Istorija srpske muzike [Stana Đurić Klajn]
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « NASLEĐE « Narodna i umetnička muzika Srba « Istorija srpske muzike [Stana Đurić Klajn]
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Istorija srpske muzike [Stana Đurić Klajn]  (Pročitano 5126 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4423



Pogledaj profil
« poslato: Februar 13, 2011, 08:16:07 pm »

**

SRPSKA MUZIKA


MUZIKA FEUDALNOG DOBA

Glavni izvori za rekonstrukciju srpske srednjovekovne muzike jesu istorijski i zakonski spisi pojedinih crkvenih pisaca, biografije ponekih srpskih vladara, prikazi instrumenata na freskama u crkvama i manastirima, zabeleške stranih putopisaca koji su prolazili kroz srpske krajeve i najzad sami malobrojni do danas sačuvani muzički rukopisi. I izvesni arhivski dokumenti državno-administrativnog karaktera, hrisovulje i povelje vladara, takođe daju podatke o pojedinim muzičkim manifestacijama, a naročito su dragoceni zbog toga što ukazuju na muzičku terminologiju koja je bila u upotrebi u staroslovenskom jeziku srpske recenzije.

U periodu ranog i razvijenog feudalizma srpska i makedonska kultura vrlo se često ukrštaju, kao što se Srbi i Makedonci teritorijalno dopunjuju. Bavljenje muzikom kao profesijom pominje se u crkvenim zakonicima od kojih su po podacima najdragoceniji "Nomokanon" u prevodu sv. Save ("Ilovačka krmčija") iz XIII veka i "Sintagmat" Matije Vlastara (XIV vek). U "Ilovačkoj krmčiji" vrsta ioculatora i mima naziva se i špilmanima, verovatno zbog toga što je u srpskim krajevima bilo i Nemaca koji su obavljali tu profesiju i sobom doneli i naziv za nju. Putujući zabavljači, koji nose domaće nazive skomrah, gudec, sviralnik, svirac, praskavnik, a koji su i glumili i plesali i svirali, pojavljuju se često na srpskim feudalnim dvorovima, a najčešće se sele iz dvora na dvor povodom nekih svečanosti. Kao i u crkvenim odredbama na zapadu Evrope tako su i ovde progonjeni od crkve, a na društvenoj lestvici zauzimaju poslednje mesto. Među prvim poznatim imenima srpskih skomraha nalaze se Preda svirac i Dragan iz Prizrena, obojica iz XIV veka, a stalne muzičke kapele pominju se na dvorovima Stevana Prvovenčanog, Cara Dušana... Mnogobrojni domaći nazivi za pojedine instrumente toga vremena takođe ukazuju na dosta razvijenu svetovnu muzičku praksu u feudalnom poretku. Iako danas nije mogućna potpuna identifikacija svih instrumenata, jer se jedan isti naziv (npr. gusle ili pregudnica) odnosio na različite instrumente, ipak se može zaključiti da su u upotrebi bile sve vrste instrumenata (gudački, okidački, duvački, udarački). Slikarski prikazane nalazimo ih kako u srednjovekovnom minijaturnom slikarstvu ("Srpska Aleksandrida", "Muinchenski psaltir" — oba iz XIV veka) tako i na mnogim freskama (Dečani, Staro Nagoričane, Studenica, Lesnovo, Prizren, Hopovo itd.).

Srpska crkvena muzika Srednjega veka bila je nesumnjivo pod uticajem vizantijske, što se može objasniti ne samo političkom nego i kulturnom dominacijom Vizantije nad južnim slovenskim plemenima. Pominje se, doduše, kod mnogih srednjovekovnih pisaca razlikovanje srpskog od grčkog pojanja (sv. Sava u biografiji Nemanje, Teodosije u biografiji sv. Save) pa čak i pojedini crkveni pisci XVIII veka (Jovan Rajič, Maksim Rajković, Grigorovič-Barski) i dalje prave oštru razliku izmedu srpskog i grčkog pojanja, ali usled nedostatka dovoljnog broja samih muzičkih dela danas se još ne može sa pouzdanošću utvrditi u čemu je bila ta razlika. Nema sumnje da su tačne i konstatacije E. Wellesza da zajedničko poreklo, pa otuda i sličnost srpskog i grčkog pojanja treba tražiti u Siriji i Antiohiji odakle su oba potekla. Iako su se u mnogim srpskim manastirima gajili najviši oblici duhovne kulture, ipak je manastir Hilandar na Svetoj Gori bio najuticajnije žarište, naročito u pogledu muzike. Međusobnim uticajem i ukrštanjem nacionalnih načina pojanja u svetogorskim manastirima (grčkim, ruskim, bugarskim, gruzinskim, srpskim itd.) nastalo je zajedničko, svetogorsko pojanje, koje je imalo svoje posebne nacionalne varijante, a najčešće su se pojale grčke melodije na pojedinim nacionalnim jezicima. Među muzičkim rukopisima koji se i danas nalaze u Hilandaru (foto-kopije u Arhivu SAN) treba istaći stihire srpskim vladarima (MS 312), uskršnje stihire (MS 307, 309), kao i papadike, vrstu teorijskog muzičkog spisa (MS 311). Svi preostali muzićki dokumenti uglavnom pokazuju da su bile u upotrebi sve faze vizantijske neumatske notacije, od ekfonetičke do Kukuzeljeve, kojom je pisan najveći broj rukopisa. Najstariji spomenik srpske muzičke kulture, pisan Kukuzeljovom odnosno neovizantijskom notacijom, jeste "Psaltikija" (zbornik pesama) iz XV veka na kojoj je kao autor potpisan Stefan Srbin, domestik (jt. muzičar, horovođa) na dvoru Lazara Brankovića u Smederevu. Od ovog zbornika koji je nekada sadržavao preko 300 folija (izgoreo u Narodnoj biblioteci u Beogradu 1941) danas je sačuvano 12 strana u foto-kopiji; one sadrže i teorijski deo, kao i dve pesme "Njinja sili nebesnije" i "Vkusite i vidite". Dosta još neproučenih rukopisa sa vizantijskom notacijom a staroslovenskim tekstom nalazi se u pojedinim inostranim bibliotekama. Međutim, jedan fragment srpskog pojanja sa oznakom "Serbikon", datiran 1553, transkribovao je D. Stefanović u Bodleianskoj biblioteci u Oxfordu (MS E. D. Clarke 14). Po muzičkoj strukturi veoma je sličan vizantijskoj melodici.

Od vremena propasti srpske države, od XV pa sve do početka XIX veka, jedini tragovi muzičke prakse Srba nalaze se u pominjanju pojedinih narodnih obrednih pesama i igara, kao i u delovanju guslara. Oni, poput antičkih rapsoda, ili sami smišljaju tekstove i melodije, ili prenose tuđe, mahom iz naroda sakupljene, većinom epske pesme koje opevaju slavne junake iz prošlosti ili borbu naroda za svoju nezavisnost. U porobljenoj domovini oni su progonjeni kao nosioci rodoljubivih borbenih težnji naroda, pa se zato tada za njih više čuje u inostranim zemljama; u Poljskoj u hronikama XV veka, u Mađarskoj u XVI veku (čuveni guslar Dmitar Karaman), u Malorusiji i Poljskoj u XVII veku. U XVIII veku otvara se čak i izvesna guslarska škola, tzv. "Slepačka akademija" u Irigu, no ona je vrlo kratkog veka jer je ugarske vlasti, zbog propagiranja nacionalnih ideala Srba, ubrzo ukidaju. Iz istoga perioda datira i jedini rukopis sa muzičkim tekstom — "Pozdrav Mojseju Putniku", čiji je književni, a verovatno i muzički, autor Zaharija Orfelin.


Stana Đurić Klajn
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4423



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Novembar 29, 2011, 12:45:34 am »

**

SRPSKA MUZIKA


MUZIKA U GRAĐANSKOM DRUŠTVU

Posle dva ustanka srpskog naroda protiv turske dominacije (1804 i 1815) Srbija, tada još agrarna zemlja malih posednika na primitivnom stadijumu privrede, zemlja u kojoj se tek počela formirati građanska klasa, tek u trećoj deceniji veka počinje sa obnavljanjem prosvete i kulture. Prve začetke srpske muzičke kulture daje Josif Šlezinger (1790—1870) osnivanjem vojnog orkestra koji je naročito veliku ulogu imao u Knjaževsko-srbskom teatru, što ga je vodio Joakim Vujić. Za srpsko pozorište, koje se tada počelo razvijati i u srpskim mestima u Vojvodini, Šlezinger piše ili aranžira muziku za veliki broj komada, te tako zajedno sa Nikolom Đurkovićem (1812—1875) počinje da gaji najomiljeniji umetnički rod u srpskim krajevima XIX veka, komade s pevanjem, vrstu srpskog Singspiela. Uslovljeni političkim okolnostima, naročito oko 1848, oni su za te komade najčešće komponovali i ubacivaii u predstave rodoljubive borbene pesme, kakve su bile "Ustaj, ustaj, Srbine!", "Rado ide Srbin u vojnike", "Mačem, kopljem" i sl. U tom početnom stadijumu razvoja srpske muzike najznačajnije mesto zauzima Kornelije Stanković (1831—1865) koji je, posle teoretskih studija u Beču kod S. Sechtera, uglavnom radio na prikupljanju i harmonizovanju srpskih duhovnih i svetovnih narodnih melodija.

Uzimajući narodni melos za osnovu svojih klavirskih i horskih kompozicija, Stanković je utemeljitelj nacionalnog pravca u srpskoj muzici, koji su potom mnogi sledili. Njegovom zaslugom je i prvi put savremenom notacijom zabeleženo pojanje u srpskoj crkvi, i to tzv. karlovačko, čiji su delovi objavljeni u tri sveske u njegovoj harmonizaciji u Beču 1862—64 pod nazivom "Pravoslavno crkveno pojanje u srbskoga naroda".

Nagliji razvoj muzičkog stvaralaštva nastaje u srpskim krajevima otkada se, posle prvog pevačkog društva, osnovanog u Pančevu 1838, i Beogradskog pevačkog društva (osnovanog 1853), počinju obrazovati širom Srbije i Vojvodine od šezdesetih godina nadalje mnogobrojna pevačka društva, koja su često u manjim mestima bila i glavno središte muzičke kulture uopšte. Na formiranje ovih društava naročito utiče slobodniji val posle ukidanja Bachovog apsolutizma; njih potpomaže i podstiče Ujedinjena omladina srpska, koja je svoje političke akcije ostvarivala i kroz razne oblike umetničke delatnosti, a najčešće kroz besede na kojima su pevačka društva igrala veliku ulogu.

Za ta društva komponuju, većinom Liedertafel-horove rodoljubivog romantičnog karaktera, domaći kompozitori Jovan Paču (1849—1902), Aksentije Maksimović (1844—1873) i Mita Topalović (1849—1912). Horsko se pevanje do te mere razgranjava da nema dovoljno domaćih muzičara koji bi vodili te horove, pa u srpske krajeve počinju dolaziti u velikom broju i Česi koji se vrlo brzo prilagođuju novoj sredini. Oni pišu mnoge kompozicije u srpskom duhu, naročito omiljene patriotske horove. Među kompozitorima su Gvido Havlas (1839—1909; "Padajte, braćo!"), Vojtech Hlavač (1849—1911; "Ne dajmo se"), Hugo Doubek (1852—1897; "Durđevdan") i mnogi drugi. Njihovim delima učvršćuje se u srpskoj muzici romantičarsko-bidermajerski stil koji najuspešnije gaje Robert Tolinger (1847—1911), autor mnogih klavirskih kompozicija, lirskih solo-pesama i horova, i Vaclav Horejšek (1839—1874) koji je stekao široku popularnost svojim horovima "Jadna draga" i "Devojka na studencu". Sve življi muzički život izaziva i dolazak u Srbiju jednog od najznačajnijih slovenačkih kompozitora Davorina Jenka (1835—1914), horovođe Beogradskog pevačkog društva i dugogodišnjeg kapelnika Narodnog pozorišta u Beogradu. On daje nov pečat srpskoj muzici i, uporedo sa komponovanjem horskih i orkestarskih kompozicija, doprinosi daljem razvoju komada s pevanjem, pripremajući ponekim svojim delima ("Vračara", "Pribislav i Božana") temelje za potonju srpsku operu.

Tradicija horskog pevanja još je vrlo živa kada u srpski muzički život stupa Josif Marinković (1851—1931), jedan od poslednjih predstavnika romantičarskog pravca kod Srba. Dok njegovi rodoljubivi horovi ("Hej trubaču", "Junački poklič", "Pesmom srcu") predstavljaju produbljeniji oblik ranijeg Liedertafela, a njegove horske rapsodije pod imenom "Kola" znače prve pokušaje umetničke obrade i sinteze narodnih melodija, dotle su pesme za glas i klavir i horovi uz pratnju klavira ("Potočara", "Zadovoljna reka", "Molitva") uspeli primeri zapadnjačkog neoromantičnog stila prenesenog na srpsko tle. Po svojim solo-pesmama Marinković je ne samo pravi začetnik tog romantičarskog oblika u srpskoj muzici nego i jedan od najboljih kompozitora srpskog Lieda u XIX veku.

Dalju i najznačajniju etapu u srpskoj muzici čini delo Stevana Mokranjca (1856—1914). Iako ne mnogobrojno po opusima, Mokranjčevo je stvaralaštvo bitan i logičan nastavak i usavršenje dela koje je započeo Kornelije Stanković te predstavlja čvrstu osnovu ne samo srpskog nego i jugoslovenskog muzičkog stvaralaštva nacionalnog smera. U svojih petnaest "Rukoveti" (vokalnim rapsodijama, koje doslovno znače "snopovi", "buketi"), Mokranjac je sa tananim smislom uočio latentne harmonske i psihološke osobenosti narodnih melodija iz Srbije, Makedonije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Hrvatskog primorja; uobličio ih je u izvanrednom formalnom skladu, ujednačenom i u isto vreme punom kontrasta. Rukoveti su ostale do danas klasičan primer veoma nadahnute umetničke stilizacije narodnih melodija. Iako je stvorio još nekoliko svetovnih kompozicija visoke umetničke vrednosti (horovi "Kozar", "Turske pesme", dečji horovi) Mokranjac je ostao nenadmašen u srpskoj duhovnoj muzici. Njegovo "Opelo" u fis-molu, "Heruvika", "Akatisti Bogorodici", "Tebe boga hvalim" i dr. pokazuju ne samo snažnu melodijsku invenciju nego i produbljen smisao za vokalnu polifoniju. Najzad, Mokranjac je, pored stvaralačkog rada, zaslužan u srpskom muzičkom životu i kao dugogodišnji horovoda Beogradskog pevačkog društva sa kojim je gostovao po mnogim inostranim gradovima, zatim kao osnivač, direktor i nastavnik Srpske muzičke škole u Beogradu (osnovane 1899) i kao aktivni umetnički i društveni radnik na mnogim poljima.

Početak dvadesetog veka obeležen je u Srbiji stabilizovanijim političkim prilikama, većim ekonomskim usponom, pa samim tim i razvijenijim kulturnim životom. Učvršćenjem kapitalističkih odnosa i definitivnim formiranjem građanske klase, Beograd postaje važan ekonomski i politički centar, a pojedini vidovi kulturnog života počinju sve više da gube patrijarhalno-orijentalnu patinu i da se približuju evropskim uzorima. U muzičkom životu Srbije prva decenija veka zanimljiva je i utoliko što se u njoj susreću tri kompozitorske generacije, od kojih svaka ima svoja posebna obeležja: J. Marinković i St. Mokranjac kao predstavnici romantizma koji odumire i realizma koji se rađa, S. Binički i P. Krstić koji donose nove neoromantičarske boje i nove, veće forme (opera, orkestarske kompozicije) i P. Konjović, M. Milojević i St. Hristić koji tada već počinju da se afirmišukao mladi, moderni kompozitori, unoseći i nov evropski dah, izgradene estetske principe i usavršeniju kompozicionu tehniku. Dominantna je, međutim, u to doba grupa kompozitora Beogradske škole (St. Binički, P. Krstić, V. Đorđević, B. Joksimović) kako po aktivnom učešću u muzičkom životu prestonice tako i po rasprostranjenosti i omiljenosti svojih kompozicija kod široke gradske publike.

Tada Stanislav Binički (1872—1942), autor popularnih horova ("Seljančice", "Tetovke") i solo-pesama ("Mijatovke") rađenim po narodnim motivima, izvodi i svoju operu "Na uranku" (1903), prvu srpsku operu na repertoaru Narodnog pozorišta. Božidar Joksimović (1868—1955) u delima raznovrsnih oblika daje uglavnom jednostavne harmonizacije narodnog melosa, Vladimir Đordević (1869— 1938) najbolje rezultate postiže kao folklorista, beleži izvorne srpske i makedonske narodne melodije, dok Petar Krstić (1877—1957) nastavlja negovanje muzike za komade s pevanjem; u orkestarskim kompozicijama ("Scherzo" u d-molu, "Patetična uvertira") naginje pseudoromantičnom stilu, kasnije stvara operu "Zulumćar", a sa dobrim poznavanjem vokalne tehnike piše horske kompozicije. Ovoj generaciji pripada — više po godini rođenja nego po stilskoj srodnosti — i veoma plodni kompozitor i istaknuti violinski pedagog Petar Stojanović (1877 —J957), autor opera, opereta i baleta u lakom bečkom stilu, veoma efektne simfonijske poeme "Sava" i naročito istaknutih koncerata za violinu i za diuge instrumente, koji su mahom u duhu neoromantičarske škole Brahmsa i Dvoraka, ali pisani majstorskom kompozicionom tehnikom. U Vojvodini je u tom periodu veoma aktivan na mnogim poljima Isidor Bajić (1878—1915), čije je najznačajnije delo istorijska opera "Knez Ivo od Semberije" (1911) i čije se mnoge kompozicije (pretežno vokalne), zbog pogođenog narodnog duha, često identifikuju sa narodnim tvorevinama.

Generacija kompozitora, koja svoja prva ostvarenja daje u predvečerje prvog svetskog rata, uglavnom raskida sa romantičnim stilom koji je dotle pretežno vladao u srpskoj muzici i počinje, ne odričući se ni nacionalnog stila, na mnogo široj osnovi da sledi savremene evropske pravce, naročito impresionistički smer.

Petar Konjović—, u srpskoj muzici najistaknutiji kao operski kompozitor ("Vilin veo", "Knez od "Zete", "Koštana", "Seljaci", "Otadžbina"), u operskom stvaralaštvu sledi s jedne strane realističke principe Musorgskog, s druge strane prisvaja Janačekov postupak izrastanja pevane melodije iz melodijskih fleksija govornog jezika, a u simfonijskom pak stvaralaštvu (Simfonija u c-molu, varijacije "Na selu", simfonijski triptihon "Koštana") nadahnuto pomiruje narodne idiome sa svojim ličnim izrazom, što takođe čini u zbirci solo-pesama "Moja zemlja", a donekle i u zbirci "Lirika". Konjovićevu plodnu javnu delatnost (direktor Opere i intendant Hrvatskog Narodnog kazališta u Zagrebu, profesor i rektor Muzičke akademije u Beogradu, upravnik Muzikološkog instituta SAN itd.) upotpunjuje literarni rad izražen u zbirkama eseja "Ličnosti" i "Knjiga o muzici" i monografijama o M. Milojeviću i S. Mokranjcu. Miloje Milojević (1884 —1946), inače istaknuti muzikolog i kritičar, autor triju dosada objavljenih zbirki eseja "Muzičke studije i članci" i teoretskih radova, u razvojnoj liniji svog kompozitorskog stvaralaštva manifestuje raznorodne uticajne sfere: od imprestonizma (zbirka "Quatre morceaux" za klavir, solo-pesme "La lettre" i "Himna suncu") do ekspresionizma i krajnje moderne (ciklus "Pir iluzija" za hor, "Ritmičke grimase" za klavir), ali uporedo s tim ostaje veran i narodnom duhu (klavirske svite "Dans mon pays", "Melodije i ritmovi sa Balkana", "Povardarska svita"). Najveću izražajnost i originalnost Milojević ispoljava u solo-pesmama vrlo neposrednog dejstva i intimnog karaktera (zbirke "Pred veličanstvom prirode", "Haikai" i dr.). Stevan Hristić (1885—1958), dugogodišnji dirigent i direktor Beogradske opere i profesor Muzičke akademije, najbolje je plodove svoga kompozitorskog rada dao sceni, komponujući muziku za mnoge dramske komade, operu "Suton" i široko popularni balet "Ohridska legenda" (1947), inspirisan većinom makedonskim narodnim motivima, ali protkan i primesama impresionizma. Kao fini vokalni liričar istakao se u horovima ("Jesen", "Zvezda") i solo-pesmama ("Bila jednom ruža jedna", "Veče na školju"). Kosta Manojlović (1890—1949), čije je interesovanje pretežno upravljeno na proučavanje srpskog i makedonskog muzičkog folklora i koji u vokalnim kompozicijama sledi Stevana Mokranjca, dao je, pored dosta kompozicija iz oblasti crkvene muzike, i nekoliko lepih solo-pesama. Ovoj generaciji se pridružuje i rano preminuli, talentovani Milenko Paunović (1889—1924), autor triju još neizvedenih muzičkih drama i veoma izrazite "Jugoslovenske simfonije".


Stana Đurić Klajn
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4423



Pogledaj profil
« Odgovor #2 poslato: Novembar 29, 2011, 01:52:10 am »

**

SRPSKA MUZIKA


SAVREMENA MUZIKA

Generacija kompozitora rođenih oko početka i u prvoj dekadi ovoga veka bila je između dva rata uglavnom zastupnik muzičke avangarde, dok se danas većina njih oslanja na estetske principe umerenijih pravaca. Veliki broj njih, muzički školovan u Pragu (kod Aloisa Habe i Josefa Suka), komponovao je i u četvrtstepenom i atematskom stilu, a pojedine tada nije mimoišao ni uticaj dodekafonije. U prvim godinama posle Oslobođenja oni su činili vodeću skupinu stvaralaca koja je u novom socijalističkom društvu morala da nađe svoje mesto i da prilagodi svoje dotadašnje estetske poglede novim idejnim smernicama i umetničkim okolnostima. Posle višegodišnjih osciliranja i nesnalaženja kod jednih, i oštrih zaokreta i vraćanja skoro na pozicije romantizma kod drugih — danas su uglavnom kristalizirane pojedine stvaralačke fizionomije, svaka sa svojim individualnim pečatom manje ili veće umetničke vrednosti, stilski usmerena uglavnom ka jednoj srednjoj liniji koja stoji između dva suprotna ekstrema: krajnjega avangardizma i zastarelog romantizma.

U taj red idu Mihovil Logar (1902—), veoma plodan stvaralac, svežih harmonija i veoma izrađene kompozicione tehnike, koji je posle Oslobođenja komponovao, između ostalog, opere "Pokondirena tikva" i "Četrdeset prva", balet "Zlatna ribica" i velik broj orkestarskih kompozicija; Dragutin Čolić (1907—), autor simfonijskih poema "Uskrsna zvona" i "Nikoletina Bursać", simfonijske kompozicije "Preludium, fuga i postludium"; izraziti simfoničar Milan Ristić (1908—) tvorac triju simfonija, simfonijskih varijacija, burleske, koncerta za klavir i orkestar, prolazi kroz različite izražajne faze, ali u svemu preteže vedrina i stvaralačka spontanost; Ljubica Marić (1909—), kompozitor sonate za violinu i klavir, pasakalje za simfonijski orkestar, u svojim poslednjim, delima ("Pesme prostora", "Muzika oktoiha No I", "Vizantijski koncert" za klavir i orkestar) postiže veoma osoben izraz koji predstavlja sublimaciju drevne umetničke materije sa savremenim kompozicionim sredstvima na osnovi svojevrsnih filozofsko-estetskih pogleda. Najveći preokret u smislu prvobitnog udaljavanja od moderne a zatim ponovnog približavanja njenim smerovima učinio je Stanojlo Rajičić (1910—), kompozitor raznovrsnih oblika, koji oslonac na narodne idiome pokazuje naročito u posleratnim koncertima (za klavir, za violinu, za violončelo); u vokalnoj muzici istakao se ciklusima za glas i orkestar "Na Liparu" i "Lisje žuti", a dosada najveći njegov umetnički poduhvat predstavlja opera "Simonida". Putem tesnog oslanjanja na moderne tekovine bio je pošao i Vojislav Vučković (1910—1942), koji se, uporedo sa komponovanjem, veoma aktivno bavio dirigentskim, pedagoškim, kritičarskim i muzikološkim radom, osnovanim na marksističkoj filozofiji (disertacija "Muzika kao sredstvo propagande", "Muzička estetika", "Izbor eseja"). Poslednjih godina svoga nasilno prekinutog mladog života sve više je bio vezan za ruske realiste i za narodnu epiku (orkestarska kompozicija "Zaveštanje Modesta Musorgskog", "Herojski oratorijum", "Vesnik bure"). Druga grupa praških đaka (J. Bandur, M. Vukdragović, P. Milošević), kao i M. Tajčević, M, Živković i S. Nastasijević — već je u predratnom stvaralaštvu odražavala umereniju stilsku orijentaciju i tešnji afinitet prema narodnoj osnovi i takav umetnički profil uglavnom održava i do danas. Jovan Bandur (1899—1956) crpi iz folklora naročito u velikoj "Jugoslovenskoj partizanskoj rapsodiji", dok je u simfonijskoj "Poemi 1941" i horskim kompozicijama senzibilni lirik. Mihailo Vukdragović (1900—) obogaćuje posleratnu muzičku literaturu pretežno krupnim vokalno-instrumentalnim delima; kantatama "Vezilja slobode", "Svetli grobovi", "Srbija", uvek iskreno pisanim, sa veoma određenim stilskim koncepcijama. Marko Tajčević (1900—), takođe odlučan zastupnik tradicionalnih smerova i majstor minijaturnih oblika, sa prefinjenim ukusom cizelira i ugrađuje narodske motive u svoje mnogobrojne horove ("Pesme od kola", "Komitske pesme", "Pesme iz Gradišća") i klavirske kompozicije ("Balkanske igre", "Srpske igre", Dve svite). Istaknuti pedagog Milenko Živković (1901—), pod čijim je rukovođenjem obrazovana plejada današnjih mladih kompozitora, pored rada na kompoziciji, sa uspehom se ogleda u muzičko-teoretskom radu ("Nauka o harmoniji", "Rukoveti Stevana Mokranjca"). Svetomir Nastasijević (1902—), uvek odan prvenstveno nacionalnom stilu, svojim predratnim operama dodaje "Začaranu vodenicu", "Prvi ustanak" i "Antigonu", a koncertnom podijumu posvećuje mnoge orkestarske kompozicije klasičnog oblika. Predrag Milošević (1904—) najveću pažnju posvećuje komponovanju scenske muzike.

U društvenom i političkom preokretu Jugoslavije posle Narodnooslobodilačkog rata jedna od bitnih novina bila je težnja za omasovljenjem muzičke kulture, za negovanjem onih muzičkih oblika koji će svojim sadržajem i svojom pristupačnošću odigrati dvostruku, političku i umetničku ulogu. Taj oblik je bila masovna pesma koju su komponovali gotovo bez izuzetka kompozitori raznih generacija i raznih stilskih naklonosti. S druge strane, narodne tvorevine, nastale u samoj borbi, bilo ukrštanjem narodnih tekstova sa starim revolucionarnim melodijama, bilo združivanjem aktuelne tematike sa tradicionalnim muzičkim folklorom, bile su zadugo i još uvek su inspiracija i osnova mnogih umetničkih dela.

Stvarajući već u toku same borbe pojedine pesme koje imaju pečat autentičnog narodnog stvaralaštva (... "Romanijo visokoga visa") ili na umetnički način opevaju tragiku naroda ("Kozara") Oskar Danon (1913—) posle Oslobođenja među prvima komponuje velik niz masovnih pesama, da bi se kasnije posvetio i složenijim horskim delima ("Lička balada", "Konjuh planino") kao i ljubavnoj lirici (ciklus "Neznanka").

Najmlađa generacija, koja većinom predstavlja i prve diplomirane vaspitanike kompozitorskih klasa Muzičke akademije u Beogradu, sve učestanije i sa sve većim uspehom počinje da zauzima svoje mesto u koncertnim i operskim programima. Te mlade stvaraoce objedinjuje jedna gotovo svima zajednička karakteristika: solidnost kompozicione tehnike, ozbiljnost u tretiranju i realizovanju estetskih stvaralačkih problema, izbor oblika u kojima pretežu klasični, ali se javljaju i veće koncertantne forme — kantate, pa i scenska muzika — balet i opera. Nasuprot strujanjima u savremenoj muzici Zapada, pa i u jednom delu jugoslovenskog muzičkog stvaralaštva, najmlađi kompozitori Srbije nisu dosada ispoljili naklonost ka eksperimentima u stvaralačkom postupku. Među takvim mladim stvaraocima, čija su dela stekla priznanje poslednjih nekoliko godina, nalaze se: Rudolf Bruči (1917—; simfonijska svita "Maskal", kantate "Srbija" i "Čovek je vidik bez kraja"); Milutin Radenković (1921—; klavirske kompozicije, končertino za klavir i orkestar); Dragutin Gostuški (1923—; simfonijska poema "Beograd", "Concerto accelerato" za violinu i orkestar, balet "Remi"); Vasilije Mokranjac (1923—; etide, varijacije za klavir, končertino za klavir i orkestar, simfonija in A); Enriko Josif (1924—; "Sonata antica" za orkestar, koncert za klavir i orkestar, "Smrt Stefana Dečanskog", moteti za soliste, hor i orkestar); Dušan Trbojević (1925—; klavirske kompozicije, ciklusi solo-pesama); Dušan Kostić (1926—; orkestarska "Crnogorska svita", kantate "Otadžbina" i "Kragujevac", muzička komedija "Majstori su prvi ljudi"); Vlastimir Peričić (1927—; gudački kvartet u d-molu, solo-pesme, simfonijeta); Aleksandar Obradović (1927—; "Plamen vetar", ciklus za glas i orkestar, kantata "Simfonijski epitaf", "Scherzo in modo dodecafonico" za orkestar, simfonijska svita "Kroz svemir"); Dušan Radić (1929—; končertino za klarinet i orkestar; "Spisak" za dva glasa i orkestar, "Opsednuta vedrina" za mešoviti hor i orkestar, kantata, "Ćele-kula", balet "Balada o mesecu lutalici"); Dejan Despić (1930—; kamerne kompozicije, končertino za dve flaute i orkestar); Petar Bergamo (1930—; simfonijske kompozicije "Navigare necesse est", "Musica concertante"); Vladan Radovanović (1932—; "Korali i fuge", "Prazvuk"); Petar Osghian (1932—; "Poema eroico", "Meditacije" za dva klavira i orkestar).


IZVOĐAČKA UMETNOST

Izvođačka umetnost. Uporedo sa muzičkom produkcijom razvijala se u Srbiji izvođačka umetnost i često je po kvalitetu i brojnosti umetnika premašivala stvaralačku delatnost. Dok su se u početku muzičkog razvoja, u XIX veku, usled veoma rasprostranjenog horskog pevanja isticali uglavnom horovode (Stevan Mokranjac, Mita Topalović), kasnije nastupaju i simfonijski i pozorišni dirigenti, među kojima se krajem prošlog i početkom ovog veka, uporedo sa prvim počecima rada na operi u Beogradu, naročito ističu Davorin Jenko, kapelnik Narodnog pozorišta u Beogradu od 1870 do 1902, potom na istoj dužnosti Dragutin Pokorni i Petar Krstić i najzad Stanislav Binički, osnivač i dirigent Vojnog orkestra (1903), dirigent Narodnog pozorišta, pevačkog društva "Stanković" i prvi direktor Opere u Beogradu (1920).

U prvim pokušajima izvođenja opera, opereta i komada s pevanjem pre Prvog svetskog rata, kako u Beogradu tako i u Novom Sadu, kao pevači-solisti istupali su većinom muzički obdareni dramski glumci ili pak školovani pevači koji su, silom okolnosti, nosili i dramski repertoar. U red najistaknutijih tumača operskih partija iz tog perioda operske delatnosti idu pevačice Draga Spasić, Sultana Cijukova, pevači Vojislav Turinski i Dragomir Krančević, no njihova je umetnička aktivnost bila uglavnom ograničena na Srbiju i Vojvodinu, uz pojedina gostovanja i u drugim jugoslovenskim krajevima. U inostranstvu su lepu reputaciju stekli violinista Dragomir Krančević (1847—1929), đak Josefa Hellmesbergera, solista mnogih filharmonijskih koncerata u Beču i koncertmajstor Budimpeštanske opere, pijanistkinja Jovanka Stojković, Lisztova učenica koja se isticala na mnogim koncertima kako u domovini tako i u Austriji, Mađarskoj, Rusiji, Danskoj i Francuskoj, kao i operski pevač Žarko Savić, osnivač sopstvene operske trupe u Beogradu (1909), dugogodišnji član mnogih operskih kuća u inostranstvu. Sve intenzivniji rad Srpske muzičke škole, kojoj se 1911 piidružuje i škola "Stanković", a 1937 i Muzička akademija u Beogradu, zatim odlazak mnogih muzičara na usavršavanje u inostranstvo, omogućuju posle Prvog svetskog rata i izgrađivanje mnogih novih umetničkih snaga, među kojima pojedini još i danas čine stubove koncertnog i operskog života u zemlji. Novi ekonomski i politički uslovi u proširenoj državi posle 1918 pružili su i mogućnost za šire polje rada u svima granama izvođačke prakse, naročito u Beogradu. Tada uporedo sa starim i već renomiranim pevačkim društvima ("Beogradsko pevačko društvo", "Stanković«, "Obilić" u Beogradu, "Pančevačko", "Somborsko", "Graničar" u Subotici itd.) nastaju i mnoga nova ("Žensko muzičko udruženje" u Novom Sadu, "Jugoslovensko akademsko pevačko društvo" u Zemunu i dr.) koja gaje i specifične programe podstičući na taj način i stvaranje nove horske literature. Obogaćenju muzičkog života prestonice doprinose i nova kamerna udruženja ("Beogradski kvartet", "Trio Slatin", Trio Stojanović-Hajek-J. Mokranjac, Duo Marije i Olge Mihailović) kao i osnivanje orkestra Beogradske filharmonije (1923) kojim, pored stranih gostiju, diriguju S. Hristić, M. Vukdragović, L. Mataćić, V. Vučković i dr. Značajnu ulogu u negovanju muzike klasične epohe imao je i orkestar "Collegium musicum", koji je od osnivanja do 1941 vodio M. Milojević. Iz mnoštva koncertnih umetnika koji su nastupali kako u zemlji tako i u inostranstvu ističu se koncertne pevačice Ivanka Milojević i Jelka Stamatović, pijanisti Emil Hajek, Olga Mihailović i Gordana Milojević, violinisti Petar Stojanović, Marija Mihailović, Milan Jovanović-Braca.

Izvođačku praksu posle Oslobođenja karakteriše u prvom redu osnivanje velikog broja kulturno-umetničkih društava, obrazovanih od darovitih amatera raznih profesija, a sa sekcijama koje su obuhvatale pored ostalog horsko pevanje, orkestarsko i solističko muziciranje kao i narodni ples. Tokom godina mnoga društva su prestala sa radom, ne izdržavši utakmicu sa umetnički vrednijim društvima. Do danas su se održala, kao umetnička tela koja su stekla priznanja i na pojedinim takmičenjima u inostranstvu (Arezzo, Llangolen, Moskva), "Branko Krsmanović", "Ivo-Lola Ribar", "Branko Cvetković" i "Hor beogradskih madrigalista" u Beogradu, i "Svetozar Marković" u Novom Sadu. Naročito veliku ulogu u propagiranju jugoslovenskog plesnog folklora u inostranstvu imao je profesionalni ansambl narodnih igara "Kolo", koji je gostovao na svim kontinentima. Takođe profesionalno telo, Hor RTV Beograd, pored ispunjavanja redovnih programa emisija, često nastupa u javnim oratorijalnim izvođenjima kao i na samostalnim a cappella koncertima.

Pored Beogradske opere, koja posle Oslobođenja sa dirigentom O. Danonom na čelu pokazuje stalan umetnički uspon, posebno u tumačenju slovenskih klasičnih opera i savremenih baleta, u koncertnom životu vidno učešće imaju Beogradska filharmonija (sa stalnim dirigentima K. Baranovićem, Ž. Zdravkovićem i Đ. Jakšićem), orkestar Doma JNA (dirigenti Franc Klinar i Mladen Jagušt) kao i orkestar RTV Beograd. Stalna takmičenja mladih muzičara koje organizuje Savez muzičkih umetnika Jugoslavije doprinose tome da se iz godine u godinu javljaju sve odabraniji mladi muzički umetnici, većinom vaspitanici Muzičke akademije u Beogradu, koji, uz svoje starije kolege, stvaraju umetničku fizionomiju današnje srpske izvođačke umetnosti. Među njima su pijanisti Zdenko Marasović, Olga Jovanović, Dušan Trbojević, Mirjana Vukdragović i Andreja Preger, violinisti Petar Toškov, Vladimir Marković, Branko Pajević i Aleksandar Pavlović, klarinetisti Milenko Stefanović i Ernest Ačkun, flautisti Dragoljub i Milorad Mirković i Miodrag Azanjac, harfisti Josip Pikelj, Vladeta Milanković i Milica Barić, dirigenti Bogdan Babić, Borivoje Simić, Dušan Miladinović, Dušan Skovran i Borislav Pašćan.


Stana Đurić Klajn


LIT.: M. Milojević, Muzičke studije i članci (3 sv.), Beograd 1926, 1933 i 1953. — P. Konjović, Knjiga o muzici — srpskoj i slavenskoj, Novi Sad 1947. — V. Đorđević, Prilozi biografskom rečniku srpskih muzičara, Beograd 1950. — S. Đurić-Klajn, Muzika i muzičari, Beograd 1956. — D. Stefanović, Najnovija izdanja Monumenta Musicae Byzantinae — objavljivanje hilandarskih muzičkih rukopisa, Zvuk, 28—29, 1959. — Isti, Nekoliko podataka o grčkom uticaju na srpsko crkveno pojanje, Bogoslovilje, V, sv. 1 i 2, Beograd 1961.




Muzička Enciklopedija 2 K — Ž
Leksikografski zavod FNRJ
Godina izdanja MCMLXIII
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: