav se odrazio u hrvatskim krajevima u predvečerje ilirizma. Imućnije srpsko građanstvo, koje je u pogledu običaja i društvenih manira mnogo šta usvajalo od običaja i društvenih manira mađarske i austrijske aristokratije, prihvatilo je sa žarom i mnoge vidove kulture, koje je ova prenosila iz domovine Luja XIV. Menuet, ta tipična igra "zlatnog doba", u svom pobedničkom pohodu kroz Evropu, nije zaobišla ni periferiju monarhije — Vojvodinu.

Izvestan snobizam tog mladog građanskog društva, koje tek počinje da izrasta iz patrijarhalne, seoske društvene strukture i njenog načina života, ogledao se u prihvatanju svega pomodnog i zavodljivog što donosi bavljenje muzikom i plesom na francuski način. Tzv. ženski radovi, kao važni kvaliteti neudatih devojaka, ustuknuli su pred veštinom "unterhaltovanja" uz špinete, harfe i violine.

Toj raskalašnoj, rokoko — grilandama uokvirenoj vojvođanskoj umetnosti 18. veka, inspirisanoj Parizom, Bečom i Peštom, oštar kontrast koji izrasta iz specifičnih nacionalnih uslova života Srba, predstavlja umetnost koja je gajena u narodu. Najizrazitiji primer takve vrste bila je čuvena "Slepačka akademija" u Irigu u kojoj se praktikovalo epsko pevanje uz gusle.

U isto vreme iza zidina vojvođanskih manastira rađala se obnovljena umetnost srpskog crkvenog pojanja, naročito u Krušedolu, u kome se negovalo staro srpsko crkveno pojanje, kao i grčko. U tom periodu Kornelije Stanković, redigovao je i ustalio tzv. Karlovačko pojanje.

U Vojvodini je dakle, u 18. veku muzički život bio dosta razvijen, kako u salonima građanske inteligencije, plemića i veleposednika, tako u okviru crkve i u narodu. Građanska pesnička lirika ostavila je za sobom veliki broj  melodija čiji tvorci su ostali anonimni.    


MUZIKA U 19. I 20. VEKU (građansko društvo)

19. vek koji je na evropsku pozornicu doveo i slovenske narode prvi put je i Srbe doveo u istu ravan sa ostalim evropskim narodima. Naime, epoha romantizma je bila prvi umetnički pravac koji  je postojao istovremeno i bez zakašnjenja i u srpskoj muzici, kao i u ostatku Evrope. Kao i kod svih malih naroda, srpski muzički romantizam bio je zainteresovan pre svega za folklornu muziku. Od Kornelija Stankovića, preko Davorina Jenka, Josifa Marinkovića do Stevana Mokranjca i Petra Konjovića, svi su se bavili radom na sakupljanju i zapisivanju narodnih melodija. Pogled naprednijih Srba toga doba, među kojima je bio i Mokranjac bili su uprti ka Evropi. Sa jedne strane Vuk Karadžić je zainteresovao Evropu za srpsku narodnu poeziju, na koju su komponovali značajni kompozitori tog vremena, među kojima i Johanes Brams, a sa druge, naši muzičari, među kojima i Mokranjac odlazili su na školovanje u srednju i zapadnu Evropu.

Školovani na tradicijama srednjoevropskog dursko — molskog sistema, vraćali su se u zemlju sa misijom da srpsku muziku privedu Evropi, i istovremeno afirmišu autentične srpske vrednosti. U tom pogledu rezultati njihovog delovanja bili su slični kao i kod ostalih naroda na periferiji Evrope (skandinavske zemlje, Češka, Poljska, Rusija). Najjednostavniji i najčešći vid akulturacije koja je vršena između srednjoevropske muzičke misli i srpskog folklora, je "stavljanje u harmoniju" (termin Kornelija Stankovića), ili "uglazbljivanje" (hrvatski termin) narodne pesme za glas i klavir. Ove pesme su bile uobičajen repertoar zabava u gradskim salonima, i kao i u 18. veku obavezno obrazovanje svake devojke iz bolje kuće. (Zvučni primer: "Što se bore misli moje").

Ozbiljnije umetničke domete u citiranju, obradi narodnih melodija ostvario je Stevan Stojanović Mokranjac u svojim rukovetima, opelima i Liturgiji. Citirajući narodnu melodiju, kompozitor je "oblači" u ruho srednjoevropske dursko — molske harmonije, čime jednoglasnoj melodiji dodaje komponentu koja do tada nije bila ukorenjena u našoj muzici — tercni sazvuk. (Zvučni primer mokranjčeve rukoveti) Drugim rečima, od tog perioda (kraj 19. veka), ideal jednoglasne melodije, ili dvoglasne pesme u disonantnim sekundama, počinje da ustupa primat tercnom sazvuku ne samo u umetničkoj muzici, već i u narodnoj u kojoj se pojavljuje "pevanje na bas" u tercama. (Primer pevanja "na bas").

U epohi romantizma dolazi i do stvaranja nove crkvene muzike, koja preuzima harmonske osnove dursko — molskog sistema. Crkvene vlasti u pravoslavnim zemljama, kako u Rusiji, tako i kod nas protivile su se novoj interpretaciji crkvenih napeva. Mokranjčeva i druge liturgije ipak su prihvaćene i izvode se i danas u crkvama, uprkos saznanju i zapisima starijih, jednoglasnih liturgija.

Nije moguće bez zazora složiti se sa Derikom Kukom da gde god je zapadnoevropska civilizacija prodrla u drugu kulturu i okrenula svest tih naroda ka materijalnoj sreći, da je tonalna muzika Zapadne Evrope počela da potiskuje autentičnu muziku tih kultura (Derik Kuk, 77), ali bez sumnje možemo tvrditi, da je njen uticaj na srpsku popularnu muziku toliki, da je rezultat te akulturacije upravo ona muzika koju nacionalni čistunci danas zagovaraju kao srpsku. (Zvučni primer: "Gospodsko kolo")

Nastanku te muzike u najvećoj meri je doprinelo širenje harmonike početkom 20 veka, instrumenta koji je 1821. konstruisao Kristian Fridrih Ludvig Bušman (Muzička enciklopedija, 81). Svojstvo harmonike, da na levoj strani, basmanualu ima dugmad čijim pritiskanjem se dobija durski ili molski trozvuk, formirao je nov način muziciranja u Srbiji: jednoglasna kola do tada svirana na tradicionalnim instrumentima, fruli, duduku, gajdama, počinju sve više da se izvode na harmonici uz harmonski pratnju. Interesovanje za novi, tehnički savršeniji instrument, toliko je bilo veliko da su harmonikaši oponašali čak i zvuk instrumenata poput šargije i saza ( instrumenata karakterističnih za Bosnu i Hercegovinu), naravno uz obaveznu harmonsku dursko — molsku pratnju. (Primer Jovice Petkovića i "Žikino kolo").

Uticaju srednjoevropskog kulturnog kruga najduže su se opirali oni delovi Srbije, koji su najduže bili pod Turskom vlašću, Južna Srbija i Kosovo. Međutim, pod udar "stavljanja u harmoniju" došla je i ta muzika, nakon 1945. godine. Na Radio Beogradu su emitovane gotovo isključivo pesme ili kola uz pratnju Velikog narodnog orkestra Radio Beograda, što je očito bilo rezultat kulturne politike. U "čalgidžijskim orkestrima" zurle su još pre Drugog svetskog rata bile zamenjene klarinetom, ali je ostao problem harmonizovanja melodija koje daleko više odudaraju od dursko — molskog sistema, preciznije, pripadaju najčešće nekoj od modalnih lestvica. Verovatno zbog toga, "uglazbljene" pesme iz Južne Srbije i sa Kosova su gotovo isključivo gradske, jer su jednostavnije.

Opisani razvoj srpske muzičke kulture, pokazuje koliko je nacionalni identitet kroz muziku određivan veoma širokim spektrom karakteristika, od Vizantije, preko Turske, do Francuske i Nemačke. Svaka epoha, svaka imperija u čiji sastav su ulazile teritorije na kojima žive Srbi, ostavljale su svoj snažan pečat. Noviji, veoma očiti primeri političke odluke koja utiče na nacionalnu obojenost muzike predstavljaju periodi vladavine Josipa Broza i Slobodana Miloševića.

Brozov koncept budući politički uslovljen, stvarao je reputaciju SFRJ kao zemlje koja je "Zapad na Istoku", ali služio je i kao sredstvo za prigušivanje nacionalnih identiteta naroda koji su živeli u njoj. I dok su zemlje iza "gvozdene zavese", poput Rumunije i Bugarske činile sve da ne dođe do masovnog prodora rok i pop kulture, i negovale svoju narodnu muziku, "otvorena" Jugoslavija je ne samo dozvoljavala, već i podsticala preuzimanje kulturnih modela sa Zapada. To preuzimanje bilo je od države strogo kontrolisano, tj. dozvoljeno onoliko koliko nije ugrožavalo suštinu samog poretka. U takvom sistemu vrednosti Jugosloven nije imao političke slobode, ali je mogao biti obučen kao Evropljanin, gledati američke filmove ili slušati džez ili rok muziku. Prispeli kulturni sadržaji naravno, zastupali su vrednosti svojih društava. Pored toga, muzika koja je bila namenjena srednjoj i starijoj generaciji, još uvek snažno vezanoj za seoske korene obilato je nuđena gradska narodna muzika drugih naroda, pre svega za to doba politički korektnih. Tako je standardni repertoar kafanskih pesama šezdesetih i sedamdesetih godina obilovao prepevima ruskih i mađarskih romansi i ciganskih pesama. (Primer: splet ovakvih pesama)

Koncept popularne muzike u eri vladavine Slobodana Miloševića razlikuje se unekoliko od prethodnog. Tih ratnih godina, kada se kako se tada govorilo, narod "brani na svim frontovima" pa i očuvanjem nacionalne kulture, ipak ne dolazi do značajnije promene uređivačkih politika u RTV kućama, u segmentu muzičkog programa. Muzika domaćih autora, pesme sporijeg tempa, i tzv. "instrumentali" emituju se samo u kraćim periodima tokom kojih dolazi do izuzetno velikih ljudskih žrtava, ili gubitaka teritorija. Izvorna narodna pesma ili svirka koja je izvedena na karakterističnim srpskim instrumentima (frula, dvojnice, gajde) u tom periodu retko se mogu čuti čak i na državnoj RTV. Od proklamovanog povratka tradiciji jedino je oživljeno pevanje uz gusle, koje se sada bavi opevanjem srpskih pobeda i stradanja u tekućim ratovima. U "uobičajenim" okolnostima na RTV stanicama i u javnim objektima (kafanama, kafićima), kao i uvek, tako i u vreme rata u Bosni pored izvornih srpskih pesama pevale su se i sevdalinke — muzičko nasleđe bosanskih i sandžačkih muslimana, i ređe makedonske pesme. Na mestima gde su se okupljali mladi održavaju se večeri "jugo-nostalgije" na kojima su emitovani hitovi sa teritorije čitave SFRJ. Najkomplikovaniji period predstavlja vreme rata u Bosni i Hercegovini, tokom kojeg dolazi do zabrane emitovanja hrvatskih i bosanskih autora, pa i pojedinih srpskih na programima većih RTV sistema kao što su Radio Televizija Srbije i  Radio Televizija Studio B. Snažan orijentalni upliv na "urbo — folk", koji je kako zaključuje Ivana Kronja, bio ustanovljen kao neka vrsta državne umetnosti, (Ivana Kronja, Smrtonosni sjaj, 18) čini se nije bio ciljan da uzdrma srpski nacionalni identitet, već da pruži iluziju neograničene seksualne slobode, "megaorgije" (Miša Đurković, Pop politika — pop ideologija), kao kompenzaciju za nepostojanje svake druge.

Iz izloženog, može se zaključiti da  je od kraja 19. veka snažan srednjoevropski uticaj na srpsku, kako popularnu, tako i umetničku muziku, očuvao matricu srpskog muzičkog identiteta i postavio ga u evropsku muzičku tradiciju, te da orijentalni uticaji, ma kako bili snažni u nekim delovima srpskog korpusa ne mogu nadvladati evropski. Uzroke tome možemo sa jedne strane videti u stalnoj težnji Srba ka približavanju Evropi, i shvatanju Orijenta kao emanacije zaostalosti, uprkos tome što je bilo perioda u kojima su dominirali retrogradni procesi. Sa druge strane, kompletna popularna muzika, u eri globalizacije potpuno je podređena srednjoevropskom dur — mol sistemu, i to je proces koji se ne može vratiti unatrag. Njemu su podlegle čak i kulture veoma udaljene od evropske. Poseban fenomen, čini se karakterističan za Balkan, je neka vrsta uslovno je nazovimo lokalne globalizacije koja je u toku. Na talasu "world music", na Balkanu dolazi do akulturacionih procesa koji stvaraju novu, muzičari je obično zovu balkanskom, muziku koja takođe leži na fonu srednjoevropskog dur — mol sistema. Da li je na pomolu stvaranje novog nacionalnog identiteta?


_____________

Literatura        

Andreis Josip, Povijest glazbe, Mladost, Zagreb, 1997. str.132
Bose Fritz, Etnomuzikologija, Univerzitet umetnosti u Beogradu, 1989.
Vasiljević Miodrag, Narodne melodije Leskovačkog kraja, Beograd, 1960.
Vasiljević Miodrag, Trohejski metrički oblici u muzičkom folklor naroda Jugoslavije , Jugoslovenski muzički folklor 2, Beograd 1953.
Vasiljević Miodrag, Narodne melodije Crne Gore, Beograd, 1965.
Vasiljević Miodrag, Funkcije i vrste glasova u srpskom narodnom pevanju u:
Rad VII kongresa Saveza folklorista Jugoslavije u Ohridu 1960. godine, Ohrid 1964.
Dimitrije Đorđević, Ogledi iz novije balkanske istorije, Srpska književna zadruga, 1892, reprint, Beograd, 1989. str.1
Dvorniković Vladimir, Karakterologija Jugoslovena, Prosveta — Beograd, Prosveta — Niš, 1990.
Đurić – Klajn Stana, Istorijski razvoj muzičke kulture u Srbiji, Pro musica, Beograd, 1971.
Đurković Miša, Pop politika — pop ideologija, Republika 262, 2001
Kronja Ivana, Smrtonosni sjaj, Intervision, Beograd, 2001.
Matković, Predrag, Putovanja po Balkanskom poluotoku, putopisi Stefana Gerlaha 1573—1578, Rad Jazu, 116, 1893.
Marković Milenko A. Toplica u prošlosti, Niš, 1933.
Milojević Miloje, Muzičke studije i članci I, Beograd, 1926. .92.
Muzička enciklopedija, Jugoslovenski leksikografski zavod, MCMLXXI, Zagreb, 1972. I , str. 376—379.
Kuk Derik, Jezik muzike, Nolit, Beograd, 1982, str.77[JM1]
Stojanović Trajan, Balkanska civilizacija, Beograd, 1995.
Ćorović Vladimir, Istorija Srba, BIGZ, 1993.
Cvijić Jovan, Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje, Beograd, 1988.


Jasmina Milojević
http://147.91.230.48/ifdt/tribina/Predavanja/Trib300/tekst
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: