Stari muzički instrumenti
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR « Stari muzički instrumenti « Stari muzički instrumenti
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Stari muzički instrumenti  (Pročitano 11330 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4454



Pogledaj profil
« poslato: Februar 13, 2011, 05:12:39 pm »

**

MUZIČKI INSTRUMENTI

Kada su ljudi, cesto i nesvesno, poceli da proizvode zvuke udaranjem rukama po telu, tapsanjem, lupanjem nogama o zemlju, rukom o neki predmet ili predmetom o predmet, javili su se praoblici buducih muzickih instrumenata. Paleolitski lovac tare kosku, tikvu i ljusturu od skoljke; isti efekat se dobija prevlacenjem dlana preko kornjacinog oklopa, ruke preko izbusenog drveta ili trenjem koze razapete preko otvora u zemlji. Instrumentima se pratila pesma, magijski obred i igra, a takodje su upotrebljavani u ratu. Cesto su vokalni i instrumentalni stil jedne oblasti bili potpuno nezavisni jedan od drugog.

Razlicite vrste cegrtaljki prodornog i ostrog zvuka smatrane su amajlijama i pripisivana im je megicna moc. Nosile su se okacene o kolena, grudi ili vrat igraca. Zvuk su proizvodili ljuskama od oraha, sitnog semenja i zubi, a u cegrtaljke od tikve stavljali su kamencice, semenke i druge sitne predmete. U vrlo stare i brojne instrumente - udaraljke, spadaju izdubljeno drvo, ukraseno glavom aligatora ili zene, zatim instrumenti sa ramom i jednim ili dve paralelne koze, o koje se udara sakama, i talasima. Marimba je vrsta ksilofona. Vremenom, od instrumenata velikih dimenzija nastaju manji, a neki, kao cegrtaljka, postaju samo decije igracke...

Muzicki luk, veci po dimenzijama od lovackog, imao je rezonatorsku kutiju — korpu, vazu, lonac, tikvu ili je svirac koristio svoja usta. O zicu muzickog luka moglo se udarati stapicem.

Od onih istih materijala u koje je gravirao svoje umetnicke zamisli covek je pravio i muzicke instrumente i njih je, shodno njihovom obliku, namenjivao muskim ili zenskim sviracima. Mozda je jedan od prvih duvackih instrumenata bila obicna travka, u koju i danas decaci iz celog sveta znaju da sviraju. Flaute-zvizdaljke su verovatno bile napravljene od pticijih kostiju. U melanezijske i polinezijske flaute duvalo se kroz nos. Prve flaute su proizvodile samo jedan ton, a kasnije su napravljeni otvori koji su omogucili izvodjenje veceg broja tonova... Prve trube su bile suplje grane koje su pojacavale glas...


Deo teksta preuzet iz knjige: Istorija muzike — knjiga prva | Roksandra Pejović | Beograd, 1991.


*  *  *

NARODNI MUZIČKI INSTRUMENTI — Srbija

Sviranje na selu ima dvojaku svrhu: sluzi za pratnju narodnih igara i pesama (kolektivna funkcija) i za individualno muziciranje (zabavna funkcija).

Glavni narodni instrumenti jesu: svirajka (svirala, frula, duduk), gajde, dvojnice, gusle, klaneti (grneta ili klarineti), zurle, daire i defovi, bubnjevi, tambure, calgije itd. Skoro su potpuno izumrle gusle i gege na teritoriji Vojvodine. U Srbiji su se gudacki orkestri (ciganske kapele) zadrzale jos samo po gradovima, a grneta (klaneti) mogu se naci u okolini Nisa, Leskovca i Vranja. Ovi instrumentijos su u zivoj upotrebi na planinama Kopaoniku i Zeljinu.

Dominantnu ulogu danas ima harmonika, i u gradovima i u selima...


M. V.


Stari instrumenti: gajde, okarina, duduk, frula (svirala jedinka), šurle, lejka, dvojnice, diple, bilibajka, sopila, violina, rog, tambura, mandolina, gusle, drmbolj (instrument od gvozdja), bušen, žir, šupeljka, kaval, cevara, citra...

Gega, gusle, na kojima su navijene dve strune. Strune se ugadjaju u maloj terci, na primer e-g ili a-c (ili obrnuto g-e, c-a) i to uvek prema krupnoci ili sitnoci pevackog glasa.
Okarina je pastirski instrument preko 12000 godina star
)

[postavljeno 03.12.2007][/size]
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4454



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Februar 13, 2011, 05:13:02 pm »

*
Muzikološki zbornik Musicological Annual XXV, Ljubljana 1989
UDK 681.81:39(497)

BALKANSKI NARODNI INSTRUMENTI

U želji da otkrijemo tipične osobine balkanskog instrumentarijuma i pokušamo da prodremo u njegov istorijat, polazimo od grčkih muzičkih instrumenata i instrumenata jugoslovenskog tla, od bugarskih i albanskih folklornih primeraka, od onih koje su poznavali starosedeoci do instrumenata srednjovekovnih doseljenika. Pribegavamo likovnim izvorima da bismo sagledali starinu instrumenata koji su mogli da budu u folklornoj praksi. Svesni smo da su srednjovekovni slikari i vajari radili po predlošcima koji su im služili kao uzori za oblikovanje kompozicija, pa i instrumenata, ali smo takodje svesni da su se instrumenti na umetničkim spomenicima vremenom menjali. Tu promenu su mogli da prouzrokuju i narodni instrumenti. Kao folklorni, a tako isto kao slikani i vajani, ustalili su se u balkanskom srednjem veku samo neki instrumenti koji su imali antičku grčku prošlost. To su krotala, cimbala, timpanon-daire, flauta-svirala, kratak rog i Panova svirala.

Mada brojni, balkanski narodni idiofoni su pretežno prigodnog karaktera, te zapravo i ne pripadaju instrumentima u pravom smislu reči. Pojedini nemaju širu balkansku rasprostranjenost. Medju onima koji se mogu pratiti u umetnosti, neka budu spomenuti cimbala-zilija, odnosno zilj ili campare, a zatim trijangigrčki trigono. Od antičkih grčkih idiofona samo su se u srednjem veku zadržali krotala i cimbala. Pitanje je da li krotala odgovaraju klepeteljkama koje i danas postoje u Srbiji, Bosni, Hrvatskoj i Sloveniji.

Krotala se javljaju na ranosrednjovekovnim vizantijskim minijaturama, a od polovine 14. do polovine 16. veka na živopisu sa grčkog, bugarskog, makedonskog i srpskog tla.1

Tasovi, zapravo kimbale imaju antičku istoriju, a u srednjem veku su kao kimvala prikazivani od vizantijskih minijatura 11. veka do fresko-slikarstva 14. veka, ali i kasnijih perioda, uključujući i 17. vek. Njihova nekadašnja rasprostranjenost bila je i na terenu van Grčke i Makedonije, gde se danas koriste kao narodni instrumenti, naime u oblasti današnje Bugarske i Srbije do Smedereva.2 Balkanski nazivi tasova — čampara (makedonski i bugarski), eapara (albanski), odnosno zilj (makedonski), žile (albanski), zil (bugarski) i zilia (grčki) srodni su sa imenima odgovarajućih instrumenata Arapa, Turaka, Persijanaca i Rumuna.3 Ovim se proširio teren mogućih uticaja na balkanski idiofoni instrumentarijum. Istorijski, zapravo umetnički izvori, kazuju da su ovi uplivi mogli da deluju već od ranog srednjeg veka.

Jedine nama poznate predstave trijangla su u renesansnoj umetnosti hrvatskog i slovenačkog tla, u Sv. Martinu u Bermu (1431) i u Vovre/Haimburgu (oko 1480), nastale u italijanskoj tradiciji. Ne smatramo da se mogu povući paralele sa grčkim narodnim instrumentom ovog oblika.

Gotovo se svi membranofoni grčkog folklornog instrumentarijuma mogu naći i kod drugih balkanskih naroda.

Daouli je bubanj koji odgovara bobenu ili tapanu na tlu Makedonije, Bosne i Bugarske.

Toubi je mali bubanj, odnosno doboš ili bubnjić. Instrument iz porodice dairadefi, može se naći u narodnom instrumentarijumu Makedonaca, Albanaca, Bosanaca i Crnogoraca pod imenom defa i daira.

Tombeleki je makedonska, odnosno albanska darabuka, darbuka i tarabuka. Medju grčkim narodnim instrumentima nema talambasa, ali su zato oni u jugoslovenskom, zapravo bosanskom folkloru. Svi ovi membranofoni, sa manje ili više medjusobne sličnosti, pokrivaju pretežno bliskoazijski, ali i severnoafrički prostor. Arapski i turski bubanj su neretko plići od balkanskog. Grčki defi, defili i dahares, dares ili daires, jugoslovenske daire, dahire, dajre i def, albanski def i bugarske daire nisu nepoznate u Egiptu, medju arapskim življem, u Turskoj, Gruziji, Azerbejdžanu i Jermeniji, na Kavkazu, u Moldaviji i Av-ganistanu, kod Kurda i u Alžiru.4 Tombeleki ili tarabuka (grčki naziv), odnosno darabuka, darbuka, darbaka, tarabuka, taranbuka (na jugoslovenskom tlu), tarambuka i tarabuka (bugarski), figurira u Avganistanu, Tunisu, Arabiji, Iraku, u Turskoj i Persiji.5 Talambasi, zapravo daulbasi, davulbazi, dunbelki, tulumbasi, nakare i nakarade, nisu nepoznati u Persiji, Turskoj, Azerbejdžanu, Gruziji i Egiptu.6

Bubnjeva nije bilo u antičkoj Grčkoj, ali se zato njihovi prikazi mogu videti na vizantijskim, persijskim i arapskim srednjovekovnim minijaturama, sa povijenim maljicama i X-trakama. Oni su najtipičniji za umetnost vizantijskog kulturnog kruga, konstantno prisutni od 11. do početka 19. veka na grčkoj, makedonskoj, bugarskoj, srpskoj i crnogorskoj teritoriji. Posebno su karakteristični za srpsku umetnost, rasprostranjeni sve do Hopova. Medju najbrojnijim su instrumentima na srednjovekovnim spomenicima. To bi moglo da znači da su se nekada mogli koristiti na mnogo širem terenu od onoga na kome se danas upotrebljavaju u folkloru, i da su se možda javili kao narodni instrumenti pre dolaska Turaka.7

Def ili daire imaju svoju bogatu antičku orijentalnu i grčku istoriju. Nisu poznate njihove predstave na spomenicima u sferi delovanja vizantijske umetnosti pre polovine 14. veka. One su retko prikazivane, te bi se stoga moglo zaključiti da ih balkanski narodi nisu osobito primili. Sudeći po bugarskom Zemenskom manastiru, na čijim zidovima je oko 1354. predstava daira, mogle su prispeti na Balkan pre turske invazije. 8 Na zapadnobalkanskim spomenicima su renesansne tvorevine.

Zanimljivo je da je možda darabuka isukana, koliko nam je poznato, samo na minijaturi Aleksandrove gozbe u Srpskoj Aleksandridi (kraj 14. veka), ali njena identifikacija nije sigurna. Bila je, po svoj prilici, medju najredje prikazivanim instrumentima vizantijskog srednjeg veka.

Ako se danas u talambase udara u Bosni, i ako im je ime nakarija arapsko, a srpske narodne pesme pominju nakarade, očigledno je, s obzirom na dugi boravak Turaka u bosanskim krajevima, da su prispeli sa Orijenta. Likovni spomenici ukazuju na njihove raznolike dimenzije i načine udaranja koji mogu da budu bliži orijentalnim ili srodniji oblicima talambasa sa renesansnih uzora. Pošto su njihovi prikazi od polovine 14. veka na balkanskom tlu, to su i oni mogli da udju u folklornu praksu u to isto doba. Tokom četiri veka, znači do polovine 16. stoleća, pojavljivali su se na bugarskim i srpskim spomenicima, obuhvatajući prostor od Pološkog, Pive i Decana, do Mesića kod Vršca.9

Kao i membranofoni, tako se i kordofoni instrumenti grčkog tla gotovo u celini, razume se u posebnim varijantama, javljaju i u drugim balkanskim zemljama. Koliko se izgubila antička tradicija pokazuje upravo ova porodica instrumenata. Nestaju lire i kitare. Imenom lire nazivaju se gudački instrumenti. Harfa se ne koristi kao narodni instrument, a laute, za koje je znala antička Grčka, dobijaju u srednjem veku brojne podvrste koje i danas, pripadajući porodici tambura, postoje u balkanskom folklornom instrumentarijumu. Njihove predstave se sreću i u umetnosti. Dok su membranofoni na umetničkim spomenicima pokrivali teritoriju na kojoj su i danas u upotrebi, kordofoni su nešto šire rasprostranjeni. Ovo se osobito odnosi na liru, odnosno liricu. U slučaju obe porodice instrumenata očigledna je skoro potpuna okrenutost Orijentu. Još jedan zanimljiv momenat: kao što je talambas u upotrebi van grčke teritorije, tako se u gusle, iz porodice kordofona, svira medju srpskim i crnogorskim življem.

Laghouto iz porodice lauta ima unutar grčkog prostora brojna imena. Dugim lautama odgovaraju varijante jugoslovenskih ikitelija, saza, karaduzena i šarkija, bugarskih bulgarija i saza, albanskih šarkija. One su u srodnosti sa sličnim oblicima induskih, egipatskih, avganistanskih, tadžikistanskih, uzbekistanskih, gruzijskih, iračkih, turskih i rumunskih instrumenata, pripadajući podvrsti tambura.10 Grčki outi je makedonski ut. Dva osnovna oblika lauta iz narodnog balkanskog instrumentarijuma koji se mogu pratiti u srednjovekovnoj umetnosti, odgovaraju laghoutu i outiju, naime dugovratoj lauti malog korpusa i lauti kraćeg, zakošenog vrata i nešto većeg tela. Onih prvih gotovo da i nema na umetničkim spomenicima. Najbliži im je hopovski instrument iz 1608. godine koji ima oblik tambure bosanskih janičara-tamburaša 16. veka. Nasuprot tome, laute oblika outija su na najstarijim spomenicima, od 12. veka na vizantijskim minijaturama, u srpskoj i bugarskoj umetnosti 14. veka, na srpskim i vizantijskim freskama 16. veka i najzad na srpskom i bugarskom tlu od 17. do polovine 19. veka.11 Laute ovakvog oblika u umetnosti hrvatskog i slovenačkog tla nisu pod orijentalnim uticajem.

Da li bi mandolina, grčki narodni instrument koji nema pandana u muzičkim instrumentarijumu drugih balkanskih naroda, odgovarala mandorama na spomenicima u Hrvatskoj i Sloveniji?12

Lira u grčkom, licira u hrvatskom i gadulka u makedonskom i bugarskom folklornom instrumentarijumu ima sličnosti sa instrumentom u Dečanima (1335—1350). To je ujedno i najstariji poznati gudački instrument balkanskog tla. Ne samo da ukazuje na moguće uticaje primorskih majstora na živopis ovog manastira već povezuje gudačke instrumente ovog tipa na širem balkanskom prostoru, uključujući i njegov istorijat i isto teritoriju nastanjenu Srbima.13

Grčke kruškolike fidule nazivaju se kemendže ili kemane i imaju formalne sličnosti sa turskim, jermenskim, uzbekistanskim, pa čak i sa marokanskim muzičkim instrumentima iz porodice gudača ove vrste.14 Bilo ih je već u 11. i 12. veku u Vizantiji, a predstavljeni su i na kasnijem vizantijskom živopisu. Ne bi svi njihovi obliki, koji se javljaju u srpskoj i bugarskoj srednjovekovnoj umetnosti, odgovarali narodnim instrumentima balkanskog tla.15 Začudjujuća je njihova malobrojnost na umetničkim spomenicima.

Ako su srpske narodne pesme izvodjene uz gusle i ako su srednjovekovne gusle, pominjane u rukopisima od 12. veka imale oblik sličan sadašnjem, malo je njihovih prikaza u srpskoj umetničkoj prošlosti. Nama najstarija poznata predstava gusala je u Psaltiru Gavrila Trojičanina (1643) i na ikoni iz Morače (1672—1673). Zašto je njihov broj zanemarljiv u umetnosti, kada su u narodnoj praksi po svoj prilici bile u intenzivnoj upotrebi?

Violina u grčkom folkloru, violina, odnosno gosli, gusle, egede, cernane kod jugoslovenskih naroda i instrument sličnog oblika na drvenim vratima u Treskavcu iz 16. veka? Nije li sličnost slučajna?

Grčki kanonaki, makedonski kanon i kanun na Kosovu, grčki sandouri i jugoslovenski santur, citre i oprekelj: psalterioni, odnosno dulčimeri koji najčešće imaju pandane u umetnosti onih naroda na čijem se terenu koriste kao narodni instrumenti.16 Predstave psalteriona ovakve vrste u srpskoj i bugarskoj umetnosti uklapaju se u 14. vek, u period kada su ovi instrumenti inače najčešće prikazivani, a na vizantijskim freskama su u 16. veku.17 Njima srodni instrumenti nalaze se širom Turske i arapskih zemalja, Egipta, Sirije, Iraka, Indije i Indonezije. Grčki sandouri pripada porodici dulčimera, te se, kao i slovenački oprekelj, može naći na renesansnim spomenicima slovenačkog tla. Teško bi bilo povezati ih sa grčkim narodnim instrumentima ove vrste, pošto se ovakvi oblici javljaju u evropskoj praksi. Oni se nalaze, po tvrdjenju G. Sachsa, pretežno na severu Evrope. Slovenački prostor ih je, zahvaljujući umetničkim spomenicima, obuhvatio i u južnoj Evropi. Pretpostavka o uticaju slovenačkog tla nije bez osnova, zato što se oprekelj upotrebljava u narodu.18

Aerofoni su najbrojniji od svih dosadašnjih vrsta: od prigodnih do tradicionalnih i onih savremenije provenijencije. Od lista do biča, čigre, zvrka, vovka, dugmeta na koncu, zujalke, zujače, brkače, pucaljke, šupljeg ključa i šuplje stabljike. Od tradicionalne flojera-souravlimadoura, žurna, gajdi, horni kod grčkog naroda, do odgovarajućih oblika kod drugih balkanskih stanovnika. Flojera porodica ima srodnosti sa frulama, cevarama, sviralama u Jugoslaviji, sa svirkama i cifarama (svirkatama) kod Bugara, sa arapskim instrumentima. Dvocevne svirale i dvojnice na jugoslovenskom terenu, odgovaraju dvojankama kod Bugara. Kaval nosi isto ime na makedonskom, bugarskom, albanskom i turskom tlu, a slično se imenuje u Turskoj, severnoj Africi, Rumuniji, Sovjetskom Savezu, Iranu i kod Arapa. Duduk je jugoslovenski i bugarski, ali i turski. Bugarskim zurnama i zurlama odgovaraju zurle u Makedoniji, žurne i surle u Albaniji i sopile u Istri, i ti isti instrumenti u Indiji, Persiji, Siriji, Turskoj, Rusiji, Gruziji, Azerbejdžanu, Jermeniji, Uzbekistanu, karpatsko-ukrajinskoj oblasti i Rumuniji.19 Ime gajdi se koristi u grčkim, jugoslovenskim, bugarskim i arapskim krajevima. Duvačkim instrumentima iz porodice horni i truba pripadaju, iz fonda jugoslovenskog instrumentarijuma, životinjski rogovi, alpski rog, bucina i tuba-homa na severozapadnom prostoru i homoljske trube na istočnom. Panova svirala je grčki narodni instrument, a u odgovarajuće orglice (trstenke) se svira u Štajerskoj. Klarino, odnosno grneta, zatim usna harmonika, harmonika i limene trube su relativno kasnije prispeli u balkanski folklor.


Šta je od ovih instrumenata prikazano u umetnosti? Razne vrste svirala, zurle, gajde, rogovi, trube i Panova svirala. Zanimljivo je da su se najstariji primerci šalmaja, slični sopilama i zurlama, zatim bucina, dvocevne svirale i gajde javili na tlu Slovenije i Istre.20 Nije moguće odrediti folklornu pripadnost instrumenata nevelike dužine tipa svirala, zato što su slični oblici pravljeni u raznim vremenskim periodima i na različitim kontinentima, pogotovo što nisu precizno prikazivani na spomenicima likovne umetnosti. Reklo bi se, i pored toga, da prava flauta iz Nagoričina (1317—1318) može da se uvrsti u pastirske kljunaste flaute. Dobija se, takodje, utisak da bi neke poprečne flaute mogle odgovarati sviralama-strankama.21

Drugi je slučaj sa dvocevnim sviralama i kavalom. Dvocevne svirale su nadjene u umetnosti hrvatskog tla i na kasnijim grčkim spomenicima. Sličan je slučaj bio sa Uricom. Dok je lirica, instrument hrvatskih krajeva, predstavljena u srpskoj umetnosti, dotle su dvocevne svirale sa reskom ili dvojnice, u koje se svira širom današnje Jugoslavije, prisutne na spomenicima hrvatske i slovenačke teritorije.22 Kaval je vezan za islamske minijature i za živopis vizantijskog kulturnog kruga, poglavito za 16. i 17. vek,23 te je očigledno da je prispeo na Balkan sa turskom okupacijom. Sudeći po likovnim izvorima, ne bi trebalo da je bio u upotrebi pre 16. veka. Zurle su još jedan instrument čije su prisustvo na Balkanu po svoj prilici omogućili Turci. Umetnički spomenici ukazuju na njihovu pojavu u 16. veku. Živopišu se na kompoziciji Ruganja Hristu umesto nekadašnjih rogova i busina. Pošto u turskom periodu majstori zivopisci u većini slučajeva nisu mogli da imaju uzore iz kakvih drugih umetničkih centara, osim starog srpskog živopisa, ova kompoziciona izmena bi se mogla protumačiti uticajem tla.24

Jedan zanimljiv fenomen: gajde kao narodni instrument u Grčkoj, Bugarskoj, Makedoniji, Srbiji, Vojvodini i severnoj Hrvatskoj i gajde samo u umetnosti na tlu Grčke, Hrvatske i Slovenije.25 Kako objasniti njihovo odsustvo na srpskim i bugarskim spomenicima? Možda kasnom pojavom u folkloru ovih naroda? Ako su vizantijski majstori bili vekovima uzor srpskim slikarima, zašto ovi nisu, unutar kompozicija koje su oblikovali poput vizantijskih, uključili i gajde, kao što su to učinili sa drugim instrumentima? Da li su gajde na zidovima crkava u Hrvatskoj i Sloveniji prispele renesansnim putevima ili su rezultat domaćeg podsticaja?

Kratki rogovi su se, kao signalni instrumenti pravili, poput svirala, tokom različitih perioda, i to ne samo na evropskom tlu. Iz tog razloga je teško govoriti o direktnom balkanskom uticaju na umetnost ove iste oblasti. Oni postoje u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti od minijatura 12. veka do živopisa 18. veka i ne znači da nisu mogli da nastanu putem folklornog uticaja.26 Još je manje verovatno da su duge homoljske trube, koje su po svoj prilici rumunski import, učinile da se na odredjenim kompozicijama, pretežno u živopisu, pojave slični instrumenti. Ove se, uostalom, razlikuju i po dužini i po načinu držanja od instrumenata koje srećemo na srednjovekovnim spomenicima. Možemo li busine i tube iz Decana (1335—1350) porediti sa rikalom iz Homolja?27

Bucina ne samo u slavonskom folkloru i u Sv. Lenartu (14—15. vek) na tlu Slovenije već i u Staroj crkvi na groblju u Smederevu (šezdesete godine 17. veka), ako se ovaj instrument može sa njom porediti.

Imaju li srodnosti tuba iz Stare crkve u Smederevu i tuba-horna iz Dolenjske u Sloveniji?

Panova svirala u vizantijskom folkloru i u hrvatskom i slovenačkom instrumentarijumu, i Panova svirala samo u vizantijskoj umetnosti već u 11. veku.

Pokušaj istorijskog sagledavanja folklornih instrumenata balkanskog tla svakako nije dao definitivne odgovore o nekadašnjoj raznovrsnosti narodnih instrumenata na ovom tlu. To i nije bila namera. Svaki novoistraženi spomenik mogao bi da izmeni dosadašnji istorijski uvid u starinu pojedinih instrumenata. Čini se da bi srednjovekovni instrumentarijum, tako bitno drukčiji od antičkog, mogao da pobudi na razmišljanje o mogućim narodnim uticajima na muzičke instrumente predstavljene na umetničkim spomenicima, bar u odnosu na one koji su se do danas zadržali u narodnoj praksi. Pošto nemamo uvid u razgraničenje izmedju amaterskog i profesionalnog muziciranja, a u srednjovekovnoj umetnosti su muzički instrumenti poglavito u rukama narodnih muzikanata, polazimo od pretpostavke da su i bili folklorni. Ne znači da godina njihovog prikazivanja u umetnosti podrazumeva i vreme kada su počeli da se upotrebljavaju u narodu: to je moglo biti i ranije, ali i kasnije od nama poznatog datiranja.

U umetnosti južnog i severoistočnog Balkana prikazana je većina narodnih muzičkih instrumenata čije je poreklo orijentalno. Ukoliko nisu autohtoni, teško bi mogli da budu zapadnoevropske provenijencije. Kako se na zapadnobalkanskom prostoru još očiglednije sučeljavaju orijentalni i zapadnoevropski uticaji, nije bez interesovanja ukazati koji su narodni instrumenti ovog tla predstavljeni u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti, odnosno u umetnosti vizantijskog kulturnog kruga, i koji su instrumenti na spomenicima podignutim na hrvatskoj i slovenačkoj teritoriji. Tako bi isto bilo zanimljivo uočiti koje su vrste instrumenata integralno prisutne u umetnosti oba kulturna područja. Time bi se podvukla granična rasprostranjenost narodnih instrumenata orijentalne tradicije.

Dok su laute-tambure, mada u malom broju, predstavljene, pored gusala, lirice, Panove svirale, svirala različitih vrsta, gajdi, sopila, odnosno zurli i rogova u umetnosti vizantijske tradicije, na renesansnim spomenicima hrvatskog tla su cimbali, svirale, gajde i rogovi. Strančice, Panova svirala, pastirski rog, svirale i gajde medju instrumentima su koji postoje u slovenačkom folkloru. Oni su našli mesta u umetnosti vizantijskih stilskih okvira. Oprekelj, gajde, svirale i Panova svirala(?) su na zapadnoevropskim umetničkim delima. Svirale, rog i gajde su zajednički instrumenti oba stilska područja, vizantijskog i zapadnoevropskog.

U želji da dobijemo uvid u isukane i izvajane muzičke instrumente na teritoriji današnje Jugoslavije, gde upravo najviše dolazi do izražaja susretanje orijentalne i zapadnoevropske kulture, polazimo od njihovih vrsta. Ovim bismo dobili njihovu vremensku i teritorijalnu razgraničenost. Klepetaljke i campare bi mogli da budu predstavnici narodnih idiofona, a tapan, def-daire i talambasi zastupnici membranofonih instrumenata, dok duge laute-tambure laute sa zakošenim vratom — ut, mandoline, lirica-gadulka, kemendže, gusle, violina, kanon i oprekelj, pripadaju kordofonom narodnom instrumentarijumu. Kao i ova porodica instrumenata, tako su brojni i aerofoni: svirala sa kljunom, svirala-stranka, dvocevna svirala, kaval, zurle, gajde, kratak rog, bucina i tuba-horna.

Tapan je na prvom mestu po broju zastupljenih primeraka širom srpskog i makedonskog tla. Klepetaljke, campare i talambasi, ut, oprekelj, zurle i gajde su vidni na više spomenika. Samo na jednoj ili na nekoliko kompozicija sreću se def-daire, tambura, mandoline, lirica-gadulka, kemendže, gusle, violina, kanoni, svirala-stranka, dvocevna svirala, kavali, kratki rogovi, bucina i tuba-horna. Očevidno je da postoji mogućnost slučajne sličnosti muzičkih instrumenata na umetničkim spomenicima i onih koji se upotrebljavaju u narodu, pošto oblici narodnih instrumenata izuzev tapana, talambasa, oprekelja i gajdi nisu konstantno prikazivani.

Hronološki redosled instrumenata obuhvata kratke rogove od 1180. godine i većinu instrumenata od 14. veka — klepetaljke, campare, tapan, taiambase, ut, mandoline, lirice-gadulke, kemendže, kanone, sviralu sa kljunom, sviralu-stranku i bučinu. To bi značilo da su ovi instrumenti mogli da budu u upotrebi pre dolaska Turaka. Ostali su vezani za kasniji period, pa možda i za turske uticaje, i to: dvocevna svirala i gajde od 15. veka, def-daire, violina i zurle od 16. veka, a od početka 17. veka tambura, gusle, kavali i tuba-horna.

Većina narodnih instrumenata se nalazi na srpskim spomenicima u oblasti Srbije i Makedonije. Ako su u istini predstave muzičkih instrumenata značile i njihovo koriščenje na odgovarajućem terenu, tada se u campare, tapan, daire i taiambase udaralo u Srbiji, a u ove poslednje i u Makedoniji. Srbi su, možda, svirali u ut i liricu-gadulku, Srbi i Makedonci u kemendže, Srbi u kaval i zurle, Slovenci u gajde, Srbi u bučinu i tubu-hornu. Time bi slika današnje rasprostranjenosti narodnih muzičkih instrumenata na Balkanu bila donekle izmenjena.


_____________________

01 Pomenimo neke spomenike: živopis Hreljove kule (pre 1335), Lesnovo (1349), Nikitu (poslednje godine 15. veka), Toplicu (1536—1537) i Banjane.
02 Kao dokaz mogu da posluže Codex Taphou iz 11. veka (Patrijarhalna biblioteka, Jerusalim), zatim slikarstvo Bogorodice Ljeviške (1307 — 1309), Starog Nagoričina (1317 — 1318), Lesnova (1349), Pološkog (četrdesete godine 14. veka); Tomićev psaltir (sredina 14. veka) i freske Andreaša (1389), Koporina (1402 — 1410), Stare crkve u Smederevu (šezdesete godine 16. veka), Studenice (1568), Velike Lavrena Atosu (16. vek), Strupeckog manastira (16. vek) i Arbanasa (17. vek).
03 Campare, odnosno čamparete Persijanci nazivaju čarpara, Turci čalpara ili čampara/a Ru-muni tampara. Zil, žile, žila, dzil, zilj odgovaraju persijskom sil i arapskom i turskom imenu zil. Na etimološke srodnosti ovih instrumenata, kao i na odgovarajuće sličnosti naziva instrumenata koji će kasnije biti pomenuti u ovom radu, ukazala je Andrijana Gojković u članku "Terminološke sličnosti muzičkih instrumenata, Zvuk, 1982, br. 2, str. 16—23.
04 Arapi iz nazivaju dof, duf i däf, Egipćani daff, Indus« daf, Persijanci, Turci Azerbejdžanci i Jermeni daf, Kurdi defik i Alžirci duff; stanovnici Kavkaza dahare, Gruzijci daira, Rumuni dairea i Avganistanci darija.
05 Darabuka je folklorni instrument u Egiptu, darabuke u Persiji, deblek u Turskoj, darbuka u Iraku, Arabiji i Tunisu, a serbagali u Avganistanu.
06 To su nakara u Persiji i Turskoj, nakri u Rusiji i nagara u Indiji, Gruziji i Azerbejdžanu.
07 Na teritoriji severoističnog Balkana, u okvirima srpske i bugarske umetnosti, obuhvaćeni su na sledečim spomenicima: Bogorodica Ljeviška u Prizrenu (1307 — 1309), Staro Nagori-čino (1317-1318), Hreljova kula (pre 1335), Decani (1335-1350), Lesnovo (1349), manastir Sv. Djordja u Pološkom (oko 1340), crkva u Kučevištu blizu Skoplja (sredina 14. veka), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), Sv. Sofija u Ohridu (14. vek), Zemenski manastir (pre 1371), Minhenski psaltir (1370—1390), Ivanovski manastir (pre 1371), Andreas (1389), Jošanica (14-15. vek), Nikita (kraj 15. veka), Poganovo (1499), Sv. Nikola u Toplici kot Ajdanovca (1536—1537), Sv. Djordje u Banjanima (1549), Stara crkva na groblju u Smederevu (šezdesetih godina 16. veka), Bogorodičina crkva u Studenici (1568), Mora-ča (1577), Sv. Jovan u Velikoj Hoči (oko 1577), Nikoljac u Bijelom Polju (sedamdesete godine 16. veka), Sv. Nikola u Velikoj Hoči (osamdesete godine 16. veka), Sv. Nikola u Muš-nikovu (druga polovina 16. veka), Sv. Trojica kod Pljevlja (1595), manastir Strupecki (16. vek), crkva Sv. Dimitrija u Banji Jošanici (16—17. vek), manastir Piva (1604—1606), Lomnica kod Vlasenice (1607—1608), manastir Novo Hopovo (1608), ikona iz crkve u Kučevištu (početak 16. veka), manastir Pustinja kod Valjeva (1622), Alino manastir (1626), Beogradski psaltir (1627-1630), Apostoli u Pećkoj patrijaršiji (1633-1634), manastir kod Stragara pod Rudnikom (oko 1630), ikona iz sela Radijevići (1644—1654), manastir Hilandar, kapela Sv. Djordja u Pirgu (1671), Arbanaški manastir (17. vek).
08 Poznate su predstave daira u Zemenskom manastiru (oko 1354), crkvi Sv. Nikole u Toplici kod Ajdanovca (1536—1537) i u katolikonu grčkih Meteora (16. vek). Daire u Bodjanima, kao i one na hrvatskim i slovenačkim spomenicima, imaju zapadnoevropska obeležja.
09 U hronološkom pregledu talambasa na srpskim i bugarskim srednjovekovnim spomenicima obuhvatamo Dečane (1335— 1350), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), Sv. Jovana Preteču u Jašunju (1524), Nikoljac u Bijelom Polju (sedamdesetih godina 16. veka), Sv. Trojicu kod Pljevalja (1595), manastir Pivu (1604—1606), manastir Sv. Djordja u Pološkom (1609), crkvu Sredsku blizu Prizrena (1646-1647), manastir Mesić (1743).
10 Navodimo neke nazive ovih instrumenata kod raznih naroda: tanbur u Tadžikistanu, tambur u Avganistanu, Indiji i Egiptu, tambura-tanbura u Rumuniji, Uzbekistanu, Tadžikistanu, Indiji; sas u Turskoj i Gruziji, baglama u Turskoj, udu Iraku, kobza u Rumuniji i slično.
11 Laute sa zakošenim vratom su brojnije, obuhvatajući sledeće spomenike: Hreljovu kulu (pre 1335), Lesnovo (1349), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), Svetu Sofiju u Ohridu (14. vek), Minhenski psaltir (1370—1390), dvokrilna vrata u Slepču i Treskavcu iz 16. veka, Staru crkvu u Smederevu (šezdesete godine 16. veka), crkvu u Banji Jošanici (16—17. vek) i Preobraženski manastir (1850).
12 U Turnišču (1389), u kapeli istarskog Sv. Antuna u Žminju (kraj 14. veka), u crkvi iz oko 1450. u kraju Vrata/Thörl i na reljefu sa dovratnika istočnog portala katedrale u Puli (1456), zatim u Koseču nad Drežnicom (oko 1460) i u Hrastovlju (1490).
13 Može se naći i na vizantijskim freskama 16. veka (na primer u katolikonu Meteora).
14 To je marokanski rabab, turski kabak kemence, jermenski kjamani, uzbekistanski keman-dže.
15 Najbliži je prikaz na kalenićkoj plastici 14— 15. veka. Slepčanski kemendže (dvokrilna drvena vrata iz 16. veka) je stilizovan, te se kruškolika forma izgubila.
16 Kanun je kod Arapa i Turaka, zatim u Egiptu, Siriji, Iraku, Indiji i Indoneziji. Santurom nazivaju vrstu grčkoj sandourija u Turskoj, Iraku i Iranu, santirom u Egiptu i Siriji.
17 Neka budu pomenuti kanoni u Lesnovu (1349) i Kučevištu (sredina 14. veka), na minijaturama Minhenskoj psaltira (1370—1390) i Aleksandride (kraj 14. veka), kao i u manastiru loannina, Philanthropinon (16. vek).
18 Oprekelji na slovenačkom tlu su u crkvi Sv. Urliha u Tolminu (1472), u crkvi u Vovbre/Ha-imburg (1480), Sv. Miklavžu na Goropeči kod Ihana (1480), u Gluhom Vrhovlju (1480), u parohijskoj crkvi u Mirni (1490), u crkvi u Vrata/Thörlu (kraj 1 5. veka) i u katedrali u Gorici (kraj 15. veka).
19 Kavala je arapski dili duduk je turski instrument koji odgovara balkanskom duduku. Porodica zurli, žurni i surli ima slične nazive u Uzbekistanu (surnaj), Persiji (surnaj), Siriji (surnaja i zamr), ukrajinsko-karpatskoj oblasti (sopilka), Indiji, Persiji i Rusiji (surna) Rumuniji (surla), Turskoj, Azerbejdžanu, Jermeniji, Gruziji i Iranu (zuma).
20 Šalmaj je prikazan u Sv. Lenartu (14—15. vek), bucina u crkvi kod Preddvora u Tupaliču (oko 1401 ), dvocevna svirala u katedrali u Puli (istočni portal, sredina 15. veka), a gajde u katedrali na Korčuli (15. vek).
21 Nalaze se na vizantijskim minijaturama 11. veka (Codex Taphou, Patrijarhalna biblioteka, Jerusalim) i na drvenim vratima Sv. Nikole Bolničkog u Ohridu iz 14. veka.
22 Reljef na dvovratniku istočnog portala katedrale u Puli (1456).
23 Njegove predstave obuhvataju sledeće spomenike: katolikon manastira Velike Lavre na Atosu (16. vek), crkvu Sv. Nikole u Drajčićima (tridesete godine 17. veka), crkvu na groblju u Tutinu (1646—1647) i bugarske Arbanase (17. vek).
24 Isukane su u crkvi u Banjanima (1549), manastiru Morači (1577 — 1578), katolikonu grčkih Meteora (16. vek), Pustinji kod Valjeva (1622), hilandarskom paraklisu Sv. Djordja u Pirgu (1671) iBoboševu (1678).
25 Nalazimo ih u Sv. Jovanu u Čele (1477), crkvi u Mače kod Preddvora (1467), crkvi Sv. Ju-stusa u Koseču kod Drežnice (oko 1460), parohijskoj crkvi u Kranju (1460—1470), Sv. Mariji na Škriljinama, u Beramu (1474), crkvi u Mirni (1490), katedrali na Korčuli (15. vek), crkvi Sv. Primoža kod Kamnika (1504), crkvi Svini kod Kobarida (1520), crkvi Sv. Ožbolta kod Škofje Loke (oko 1520), Pristavi kod Polhovog Gradeča (1530—1540), Gracarjevom Turnu (prva polovina 16. veka), manastiru Varlamu (16. vek).
26 Rogovi koji najviše nalikuju narodnim su u Miroslavljevom Jevandjelju (oko 1180), Hilan-darskom jevandjelistaru (poslednja četvrtina 13. veka), Apokalipsi Radosavljevog zbornika (1444—1461), Dečanima (oko 1335), crkvi Sv. Nikole u Mušnikovu (druga polovina 16. veka), ikoni iz Nesebura (16—17. vek).
27 Navodimo primere busina koje pokazuju izvesnu sličnost sa homoljskim trubama, nalazeći ih na sledečim spomenicima: Hreljova kula (pre 1335), Dečani (1335—1350), Sv. Djordje u Pološkom (1340), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), crkva u Kučevištu, blizu Skoplja (sredina 14. veka), manastir Mateič (1335), Markov manastir (oko 1370), Minhenski psaltir (1370-1390), Koporin (1402-1410), Nikita (kraj 15. veka) i tako dalje.


Roksanda Pejović    
Beograd
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4454



Pogledaj profil
« Odgovor #2 poslato: Februar 13, 2011, 05:14:14 pm »

*
 
SAGLEDAVANJE MUZIČKIH INSTRUMENATA NA SPOMENICIMA SRPSKIH
SREDNJOVEKOVNIH VLADARA U ORIJENTALNOM I ZAPADNOEVROPSKOM OKRUŽENJU


Apstrakt: Prilikom sagledavanja mesta muzičkih instumenata u umetnosti srednjovekovne Srbije, u članku se razmatra odnos prema Orijentu i zapadnoj Evropi na primerima predstava idiofonih, membranofonih, kordofonih i aerofonih instrumenata u srpskim srednjovekovnim likovnim spomenicima: živopisima, minijaturama, ikonama i skulptoralnoj dekoraciji. Muzički instrumenti koji su prispeli sa Istoka imali su pretežno neizmenjene oblike u kojima su se koristili u dugom vremenskom periodu, a oni koji su se ugledali na zapadnu Evropu, ponavljali su poglavito srednjovekovne ili renesansne forme.
Pojedina krotala i tasovi, gudački instrumenti i S-trube mogli su se naći i na Istoku i na Zapadu, većina membranofonih instrumenata je, izuzev bođanskog tamburina, orijentalnog porekla, a lire i angularne harfe bliske su antičkoj tradiciji. Gudački instrumenti, psalterioni, laute, harfe, kratki rogovi, busine i šalmaji imaju orijentalne oblike, a bilo je muzičkih instrumenata iz tih istih porodica koji su prihvatili zapadnoevropske forme.
Ključne reči: muzički instrumenti, idiofoni, membranofoni, gudački instrumenti, žičani instrumenti, Orijent (Istok), Zapad.

 
Prilikom sagledavanja mesta muzičkih instumenata u umetnosti srednjovekovne Srbije, pratićemo i razmatrati odnos prema Orijentu i zapadnoj Evropi na primerima likovnih predstava idiofonih, membranofonih, kordofonih i aerofonih instrumenata na srpskim srednjovekovnim živopisima, minijaturama, ikonama i skulptoralnoj dekoraciji.

Obe vrste nevelikog broja idiofona, zastupljenih u srednjovekovnoj umetnosti u Srbiji, imaju analogije i sa odgovarajućim instrumentima Istoka, i sa onima na Zapadu. NJihov oblik nije u istorijskom razvoju pretrpeo osobite izmene – vrste krotala iz srednjovekovne Srbije bilo je u starom Egiptu i Grčkoj, zatim u srednjovekovnoj Kini i u evropskom srednjem veku.

Poreklom iz Azije, tasovi su uobičajenih, osrednjih dimenzija, odgovarajući i renesansnim tasovima zapadne Evrope koji ne prelaze širinu od 25 cm i identični su instrumentima turske vojske iz XVII veka. Saksovu (Curt Sachs) tezu da ih zapadnjačke minijature prikazuju do XV veka, a da kasnije izgledaju zaboravljeni sve do turskih ratova XVII veka, dopunjujemo predstavama na srednjovekovnom živopisu u Srbiji od kraja XIII do sredine XIV veka i samo po jednim primerom iz XV i XVI veka. Oni se gotovo neizmenjeno javljaju tokom četiri veka, naročito na sceni Ruganje Hristu. Živopis na kome su predstavljeni tasovi pokazuje raznolike uzore, od antičkih do zapadnoevropskih i orijentalnih, te ne može pomoći prilikom utvrđivanja njihovog porekla u srednjovekovnoj Srbiji.

Većina membranofonih instrumenata na spomenicima srednjovekovne Srbije pokazuje orijentalne uticaje. Srpsko-makedonski talambasi pripadaju tipu persijsko-arapskog naqqara, instrumenata bakarnog, ređe drvenog korpusa koji su upotrebljavani u parovima. Na srednjovekovnim freskama Srbije prikazani su od polovine XIV veka do polovine XVIII veka, zadržavajući osrednju ili manju, izuzetno i veću formu orijentalnih talambasa, dok su zapadnoevropski primeri najčešće još veći. Kao kod abisinskog nagarita, tako se i kod južnoslovenskih talambasa pojavljuju parovi različite veličine, od kojih je levi veći, a desni manji.

Za razliku od zapadnoevropskih talambasa, čiji su stalni pratioci bile trube, srpski srednjovekovni instrumenti ove porodice prikazani su istovremeno sa rogom, businom ili savijenom trubom. Nisu tretirani kao simbol aristokratije, već su, suprotno uzorima umetnosti zapadne Evrope, u rukama narodnih svirača. Na spomenicima srednjovekovne Srbije talambasi nisu na leđima konja, kao u vojnoj muzici Orijenta.

Polazimo od pretpostavke da su bubnjevi tipični instrumenti u umetnosti srednjovekovne Srbije, pokušavajući da za ovo mišljenje nađemo opravdanje u srednjovekovnoj umetnosti Vizantije, islamskog sveta i Evrope. Znajući da je poreklo većine srednjovekovnih instrumenata orijentalno, očekujemo, u odnosu na bubnjeve, paralele sa srodnim oblicima azijskog područja. Ima ih i srodnih sa formama srednje veličine u umetnosti na tlu Srbije i Makedonije, a nailazimo i na bubnjeve sa V-trakama na induskim minijaturama i u živopisu na tlu srednjovekovne Srbije, kao i na gotovo identične kukaste maljice predstavljene na starim induskim i kamboxanskim reljefima.

Najbliži srednjovekovnim istočnobalkanskim bubnjevima zapravo su bubnjevi koji su upotrebljavani u turskoj vojnoj muzici XVII veka, kako po obliku, veličini i načinu vezivanja traka, tako i po maljicama nejednake veličine. Međutim, u Turskoj se već u XVI veku javljaju i plitki bubnjevi, dok za srednjovekovno i kasnije srpsko-makedonsko područje ostaje karakteristična forma dubljih bubnjeva.

Kako vizantijski srednji vek traje istovremeno sa evropskom renesansom, to se mogu načiniti paralele sa bubnjevima iz istog vremenskog, ali različitog stilskog perioda, vizantijskog i zapadnoevropskog kulturnog kruga. Renesansni, pa i kasniji bubnjevi u većini slučajeva su veliki ili mali talambasi i mali doboši, dakle po tipu drukčiji od onih u umetnosti Srbije i Makedonije, ali ponekad sa istim načinom vezivanja i gotovo redovno maljicama iste veličine. Mogu se, međutim, naći i bubnjevi čiji je korpus sličan srednjovekovnim instrumentima ove porodice u Srbiji i Makedoniji.

Darabuka u Srpskoj Aleksandridi (kraj XIV veka) i drugi instrumenti ilustrovani na Aleksandrovoj gozbi ukazuju na prisustvo islama.

Pojava daira u manastirima XVI i XVIII veka vezana je za doba turske dominacije, ali i za prodor zapadnoevropskih uticaja, pošto tamburin u Bođanima (1737) svojim oblikom upućuje na zapadnoevropske uticaje. Očekivao se, međutim, s obzirom na dugu tursku vladavinu i ulogu koju su imale u umetnosti renesanse, veći broj njihovih prikaza, osobito od XV veka.

Lire i angularne harfe najbliže su antičkoj tradiciji od kordofonih instrumenata u srednjovekovnoj Srbiji, pošto su ostali instrumenti pokazali ili tipične forme evropskih ili karakteristične oblike orijentalnih instrumenata, čak i onih koji se ne pojavljuju u evropskom srednjem veku.

Kao i u zapadnoevropskom srednjem veku, tako su i za vizantijski ogranak umetničkih spomenika rađenih za srpske vladare karakteristični raznoliki gudački instrumenti, brojniji u turskom periodu. Polazeći od njihovih elemenata, mogu se povući paralele sa instrumentima odgovarajuće porodice različitih područja, u pogledu veličine ili oblika korpusa, oblika vrata ili rezonatorskih otvora, broja žica i načina sviranja. Dok su u zapadnoevropskoj umetnosti viele često bliske današnjoj violini, primeri u srednjovekovnoj Srbiji pokazuju jednostavnije oblike koji, s jedne strane, nisu daleko od orijentalnih, a, sa druge, imaju sličnosti i sa nekim zapadnoevropskim oblicima.

Dečanski (1335–1350) gudački instrument ima srodnosti sa instrumentima iz latinskih srednjovekovnih rukopisa — Dečane su, uostalom, radili primorski majstori.

Kalenićki gudački instrument (krajem prve ili u drugoj deceniji XV veka) srodan je rebeku u odnosu na oblik korpusa i vrata, zatim povijenu, srpoliku glavu sa čivijima, kao i broj žica. Tri žice su kod ovih instrumenata obično intonirane na g1, d1, i a1. Zvuk je snažan i opor. Kalenićka fidula, takođe, podseća na islamske laute bez rezonatorskih otvora i sa čivijama na prelomljenom vratu. Mada je i na zapadnom području rebek držan u orijentalnoj poziciji, u Kaleniću to nije slučaj. Istoričari umetnosti se ne slažu oko porekla kalenićke plastike, a muzički instrument upućuje na orijentalne uzore.

Dok je kalenićkom rebeku sličan po obliku i držanju instrument iz Pološkog (1609), slepčanskom gudaču (XVI vek) blizak je instrument koji se naziva gak okruglog korpusa, sa nožicom od metala, prednjim delom tela prevučenim životinjskom kožom, dugim vratom od drveta i dvema žicama.

Slične gudačke instrumente kruškolikog tela, vrata dva puta dužeg od korpusa, sa 1—2 žice, nalazimo i u vizantijskom XVIII veku. Način sviranja na instumentu u Slepči je orijentalan, kao na violončelu, dok je u Treskavcu (XVI vek) kao na violini. Uostalom, fidula iz Treskavca je od svih srpsko-makedonskih gudačkih instrumenata i po obliku najbliža violini. Sličan način umetničkog oblikovanja instrumenta sreće se, međutim, i u oblicima lauta X veka. Kao i viele iz prvih srpskih štampanih knjiga, tako je pomenuta fidula i po obliku korpusa i po obliku glave iz porodice lira da braccio, ali su rezonatorski otvori drukčiji.

Dva muzička instrumenta u psaltirima iz štamparija Jerolima Zagurovića i Bartola Ginamija nastali 1569. i 1638. godine, pokazuju kako prisustvo tradicije, tako i elemente novih stremljenja. To su gudački instrumenti koji se pojavljuju u prelaznom periodu između stare fidule i viole da braccio. Nijedan nema na spoljašnjem delu korpusa udubljenja karakteristična za lire ili viole. Po ovome su u srednjovekovnoj tradiciji, mada po drugim formalnim elementima ukazuju na renesansne instrumente. Glava prvog je, izgleda, bliža violi da braccio, a glava drugog nalikuje liri da braccio. Kako su, verovatno, autori rukopisa Gavrila Trojičanina (1643) i Ginamijeve štampane knjige imali zajednički ili sličan uzor u sceni Davida na prestolu, to je i gudački instrument iz psaltira mogao da bude pod uticajem gudača iz štamparije Ginamija. Sudeći po kružnom, odnosno jajastom korpusu i dugom vratu, najbliže su fidulama sa nožicom i dve žice koje su rasprostranjene po islamskom svetu. To je vrsta kāmanğa a’ gúz hrapavog, promuklog zvuka. Saks ih ne pominje u poglavlju o evropskim srednjovekovnim instrumentima. Kako je, međutim, ovih instrumenata bilo već u XI i XII veku u Vizantiji, verovatno je da su se mogli pojaviti i u srednjovekovnoj Srbiji.

Gudački instrument sa ikone iz Kučevišta (početak XVII veka) blizak je instrumentima na ranim srednjovekovnim spomenicima, ali i negdašnjem violončelu sa slika flamanskih majstora. Ne može se ni po čemu drugom uporediti sa savršenijim oblicima baroknih gudača većih oblika, pošto ima formu srednjovekovne fidule. Čak mu je i glava za čivije u vidu trolista, kao u vizantijske lire, a prevučen je životinjskom kožom kao kemenxe. Većih je dimenzija od uobičajenih srednjovekovnih fidula i drukčijeg načina držanja.

Gudački instrumenti prikazani u vizantijskom slikarstvu XVI veka analogni su kučeviškom i smederevskom (šezdesete godine XVI veka) gudačkom instrumentu. Završeci njihovih dugih vratova nisu isti, ali svojim oblikom ukazuju na pandoru (smederevski instrument) i vizantijsku liru (kučeviški gudač).

Da li je manji broj žica na psalterionima sa spomenika srednjovekovne Srbije nego na istim instrumentima srednjovekovnog Istoka i Zapada posledica nepreciznih crteža majstora koji su ih slikali? Da li je raznoliki način zatezanja žica takođe rezultat nemarnosti srednjovekovnih slikara?

Pravougaoni psalterioni pripadaju tipu ranih vizantijskih i vrsti nuzha psalteriona koji se javljaju u islamskoj umetnosti. U srednjovekovnoj umetnosti u Srbiji nisu dvostruko duži od trapezastih, kao što je slučaj sa realnom veličinom nuzha instrumenta, već su približno njihove veličine. Čak ima i manjih primera (drugi od dva psalteriona Beogradskog psaltira (1627—1630) sa ilustracije 150. psalma). Smatralo se da je njihov zvuk isto tako umilan kao i zvuk harfe.

U zapadnoevropskoj umetničkoj muzici pravougaoni psalterioni prikazivani su do XVI veka — posle 1300. godine bili su češći na evropskom jugu, dok je dulčimera bilo na severu[13], a sreću se i u oblicima sličnim srpsko-makedonskim.Veći broj analogija može se naći između pravougaonih psalteriona srpsko-makedonskog i islamskog područja, a takođe između trapezastih primera srpske i zapadne umetnosti srednjeg veka. Prvenstveno su vezani za ilustracije psalama, a takođe i za scene koje se dešavaju unutar neke prostorije (Stihira Jovana Damaskina na Uspenje, Svadba u Kani), mada ih ima i na jednom prikazu scene Ruganje Hristu.

Veličina trapezastih i trapezoidnih psalteriona odgovara približno dimenzijama uobičajenih oblika kvanuna, čija je osnovica od 75 cm do 1 m, visina 33—34 cm, a debljina korpusa 2,5—5 cm. Ni na jednom psalterionu na tlu Srbije i Makedonije nema dvostrukih ili trostrukih žica kao u drugim srednjovekovnim zemljama.

Prikazane u srpskoj umetnosti tek u prvoj polovini XVII veka, lire su u zapadnoj Evropi imale svoju dugu istoriju od ranog srednjeg veka.

Laute ljeviškog tipa (1307—1309) postojale su i na Orijentu, i u renesansnoj umetnosti zapadne Evrope, a laute metalnog i delikatnog zvuka, malog, polukružnog ili jajastog tela, dugog i uzanog vrata, čijih je pet žica pričvršćeno za ukrašeno dugme, srodne su lautama iz porodice kopuz, odnosno turske pandore, čiji opisi odgovaraju Saksovoj deskripciji tanbura ili pandura.

Sigurno je da se u doba kada su iluminirane u Beogradskom psaltiru (scena 150. psalma), male laute, koje odgovaraju evropskim srednjovekovnim lautama sa portala i minijatura, nisu upotrebljavale u zapadnoevropskoj praksi. U srpskoj srednjovekovnoj umetnosti sreće se i jedna forma laute neuobičajena za evropski i srednjoazijski srednji vek, pošto su bile u upotrebi u centralnoj i istočnoj Aziji: dve ravne, neizbočene stranice povezane su uzanom stranicom, kao na današnjoj gitari; kratak vrat, sa deset pražića, odvojen je od korpusa; na instrumentu koji ima hvataljku i dve svilene dvostruke žice štimovane u kvinti, svira se pomoću plektrona. Smederevska lauta, međutim, pripada instrumentima srodnim renesansnim lautama.

Poznata još iz prastarih vremena, harfa je kod raznih naroda i u različito doba imala raznolike oblike. Angularna harfa pojavila se u sumerskovavilonskoj kulturi, a nalazili smo je u antičkoj Asiriji i Grčkoj, u staroj Koreji, istočnom Turkestanu (u I veku n.e.), u islamskoj kulturi, na spomenicima iranske umetnosti i Egipta u vremenskom rasponu od 600. godine do XIV veka, kao i u srednjovekovnoj Španiji (1283. godine).

Harfa u Bogorodici Ljeviškoj i ohridskoj Svetoj Sofiji (XIV vek) gotovo je identična asirskoj, kako po obliku i broju žica, tako i po načinu držanja. Saks je bio mišljenja da je harfa bila jedini instrument Bliskog istoka koji nije došao u srednjovekovnu Evropu, ali primer ljeviške harfe ukazuje na moguće uzore sa tog istog prostora. Kako je živopis Bogorodice Ljeviške nastao pod uticajem dvorske carigradske škole, pretpostavlja se da su i harfe sa scene Stihire Jovana Damaskina na Uspenje u ovom istom manastiru majstori živopisa mogli da vide u azijskim zemljama. S druge strane, devojke obučene u antičke haljine mogle su da drže i antičke instrumente. Realistički elementi koji se pripisuju ovim freskama vide se i u tačno i detaljno opisanim muzičkim instrumentima.

Drugi tip srednjovekovne harfe sa minijatura srpske srednjovekovne umetnosti postojao je u skandinavskim zemljama, a odatle se proširio na teritoriju Engleske i Irske, dobivši u XI veku specifične forme klersiča (clairseach), dok je kao kitara anglika (cithara anglica) osvojila oblasti Srednje i Južne Evrope. Jedna od tipičnih evropskih srednjovekovnih odlika vidi se i u postojanju stuba kojeg nema u vanevropskim harfama.

Primeri najbliži harfi iz Minhenskog psaltira (1370—1390) nalaze se u francuskim i engleskim rukopisima XII veka. Stoleće u kome se javlja predstavlja vremensku granicu posle koje se ovakve vrste harfi nisu često prikazivale na umetničkim spomenicima.

Pošto je harfa u Beogradskom psaltiru islikana u ranom XVII veku, to je, pored rukopisnog uzora, umetnik mogao da ima pred očima gotske ili renesansne instrumente ove porodice. Ipak, kako naći pandan harfe u ovom psaltiru kada je neprecizno i nepotpuno prikazana. Ništa se jasno ne vidi, izuzev nekoliko žica.

Dugi rogovi su uglavnom vezani za srednji vek. Nisu karakteristični za antičko doba, a gotovo da i ne postoje na spomenicima islamske umetnosti. Ni umetnost zapadne Evrope ne može se pohvaliti naročitim brojem dugih rogova, osim na ranosrednjovekovnim minijaturama i romanskoj plastici. Nagoričinski rogovi (1317—1318) imaju velike srodnosti sa slikarstvom na zapadnoevropskim minijaturama i sa nekim rogovima na poljskoj minijaturi. Neobični način držanja dečanskog roga (scena Ruganja Hristu) nije usamljen. Rogovi iz Gračanice (oko 1321) i Dečana (Strašni sud) bliski su instrumentima sa minijatura IX veka koji nemaju široko zvono, naime rogovima iz Utrehtskog psaltira i instrumentima u londonskom Britanskom muzeju, zatim rogovima na poljskim minijaturama itd.

Kratak rog iz Miroslavljevog jevanđelja (oko 1180) ima bliske paralele sa rogovima koji mogu da imaju i vitkije, elegantnije proporcije, a rog iz Hilandarskog jevanđelistara (poslednja četvrtina XIII veka) srodan je nešto širim i masivnijim rogovima XIII veka, pa čak i onima na spomenicima ranijih vremena. Bođanski rog nalazi se u rukama svirača sa čalmom, što bi moglo da ukazuje na turske uticaje, a još jedan, savijen rog u ovom istom manastiru, sličan je rogu koji je Viljem Bul (William Bull), kraljevski trubač iz Londona, graditelj truba i horni, izradio 1699. godine.

Na irskoj minijaturi iz VIII veka prikazana je prava metalna truba bez zvonastog završetka — to je, očigledno, bila, degenerisana rimska tuba. Ovom instrumentu slične su tube sa minijatura i reljefa XII veka, a kasnije paralele nije moguće načiniti sa zapadnoevropskim spomenicima. Nisu česte ni u islamskoj umetnosti, ni na srpsko-makedonskom tlu.

Ranorenesansne italijanske busine duže su od srednjovekovnih u Srbiji i drukčijeg su, uglavnom šireg levka, ali im je po obliku bliska smederevska busina iz šezdesetih godina XVI veka, dok bođanska busina upućuje na paralelu sa odgovarajućim instrumentima na italokritskim ikonama. Islamske busine su ili kraće, sa širim, levkastim otvorom, ili su sa drukčije raspoređenim prstenovima, mada u osnovi pokazuju oblike slične instrumentima iz Lesnova (1349).

Među duvačkim instrumentima pretežno turskog perioda ima i takvih koji su se pojavili u renesansi, ponekad živopisani u primitivnijem vidu od zapadnoevropskih uzora. Ovoj grupi pripada S truba, preteča današnjih truba i trombona. Dok su poneki muzički instrumenti čekali i po dva veka da budu predstavljeni u srpskom srednjovekovnom slikarstvu, savijene, odnosno S trube ubrzo su po pojavi u umetnosti zapadne Evrope prikazane i na tlu Balkana, već u doba rane pikturalne predstave trombona na slici Italijana Đovanija (Giovanni, +1495). Krivulja instrumenta može biti samo naznačena na zapadnoevropskim spomenicima ili da bude izrazito dvostruko povijena.[37] Kako je izrastanje S truba u savršenije oblike na Zapadu teklo relativno brzo, tim su zanimljivije forme koje su se dugo zadržale u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti.  
        
Pošto se živopis manastira Nikite (poslednje godine XV veka) i Poganova (1499) vezuje za uticaje italijanske renesanse, to se i prva pojava S-trube u srednjovekovnoj Srbiji može pripisati istim uzorima, a pošto se uticaji zapadnoevropske umetnosti osećaju i u slikarstvu Mesića (1743), pretpostavlja se da je i živopisac ovog manastira, slikajući S trube, mogao da ima pred očima barokne ili neke druge starije ikonografske teme koje su bile pretrpele iste uticaje. Poznato je, takođe, da su S trube korišćene u turskoj vojnoj muzici.

U poređenju sa porodicama drugih instrumenata, broj flauta u evropskom srednjem veku nije veliki. Flautama grublje izrade u srednjovekovnoj Srbiji, često vezanim za scenu Hristovog rođenja, bliske su nevelike zapadnoevropske flaute, osobito one u koje svira bubnjar, iako na spomenicima rađenim za srpske vladare flaute nisu prikazivane u rukama bubnjara. Flautama islamskog područja u koje se svira iskošeno, međutim, analogni su nešto duži instrumenti ove porodice koji se pojavljuju u Srbiji u XV veku i turskom periodu. Blok-flauta u Bođanima ukazuje na srodnost sa zapadnoevropskim instrumentima.

Broj dvostrukih flauta u srednjovekovnoj umetnosti nije mali, osobito na minijaturama, ali one nisu tipične za vizantijski instrumentarijum. U srednjem veku u Srbiji sačuvan je samo jedan primerak ovog instrumenta u manastiru Gradac (poslednje godine XIII veka). Bilo da pripadaju porodici flauta, bilo oboa ili klarineta, a možda i diaulosa, njihovo poreklo je antičko ili orijentalno, što potvrđuje i gradački živopis, koji je u antičkim tradicijama. Ova dvostruka flauta pokazuje i mnoge zajedničke odlike sa dvostrukim flautama i oboama različitih doba i naroda. Možda su male dimenzije naslikanog diaulosa na grčkoj vazi iz V—VI veka pre n. e. uslovile prividnu identičnost sa gradačkom dvostrukom flautom. Srodna je i andaluzijskim primerima dvostrukih svirala.

Mada se zbog neprecizno sačuvanih primeraka ne mogu praviti paralele između poprečne flaute sa jednokrilnih vrata Nikole Bolničkog iz Ohrida (sredina XIV veka) i instrumenata sa spomenika drugih zemalja, ukazujemo na srodnost sa poprečnim flautama ranosrednjovekovnih spomenika. Međutim, poprečna flauta u Bođanima, znatno masivnija od poprečnih flauta baroknog doba, ostavlja utisak blok-flaute, uklapajući se u instrumentarijum koji se javio u umetnosti i praksi zapadne Evrope.

Većina kasnijih šalmaja u srednjovekovnoj srpskoj umetnosti pripada porodici persijske, arapske, turske, kurdske i južnoslovenske zurne, odnosno arapskog zamra, instrumenta koji je Evropa upoznala u srednjem veku. Šalmaji većeg zvonastog levka, sa sedam rupica na prednjoj i jednom na zadnjoj strani, sa malim rupicama za štimovanje na levku, kao i metalnom pločicom kod jezička, mogu se videti na živopisu turskog perioda, te se vezuju za turske, odnosno azijatske uticaje koji su došli preko "živih instrumenata". Ipak, primeri ovih instrumenata odstupaju od ovog oblika u pojedinim elementima. Banjanski (1549) je kraći i zdepastiji, a radijevićki (1644—1654) duži i šireg levka. Ovim instrumentima nisu slični svi primeri srednjovekovnih zapadnoevropskih šalmaja, ali su im gotovo identični renesansni šalmaji. Islamski šalmaji pokazuju srodnosti sa instrumentima iz Zrza i Blagoveštenja Rudničkog (tridesete godine XVII veka).

U srpskoj srednjovekovnoj umetnosti šalmaji se ne prikazuju kao na ranosrednjovekovnim evropskim minijaturama, zajedno sa flautama. Ako nisu u rukama pastira kao jedini instrument, javljaju se sa bubnjevima, a pokatkad i sa još nekim, uglavnom duvačkim instrumentima. Nisu retke predstave zamra u parovima.

Poljski renesansni šalmaj je po obliku najbliži instrument krušedolskom duvačkom instrumentu (1317—1318), koji bi mogao da pripada porodici šalmaja, tačnije vrsti bombarde.

Posmatrajući, u zaključku, prispeće muzičkih instrumenata na tlo Srbije i Makedonije, ukazujemo na lire i tube koje predstavljaju antičko nasleđe, zatim S-trube koje su po svoj prilici sledile puteve zapadnoevropske umetnosti, ali možda i Bliskog istoka, potom na daire, talambase, skoro sve vrste lauta, rebek, kemenxe i šalmaje oblika zamra, koji su došli sa Orijenta, dok je angularna harfa, gotovo u neizmenjenom vidu, postojala i u orijentalnoj antici i u srednjem veku.
 
Roksanda Pejović
UDC 681.816(093.35)(497.11) "653":73/75


Roksanda Pejović: MUZIČKI INSTRUMENTI SREDNJOVEKOVNE SRBIJE, 2005.
      
Likovni urednik Dragana Atanasović.
F 14,5 x 21. Tvrdi povez. Latinica.

Autor:  
Roksanda Pejović (1929), muzikolog i istoričar umetnosti, preko trideset godina bavi se muzičkim instrumentima i njihovim predstavama na srednjovekovnim spomenicima. Kao dugogodišnji profesor opšte i nacionalne istorije muzike na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu objavila je veliki broj knjiga i studija.

Knjiga:
Knjiga Muzički instrumenti srednjovekovne Srbije rezultat je višegodišnjih istraživanja Roksande Pejović. Polazeći od činjenice da su muzički instrumenti još od inicijala iz Miroslavljevog jevanđelja iz XII veka, preko fresaka mnogih manastira među kojima su Gradac, Dečani, Lesnovo, Hilandar, Gračanica, do štampanih knjiga ili duboreza, imali svoje mesto na srpskim likovnim predstavama, autorka je izvršila brojne komparativne zahvate, utvrđujući njihove srodnosti i razlike sa instrumentima u Vizantiji, Rumuniji, Bugarskoj, kasnije i Grčkoj.

Studija Muzički instrumenti srednjovekovne Srbije odlikuje se preglednom strukturom, jasnim i jezgrovitim načinom izražavanja, izuzetno bogatom dokumentarnom podlogom i širinom uporednih sagledavanja. Ozbiljan i temeljan pristup, opreznost u donošenju zaključaka, ali i novi uglovi posmatranja mnogih problema i novi zaključci, kvaliteti su koji će ovoj knjizi osigurati mnoštvo čitalaca.


http://www.clio.co.yu/docs/ars/05_roksanda.html
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4454



Pogledaj profil
« Odgovor #3 poslato: Februar 13, 2011, 05:15:53 pm »

**
SRPSKA MUZIKA


INSTRUMENTALNA MUZIKA

Smatra se da broj muzickih instrumenata u Srbiji nije velik, ali ipak postoje sve glavne vrste i tipovi. U narodne muzicke instrumente ubrajaju se svi instrumenti na kojima se tradicionalno izvodi narodna muzika. Oni mogu biti proizvodi kucne radinosti, decjih ruku, seoskih majstora ili fabricke proizvodnje. Izgleda da se medju decjim muzikim instrmentima nailazi na najvecu raznovrsnost. Svako godisnje doba daje deci nove materijale za gradjenje muzickih instrumenata sezonskog karaktera. To su svirale od vrbe, zove, truba — borija od mlade kore drveta, od zitne stabljike, trava i list, guslice od kukuruzovine i dr. Osim guslica svi navedeni instrumenti pripadaju grupi aerofonih muzickih instrumenata.

Istoj grupi pripada i najrasprostranjeniji i najkaraktersticniji instrument u Srbji svirala, koja i danas uziva veliku popularnost. Pripada podgrupi labijalnih svirala sa bridom. Ima sest rupica za prebacivanje tonova i jednu glasnicu. Pravi se od sljivovog, drenovog ili javorovog drveta, a ukrasva paljenim ukrasima, oplitanjem zicom ili rezbarenom ornametikom. Ima ih raznih velicina od kojih zavisi visina tonova. Manji instrumenti se zovu: svirala, svirajka, sviralja, frula, flura (kod Vlaha u Istocnoj Srbiji), a duzi se se skoro svuda zovu duduk.

U tip labijalnih svirala sa koso zarezanim piskom spadaju dvojnice. Rupe — glasnice nalaze se na prednjoj strani, na kojoj su i rupe za prebiranje tonova. Njih ima sedam: cetiri na levoj i tri na desnoj strani. Dvoglas koji se na dvojnicama izvodi zavisi od tipa dvoglasa oblasti iz koje oni poticu.

U tip svirala jednostrukim jezickom spadaju paljke, surle, lejka i gajde. Prve tri se prave od tikve sa duzom drskom na kojoj su rupice za prebiranje, a korpus tikve koji je otvoren, sluzi kao rezonator. Pisak se uglavljuje posebno. Gajde su nekada bile rasprostranjene po celoj Srbiji kao i svirala. Danas ih ima u istocnoj i juznoj Srbiji, a u zapadnoj se samo pamti da ih je nekada bilo skoro svuda. Glavni delovi gajda su: meh ili mesina, prebiraljka ili gajdenica, duvaljka ili dulic i prdak ili prdaljka. Meh se najcesce pravi od prevrnute jarece koze. Zavisno od gajdenice postoje u praksi dva tipa gajdi: gajde sa jednocevnom gajdenicom, rasprostranjene po jugoistocnoj Srbiji, i gajde sa dvocevnom gajdenicom, rasprostranjene po ostalim krajevima i u Vojvodini. Vojvodjanske gajde imaju jos i meh za naduvavanje laktom. Prebiraljka sa rupicama sluzi za sviranje melodije, druga prebiraljka proizvodi prateci ton koji se tokom sviranja prekida (kvarta ispod osnovnog tona), a prdaljka bez prekida svira donju oktavu od osnovnog tona. Gajde su bile sastavni de osvake svecanosti, svadbe, sabora i drugih veselja. Njihova je funkcija bila uglavnom da sviraju za igru i da stvaraju dobro raspolozenja. Postoji podaci da su gajde pratile zetvene radove u polju u vreme kad se zelo srpom (zapadna Srbija). Inace, one su jedini muzicki instrument koji se javlja kao pratnja obredne igre u koledarskim obicajima.

Od aerofonih muzickih instrumenata sa dvostrukim jezickom veoma su poznate bile zurle (u paru) sa tupanom ili bubnjom. Ovaj se sastav i danas sacuvao na Kosovu i ponegde u juznoj Srbiji.

Kordofoni muzicki instrumenti zastupljeni su u oba tipa, po nacinu kako proizvode tonove. Gusle pripadaju tipu gudackih instrumenata, a tambure tipu trzackih instrumenata. Od membranofonih muzickih instrumenata poznat je veliki bubanj (na jugu Srbije tupan) kao pratilac zurli ili "bleh" muzike. Bubnjic se cesto pominje cesto zajedno sa sviralom, a dobos, u cisto drustvenoj funkciji, predstavljao je pozivni signal za okupljanje ljudi da bi im se saopstile vazne mesne vesti.

Osim svirale, tradicionalni muzicki instrumenti sve vise nestaju i polako ustupaju mesto savremenijim, novijim fabricke proizvodnje. Jedan od najpopularnijih je svakako harmonika, dominantni instrument u svakom folklornom sastavu, pored klarinete, violine i kontrabasa. U poslednje vreme kontrabas sve vise zamenjuje elekricna gitara.

Od vecih instrumentalnih sastava u uzoj Srbiji, posebno su popularni "bleh" orkestri ili trubaci koji broje 6—14 clanova.


Muzička enciklopedija III

[postavljeno 27.02.2009]
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4454



Pogledaj profil
« Odgovor #4 poslato: Februar 13, 2011, 05:16:19 pm »

*

ŠTA SVE TREBA ZNATI DA BISTE DUVALI

Mnogi su već primetili da duvati nije baš toliko jednostavno kako to izgleda. Tehniku treba jako dugo i uporno vežbati. I naravno, nije svejedno šta duvate. Ljudi su jako rano doznali da dah može da proizvede zvuk, pa je time i otpočeo razvoj duvačkih muzičkih instrumenata.

Prvi ljudi su doznali da duvanje u šuplju drvenu cev može da proizvede jako moćan zvuk, kojim, ako se dodaju razne tehnike pomeranja usana i jezika u toku sviranja, mogu da se imitiraju skoro sve životinje za koje su oni tada znali. I tako je nastao didžoridu (didgeridoo). Na didžoridu se gleda kao na australijski instrument, međutim svaki narod je imao svoju varijantu tog instrumenta (kod nas se zvao rikalo). Sa njim je nastala i tehnika duvanja svojstvena za trubu i srodne muzičke instrumente.

Kasnije je čovek doznao da bušenjem rupa na instrumentu može da proširi opseg tonova koje može da proizvede. Naravno, time su morali i instrumenti da se smanje, da bi otvori bili dohvatljivi, a i za muziku su bili potrebni viši tonovi.

Što kraća cev — viši ton. Čista fizika. Tako je nastala primitivnija verzija instrumenta kod nas znanog kao kaval. Pronađen je kaval napravljen od kosti mamuta. Instrument se sastoji od cevi, bez piska naravno, sa nekoliko otvora (od 2 do 8.) sa prednje strane i jednog ili nijednog sa zadnje, koji pokriva palac i koji služi za podizanje ili spuštanje opsega tonova koji se dobijaju otvaranjem i zatvaranjem rupa sa prednje strane.

Ovaj instrument ima jako lep ton, ali ga je poprilično teško svirati ako ste početnik. Treba pronaći ugao duvanja u cev, a skoro svaki od njih je priča za sebe. Meni je trebalo dve nedelje dok nisam odsvirao prvu smislenu melodiju, a u međuvremenu sam dva puta dobio vrtoglavicu od neuspešnog duvanja. O kavalu postoje i razne priče, koje su vezane za njegov razvoj. Na primer, postoji jedna koja govori o rupama koje se nalaze na dnu kavala (pričam o kavalima sa ovih prostora, dakle Balkan i Bliski Istok), koje se ne koriste pri sviranju i koje se zovu Đavolje rupe. Prema legendi Đavo je hteo da uništi zvuk kavala, tako što je na dnu izbušio rupu, ali mu to očigledno nije uspelo. Od kavala je nekim modifikacijama nastala flauta.

Kako sam već pominjao to, da je jako teško dobiti prvi ton na kavalu, lako je zaključiti sledeći korak u razvoju. Ljudi su razvili pisak. Dodatak na onoj strani cevi na kojoj se duva. Pisak je mnogo olakšao dobijanje zvuka, tako da je od tad mogao svako da dobije zvuk duvajući u cev. Pojavom piska su se pojavile i nove mogućnosti ogledane u tehnikama i opsegu tonova. Pomoću produvavanja je moguće dobiti 2,5 — 3 oktave tonova, što je bilo jako teško, skoro neizvodljivo bez piska.

Pa čak i ovde postoji nekoliko stepenova produvavanja kojim se dobijaju različite visine. Tada nastaju frule, takođe sa varijacijama u broju rupa (od 2 do 8+1 sa donje strane), pa vredi pomenuti i blok flautu koja ima isti ovaj princip sviranja. Kasnije su se ovi instrumenti obrađivali i reformisali novim tehnologijama i otkrićima, pa smo sad dobili sve ove instumente koje možemo naći danas. Međutim, moram primetiti da je današnja tendencija u muzici da se vratimo korenima, i da ima sve više i više izvođača koji se bave tradicionalnom muzikom (tzv. World music), a tu se i mogu videti svi ti stari instrumenti i intuitivno otkriti sam razvoj.

U tradiciji je muzici pridodavan jako veliki značaj svuda u svetu. Duvačkim instrumentima je pridodat možda veći značaj u istočnim civilizacijama nego u zapadnim, ali ni taj u zapadnim nije zanemariv. Na istoku je dah simbol duše, a muzika izvođena dahom je ustvari muzika duše.

Duša posle smrti odlazi u svet bogova, pa je muzika duše ujedno i muzika bogova. Na kraju krajeva i mnogi bogovi su svirali duvačke instrumente. Predstava Krišne u svom najlepšem obliku je mladić koji svira flautu. Atina je navodno izmislila flautu i trubu. A u Grčkoj i Pan svira svoju čuvenu Panovu frulu.

Takođe, nisu retke priče u kojima heroj na nekom (obično duvačkom) instrumentu uspava aždaju ili neku drugu zver da bi spasao svoju izabranicu. Na nekim mestima u Aziji se i dan danas muzičari gledaju kao ljudi koji imaju veze sa bogom ili bogovima. A mnogim duvačima su pripisane titule koje bi kod nas mogle da budu prevedene u Svetog čoveka.

Jednom prilikom sam gledao intervju sa Borom Dugićem, koji je tom prilikom rekao da je frula jedini instrument sa kojim se ljubite dok ga svirate. To je apsolutno tačno, mada se to može proširiti i na druge duvačke instrumente srodne fruli. Ako vam ikad ponestane poljubaca u životu, evo, ukazao sam na alternativu.


Autor: Nikola Milošević | Časopis: Generator

http://www.studentskisvet.com/magazin/20081025/sta-sve-treba-da-znate-da-biste-duvali
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: