Tambura
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Tambura  (Pročitano 20352 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« poslato: Februar 13, 2011, 04:42:48 pm »

*

                          O TAMBURI





Tambura je žičani muzički instrument, sličan toj vrsti narodnih instrumenata drugih naroda. Kao i svake druge legende, pa tako i ova legenda o poreklu tambure, ima različitih tumačenja, da naziv potiče od persijske reči "Tn" — što u prevodu na naš jezik znači žica ili još nekih reči koje nalazimo kasnije — "denbar" (persijski) i "tambur" (arapski). U našim južnim krajevima taj se instrument nekad zvao pandora, pandzora ili pažora. Sem ovih naziva, susrećemo se sa još nekima, kao što su: baglama, bodluk, ćitelija, šargija, saz, čunar, čingr, čingrija, čanguri, bazuk, karaduzen, sedefli tambura, samica, dangubica, bisernica, cika, cikuša, čandrkalica, bugarija, dvotelnik, trotelnik, tikvara,... Postoje i nazivi koji potiču iz latinskog jezika: prim, tercprim, basprim, tercbasprim, kontra, bas, ...koji označavaju ulogu instrumenata u orkestarskom sastavu, a takvih naziva ima i u našoj riznici naziva za instrument. Ostale legende o ovom predivnom instrumentu su da se tambura razvila iz žičanog instrumenta poznatog već u staroj kulturi Mesopotamije i Egipta. Postoje i slike instrumenta dugog vrata i malog kruškolikog korpusa koje su urezane u kamen iz perioda III veka pre naše ere. O pretečama tambure sačuvani su i likovni spomenici u Tebi i Egiptu, gde se ovaj instrument zove lutnja.

Što se tiče našeg podneblja, prvi put se tambura pominje u 1551. godini od putopisca Nikolaja, koji je boravio u našim predelima kao pratioc francuskog konzula na putu za Tursku. Tambura se prvi put pominje sredinom XVI veka, a najstarija tambura koja se i dan danas čuva u muzeju, potiče iz sredine XIX veka, odnosno 1847. godine, vlasništva Paje Kolarića iz Osijeka. On je osnovao prvi amaterski orkestar, posle čega je tamburaška muzika počela da se širi i u ostale krajeve: Sloveniju, Bosnu, Makedoniju, Srbiju, Mađarsku, Čehoslovačku, kao i sa našim iseljenicima u druge države i kontinente.

Najstarija tambura u našim krajevima je "samica". Za nju postoji još naziva, kao što su: dangubica, razbibriga, tikvara i slično. Ona liči na tikvu od koje se pravi nategača (naprava za izvlačenje vina iz bureta), a uzdužno je presečena na dve jednake polovine. Pravi se od jelovine, javora, klena, topole, palisandra, kruške, šljive, višnje, duda, oraha i drugih vrsta drveta, a ponekad i od kornjačinog oklopa. Duzina samice iznosi od 45 do 115 cm. Najčešća dužina joj je 70—95 cm, ali ima i primeraka koji su sasvim mali — 37 cm.

Od samice su se vremenom razvile tambure različitih oblika i veličine, kao što su: jednoglasne, dvoglasne, troglasne, četvoroglasne i višeglasne.
 

  • jednoglasne tambure imaju 2—4 žice koje su jednako naštimovane (ugođene) na jedan glas (ton) — unisono;
  • dvoglasne tambure imaju pretežno 2—4 žice, a štimaju se tako da su dve ili tri žice naštimovane na jedan ton, a četvrta drugačije (najčešće za kvantu ili kvintu niže);
  • troglasne tambure imaju takođe četiri žice, a štimaju se tako da su prve dve jednako naštimovane (unisono), a treća i četvrta različito;
  • četvoroglasne tambure imaju takođe četiri žice i štimaju se svaka različito;
  • višeglasne tambure imaju veći broj žica i štimaju se na različite načine. Najčešće su dve i dve jednako naštimovane (unisono).

Tekst: http://www.znanje.org
Fotografija preuzeta sa interneta
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Februar 13, 2011, 04:43:13 pm »

*

TAMBURA


TAMBURA je narodni žičani instrument koji ima široku primenu kako u tamburaškom orkestru, gde pruža izvanredne mogućnosti za izvođenje vrlo složenih muzičkih dela tako i kao solistički instrument. Razlikuju se po veličini i boji zvuka.

I pored široke primene, ovom instrumentu nije do sada posvećena dovoljna pažnja u smislu usvajanja najpogodnijih pedagoških principa za njegovo izučavanje. Ovaj udžbenik namenjen je početnicima i cilj mu je da pomogne onima koji počinju da sviraju i uspostavljaju prvi kontakt sa muzikom. Udžbenik je rezultat dugogodišnje primene praktično razrađenih pedagoških principa koji su poslužili za verifikaciju nastavnog plana i programa za taamburu škole za osnovno muzičko obrazovanje u Vojvodini . Istovremeno ovaj udžbenik može da se koristi u nastavi tambure kao popularnog instrumenta u programu teoretskog odseka srednjeg usmerenog obrazovanja muzičke struke, kao i u okviru dodatne nastave tambure u osnovnoj školi.

Prilikom sastavljanja početne škole za tamburu nastojao sam da materijal sredim po težini radi lakšeg ovladavanja sviranja na instrumentu. Zato je težište dato na postupnom savladavanju tehnike sviranja, a manje samoj interpretaciji. Pored obaveznih tehničkih vežbi, udžbenik donosi i odabrane primere narodnog melosa, koji imaju dvostruku funkciju: da posluže za primenu savladanog gradiva i za upoznavanje našeg folklornog stvaralaštva.

Na kraju koristim priliku da se zahvalim kolegama koji su mi svojim savetima i podrškom pomogli u radu: prof. Balaž Ištvanu, nast. Pavao Bačiću, nast. Stanku Vasiljeviću, prof. Mirku Molnaru, prof. D. Beli, i prof. Šandor Gezi.

O TAMBURI I TAMBURAŠIMA

Tambura je žičani instrument, sa četiri do osam žica, srodna mandolini, španskoj gitari, lauti, ukrajinskoj banduri i drugim sličnim instrumentima. U Bosnu je donose Turci gde postaje omiljeni narodni instrument, a kasnije se širi po Slavoniji i Vojvodini, menjajući izgled i zvučnost. Od prve tambure "samice", pa do današnjih tambura prošlo je mnogo vremena. Od jednoglasnih tambura nastaju dvoglasne, zatim troroglasne i na kraju četvoroglasne. Ove poslednje naročito su popularne u Vojvodidni.

U Vojvodini su se odomaćili ovi nazivi za tambure: prim, basprim, tercbasprim, čelo, kontra i bas. Tamburaški sastav može da ima 7—8 tamburaša, a može ih biti i više (U Osijeku, 1847. god. Pajo Kolarić osniva prvi tamburaški zbor u Hrvatskoj,) Tamburaškim zborom rukovodi primaš i on obično svira prim. Tamburaški orkestar, u novije vreme, ima i svog dirigenta. Tonovi na tamburici se proizvode trzanjem žica. Za to se koristi trzalica koja se drži u desnoj ruci, s dva prsta, palcem i kažiprstom, a može biti napravljena od višnjove kore, roga ili celuloida, a kod basiste i od tvrde kože (đona).

ULOGA I MESTO TAMBURE

Čim se spomenu tambure ili tamburaši, odmah se pomisli na lumpovanje, razbijanje čaša po kafanama ili svatovima. Razlog je jednostavan. Tambura je brzo prešla u kafane, tu se odomaćila i mešajući se sa drugim instrumentima i sastavima, pomalo počela da gubi svoje pravo obeležje. Na sreću i blagovremeno, javili sus se muzički stvaraoci, koji su otpočeli da komponuju za ovaj lijepi instrument i tako na taj način omogućili tamburaško muziciranje.

Prvi kompozitor tamburaških koncertnih kompozicija je bio Osiječanin Mijo Majer (1863—1915) a zatim slede i ostali: Milutin Farkaš (1865—1923), Pera Ž. Ilić (1868—1957), Slovenac Marko Bajuk (1882—1960), dr. Milan Stahuljak (1886—1962) i mnogi drugi.

Razvoju koncertnog sviranja doprinele su i radio-stanice, koje su uvele stalne profesionalne tamburaše, a posebna zasluga pripada pedagozima koji su prihvatili i uveli tambure u nastavu pedagoških akademija i muzičkih škola.


_______________________


Literatura za tamburu

Kao autori pedagoške literature za tambure istakli su se: M. Farkaš, M. Nešić, J. Andrić, S. Janković, J. Njikoš, J. Stojanović, S. Vukosavljev i drugi.

Na kraju spomenimo nekoliko istaknutih tamburaša i stvaraoca za tambure iz Vojvodine.

Stipan Mukić (1838—1903) istaknuti tamburaš iz Subotice. Među mnogim pesmama naročito se ističe: "Kolo igra, tamburica svira".
Vasa Jovanović (1859—1945) samouki profesionalac iz Kovilja. Komponovao koračnice i kola: "Nestaško", "Dančica", "Smilje i kovlje" itd.
Marko Nešić (1873—1936) čuveni novosadski tamburaš. Izdao je školu za tambure i dosta komponovao: "Zumbul Jelo", "Kukuruzi nek se beru", "Kad' sam bio mlađan lovac ja" i dr.
Joco Milinko Mimika (1876—1962) violinist i tamburaš iz Subotice. Najveću popularnost je postigao pesmom: "Prid prozorm procvetala ruža"
Spasoje Tomić (1877—1942) iz Sremske Mitrovice. Izdao je svoju školu "Naše tambure", a poznato mu je i "Tamburaško kolo".
Isidor Bajić (1878—1915) rođen u Kuli. Naročito je uspeo u svojim pesmama: "Jesen stiže", "Magla pala", "Zračak viri" i druge.
Pero Tumbas - Hajo (1891—1967) vrlo popularan primaš iz Subotice. Napisao: "Noć na Paliću", "Bunjevačko kolo", "Marš bratstva i jedinstva", "Perino kolo" dr.
Aleksandar Aranicki (1892— ) iz Nadalja. Učenik je Isisdora Bajića. Kao profesionalac radio je u Radio stanici Beograd i Novi Sad. Aranžira, piše pesme i kola.
Josip Andrić (1894—1967) rođen u Bukinu. Napisao je školu za tambure za sve sisteme — "Nauka o tamburi". Mnogo je komponovao. Najpoznatije su mu kompozicije: "Bunjevački ples", "Šokački ples", "Bački ples", kao i druga dela.
Miloš Pilić (1904— ) Rođen u Temišvaru a sada živi i radi u Subotici. Odgojio je mnoge tamburaše a uspele su mu pesme: "Oj, Jelice", "Ljubičice, plavo ti je
cveće" i dr.
Isidor Hadnađev (1909— ) rodom iz Bečeja. Komponovao je: "Kroz selo", "Uspavanka", "Čičino kolo" i druga dela.
Sava Vukosavljev (1914— ) rodom iz Zmajeva. Dugogodišnji dirigent tamburaškog orkestra Radio Novog Sada. Napisao je "Školu za tambure" i dosta aranžirao. Propagator je i animator tamburaške muzike.
Lazar Malagurski (1926— ) rođen je u Subotici. Učenik je Pere Tumbasa – Haje. Nastavnik je tambure u muzičkoj školi u Subotici. Posebne zasluge ima za odgoj mladih tamburaša (pionira). Napisao je veliki broj aranžmana kao i školu za tambure.

Za tambure su još pisali i komponovali: M. Asić, M. Molcer i Pavao Bačić.


Deo članka preuzet sa: Tamburica
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #2 poslato: Februar 13, 2011, 04:43:48 pm »

*

ISTORIJSKI RAZVOJ TAMBURE


Tambura je muzički instrument sa žicama. Smatra se da ovaj naziv potiče iz persijskog jezika gde  reč "TN" znači žica. Kasnije nalazimo još dve reči dembar (persijski) i tambur (arapski).

Tambura se razvila iz žičanog  instrumenta poznatog već u staroj kulturi Mesopotamije i Egipta, gde je još zovu "LUTNJA". Od kratkovratne lutnje (koju su Arapi doneli u Španiju i Italiju) razvila se u Španiji gitara,a u Italiji mandolina. Od dugovratne lutnje (koju su na Balkan doneli Turci), razvila se kod nas tambura, kod Bugara pandora, u Ukrajini bandura, u Rusiji balalajka i domra.

Turski etnomuzikolog Mahmud R.Gazimihali, govori o tome da je vrsta dugovratnih tambura tzv. saz bio poznat pre dolaska Turaka u naše krajeve, negde oko IX veka. Francuski pisac Nikolaj 1551. godine navodi prve istorijske dokumente o tamburi na prostorima Balkana.

Narodna pesma uz gusle najčešće pominje tamburu. O njoj peva i poezija ilirskog pokreta u prvoj polovini XIX veka. U to vreme se u Bačkoj formiraju i prvi tamburaški orkestri. Vatroslav Lisinski 1846. godine komponuje pesmu "Tamburaška", a godinu dana kasnije osječanin Pajo Kolarić formira prvi amaterski tamburaški orkestar. Nakon toga tamburaška muzika počinje da se širi i u ostale krajeve: Srbiju, Makedoniju, Bosnu, Sloveniju, a prihvataju je i Madjari, Česi i Slovaci.

Od samice su se vremenom razvile tambure različitih oblika i veličina. U početku se sviralo na dvoglasnim, a kasnije na troglasnim i četvoroglasnim tamburama. Dvoglasni kvintni sistem bio je raširen u Hrvatskoj, Bosni, Sloveniji, Češkoj i Slovačkoj. Njegov propagator je bio Milutin Farkaš iz Zagreba. Troglasni kvartni sistem se javlja pod kraj XIX veka u Bačkoj. U isto vreme se javlja i troglasni kvintni sistem, koga najviše propagira Slavko Janković iz Zagreba. Ovaj sistem kasnije forsira Alfons Guči, takodje Zagrebčanin. Troglasni kvintni sistem se i danas zadržao u Zagorju i Lici, a koriste ga i članovi Tamburaškog orkestra RTV Zagreb.

Četvoroglasni kvartni sistem se razvio iz troglasnog, početkom XX veka u Bačkoj i Sremu, a prihvaćen je i u Slavoniji i Bosni. Njegovi promoteri su bili Pera Ž. Ilić iz Sremskih Karlovaca, Vasa Jovanović i Marko Nešić iz Novog Sada, Mita Orešković i Spasoje Tomić iz Šida.

Na prvoj jugoslovenskoj konferenciji tamburaških stručnjaka 1958. godine u Novom Sadu stvoreni su uslovi za jedinstvo svih tamburaških sistema. Prihvaćeni su jedinstvena partritura i nazivi tambura. U toj jedinstvenoj partituri zastupljeni su: prva i druga bisernica (prim), prvi i drugi brač (basprim — A), E — brač (čelović), čelo, bugarija (kontra) i bas (berde).

Tamburu sviraju Srbi, Bunjevci, Šokci, Cigani, Madjari, Rusini i Slovaci. Nekad omiljeni instrument starijih generacija, danas sve više prihvataju i vole mladi.

Prema podacima koje je Sava Vukosavljev naveo u knjizi "Vojvodjanska tambura", početkom XX veka u Vojvodini je bilo 58 profesionalnih tamburaških orkestara koji su svirali širom Evrope, a 1990. god. u Vojvodini su delovala 104 omladinska i 30 dečjih orkestara. To nam govori da je tambura sve više dobijala svoje mesto u muzici.

Tambura se uči u muzičkim školama (Subotica, Ruma, Novi Sad, Sremska Mitrovica, Pančevo i Kula), u kulturno umetničkim društvima, ali još uvek kod nas nije otvoren odsek za tamburu na studijama muzike.

Najznačajniji kompozitori koji su bitno uticali na razvoj tamburaške muzike, orkestarskog zvuka i same tambure su: dr. Josip Andrić, Branko Čenejac, Tihomil Vidošić, Mihajlo Vukdragović, Isidor Hadnadjev, Branko Rakijaš, Antoni Lorenc, Julije Njikoš, Maksa Popov, Sava Vukosavljev, Zoran Mulić, Miroslav Štatkić i drugi.

Osim kompozitora, značajnu ulogu u razvoju tamburaške muzike imaju dirigenti i umetnički rukovodioci orkestara: iz Subotice Pera Tumbas Hajo, Lazar Malagurski i Stipan Jaramazović, iz Novog Sada Jovan Janika Balaž, Zdenko Obad Šćitaroci, Ivan Sabo, iz Beograda Maksa Popov, iz Šida Dragoslav Krsmanović, iz Sremske Mitrovice Milenko Bobić, iz Rume Boško Bogičević, iz Futoga Žarko Škorić i Jelene Obad Šćitaroci, iz Kikinde Franja Knežević, iz Pančeva Budimir Stojanović i mnogi drugi.

Značajnu ulogu u popularizaciji tambure imaju Festival tamburaških orkestara Srbije u Rumi, zatim festivali Zlatna tamburica, Vojvodjanske zlatne žice u Novom Sadu i Veliki tamburaški orkestar RTV Novi sad osnovan daleke 1957. Godine. Orkestri koji učestvuju na pomenutim Festivalima pokazali su da je tambura instrument visokih tehničkih mogućnosti, da se na njoj može svirati sve od Velikog bačkog kola do transkripcija najvećih dela klasike, kao i dela savremenih autora.

2.2. OBLICI I VRSTE TAMBURE
 
Bisernica ili prim je najmanji tamburaški instrument i jedini koji je zadržao stari kruškasti oblik. Ima pet žica, od kojih su prve dve udvojene (štimuju se: e, h, fis, cis). Tonski opseg prelazi tri oktave, a obuhvata tonove hromatskog niza od cis 1 do e 4. Deonice prima pišu se u violinskom ključu za oktavu niže od stvarnog zvučanja. Bisernica ima vodeću ulogu u tamburaškom orkestru, zbog velike tehničke izvođačke mogućnosti.  

Brač ili basprim u XIX veku imao je kruškast oblik kao bisernica, ali je bio većih dimenzija. Danas je njegov oblik dvostruko kruškast, slično kao manja gitara. Najčešće se koristi tzv. A-brač sa pet žica ( prva je udvojena   a, e, h, fis). Tonski opseg brača je preko dve oktave i obuhvata sve tonove hromatskog niza od malog fis do c3 (kod A-brača), odnosno od malog cis do g3 kod E-brača ( e,h,fis,cis). Njihove deonice pišu se u violinskom ključu, a zvuče kako je napisano. Uloga basprima je da popunjava srednji registar (tako što svira istu deonicu kao i prim, ali oktavu niže).

Tamburaško čelo je sličnog oblika i veličine kao gitara. Ima četiri žice (a, e, H, Fis), glava mu je u obliku puža — kao kod violončela.

Tonska lestvica je hromatska, sa opsegom od velikof Fis do h1. Deonice čela pišu se u bas ključu, a zvuče kao što je napisano. Čelo ima harmonsku ulogu u orkestru, jer razlaže akorde, ili svira pasaže i prelaze iz jednog u drugi tonalitet, dok u koncertnim kompozicijama može imati i solističku ulogu.

Bugarija ili kontra (je nešto veća od E-brača) i istog je oblika, ima pet žica (prva je udvojena) koje se stimaju na akordske tonove E-dura: el, h, gis, e. Vrat je hromatski podeljen, ali se na kontri ne svira melodija nego ritmizirani akordi. Ona ima ritmičko-harmonsku ulogu u orkestru. Osim E-kontre, koristi se i A-kontra ( a, e, cis, A) koja je po veličini i obliku slična čelu.

U većim orkestrima upotrebljava se ponekad stojeće čelo (slično malom basu), koje svirač za vreme sviranja drži uspravno medju nogama. Ima iste žice koje su zbog dužine menzure duže za 20%.

Da bi stojeće čelo stabilnije stajalo, na donjoj strani okvira trupa je ugradjena "nožica", koja se po potrebi može produžavati ili skraćivati  (slično kao kod violončela),  pravi se od drveta ili metala.

Tonska lestvica je hromatska, a opseg isti kao kod običnog čela.

Tamburaški bas — begeš — berde je najveći tamburaški instrument. On je osnova tamburaškog orkestra, jer daje osnovnu harmoniju i ritam. Po obliku je sličan gudačkom kontrabasu, ali je vrat hromatski podeljen pomoću pragova. Kobilica je niža, jer ima vrat u ravni prednje daske. Deonice basa se pišu u bas ključu, oktavu više od stvarnog zvuka. Žice se štimaju A, E, H, FIS1, a ima opseg  od FIS1 do a.


Bojan Trenkić | std vojvodine
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4670



Pogledaj profil
« Odgovor #3 poslato: Februar 13, 2011, 04:44:15 pm »

*

O PORIJEKLU SAZA I SEVDALINKE


Sloveni su za tambure znali mnogo prije dolaska Turaka u Anadoliju. Vizantijski istoričar Teofilakt Simokata u svojoj istoriji iz prve polovine VII vijeka spominje događaj iz 592 godine kada su vizantinci u Proponditskom primorju uhvatili tri čovjeka koji su umjesto oružja nosili tambure. Njihova je izjava da su Sloveni i da se kao i njihovi saplemenici u postojbini radije bave pjevanjem nego ratovanjem.  

SAZ

Govoreći o sazu I. Ćumurija kaže da je "saz stari istočnjački instrument iz porodice tambura". Ovo je istina jer su svi izgledi "da su najstariji žičani instrumenti lautoidni sa malim telom i dugim vratom". Ros Dejli objašnjava: "Prvi put ih susrećemo u starom Sumeru pre 5000 godina. Kasnije ih nalazimo naslikane na grbovima, na pečatima i na statuama iz Vavilona, Asirije, Egipta i zatim u staroj Grčkoj". Riječ tambura je sumerskog porijekla, pan-tur, i znači "mali luk". Cijelo jedno područje na sjeveroistoku Persije se zove Tanbur. Svi instrumenti koji nose kao ime neku varijantu ove riječi ne spadaju u ovu kategoriju žičanih instrumenata ("pandura" je na Kritu duvački, a "Bandir" udarački instrument sjeverne Afrike) niti svi instrumenti sa malim tijelom i dugim vratom imaju ovo ime, npr. buzuki pripada ovoj porodici ali mu ime potiče od drugog korijena "buzuk", što znači polomljeno ali i podijeljeno. U ovom slučaju se to odnosi na instrument napravljen od mnogo dijelova umjesto jednog izdubljenog komada drveta, kao što je slučaj sa većinom instrumenata ove vrste, među kojima je i bosansko-hercegovački saz.

Ne zna se tačno kada je saz dobio formu kakvu ima danas. Međutim, osim porijekla da pripada porodici tambura, znamo i ko mu je "otac", bolje rečeno "praotac". Riječ je o kopuzu za kojeg se zna da su ga Osmanlije svirale do XVII vijeka. Njegovo ime je danas rijetkima poznato, ali njegovih potomaka ima svuda. On je praotac sazova sa metalnim žicama koji su do sada u upotrebi. Mahmut R. Gazιmιhal kaže da se ovaj kopuz "rasprostro po Balkanu oko IX stoljeća, čini se prije pojave Turaka u cijeloj Anadoliji". On ovo i dokumentuje jednim grčkim spisom o alhemiji iz 800 godine gdje se pominje kopuz (ili koboz, kako su ga zvali Mađari) kojeg Grci zovu i pandurion (dakle korijena pan-tur), kao i hrišćanskim mozaicima iz XII vijeka, koji su nađeni u Istanbulu, na kojima se vidi svirač kopuza. Ovi se podaci poklapaju sa rezultatima istraživanja muzeja bosanske krajine. Kustos muzeja Vaso Popović kaže: "Za saz se pouzdano zna da je dospio na Balkan i na naše prostore još tokom IX vijeka". Jedna druga rečenica Mahmut R. Gazιmιhal-a da su "azijski elementi a la τουρκος obilovali u Bizantu čak u XI stoljeću" za nas je vrlo indikativna. Sloveni su za tambure znali mnogo prije dolaska Turaka u Anadoliju. Vizantijski istoričar Teofilakt Simokata u svojoj istoriji iz prve polovine VII vijeka spominje događaj iz 592. godine kada su vizantinci u Proponditskom primorju uhvatili tri čovjeka koji su umjesto oružja nosili tambure. Njihova je izjava da su Sloveni i da se kao i njihovi saplemenici u postojbini radije bave pjevanjem nego ratovanjem.

Činjenica je da danas postoji turski saz ili više vrsta bliskoistočnog saza i poseban, bosansko-hercegovački saz. Kad ih uporedimo, očigledno je da između njih postoji bitna razlika. To su dva slična, ali ipak različita instrumenta, odnosno, imaju isti korijen u kopuzu, ali i različit razvoj do današnje forme. Turski se saz pravi i višedjelno (kao buzuki) i jednodjelno sa dubljenim komadom drveta; ima pragove (perdeta) od silka (najlona za ribe) koji se mogu pomjerati u zavisnosti šta svirač svira tj. koji sistem koristi (kod bosankso-hercegovačkog saza pragovi su nepokretni); zatim, ima grupacije odvojenih žica — najčešća je forma (počev odozdo na gore) 3-2-2, sa dvije debele oktavske žice (kod bosansko-hercegovačkog saza žice nisu odvojene međuprostorom, iako danas postoje i takve tendencije); u odnosu na bosansko-hercegovački saz ima različit notacioni sistem (podjelu na kome, velike i male polustepene itd.); rezonantska rupa mu je najčešće sa strane itd.

Dakle, turski saz ima mnogo toga drugačijeg što ga čini specifičnim u odnosu na bosansko-hercegovački saz. Ovo ne znači da turski majstori nisu inspirisali majstore bosansko-hercegovačkog saza. Ipak, treba imati u vidu da je bosansko-hercegovački saz najsličniji mejdan ili ašik sazu, koji je u Turaka nastao najkasnije, kao i činjenicu da je bosansko-hercegovački saz izričito gradski, a u Turaka seoski instrument (u BiH je šargija seoski instrument).

Ovome pridodajemo još jedan "zbunjujući" fakt, a to su freske na našim crkvama i manastirima na kojima se prikazuje mnoštvo instrumenata za koje se mislilo da se prije dolaska Turaka nisu svirali. Među njima su i kopuz i druge vrste tambura. U Srbiji i Makedoniji je što na freskama, što na minijaturama, prikazano čak šest različitih vrsta lautoidnih instrumenata. Za nas je indikativna treća, iako za primjer mogu poslužiti i ostale grupe: "nekoliko lauta ovalnog, kružnog ili jajastog korpusa, omanjeg ili vrlo malog, sa tankim vratom koji je jedan i po do dva puta duži od tela... na nekima se zapažaju tri žice i pražići za dobijanje tonova. Izvođači stoje držeći laute u manje ili više zakošenom položaju... One pripadaju porodici kopuz, odnosno turske pandore, čiji opisi odgovaraju Saksovoj deskripciji tanbura ili pandura...Na ovim instrumentima se proizvodio metalan, ali i delikatan zvuk".

SEVDALINKA

Što se porijekla sevdalinke tiče (uostalom kao i porijekla bosansko-hercegovačkog saza), sve češće nailazimo na teze, naučno neutemeljene, tipa — da je ista mogla nastati "kada su istočnjački oblici življenja bili potpunije shvaćeni u onom dijelu stanovništva Bosne koje je primilo islam". Ovakve i slične tvrdnja su najčešće tendenciozno postavljene i politički obojene. Uticaj islamske kulture na ove prostore je neosporan. On se pored ostalog odnosi i na narodno stvaralaštvo. Ipak, mišljenja sam da u islamskoj kulturi i u uticaju na ove prostore treba razlikovati arapski, persijski i turski uticaj. Iako je islam zajednička religija ovim grupama naroda, ipak su one međusobno različite po mnogo čemu, počev od različitosti arijske i semitske kulture pa sve do razlika unutar arijske kulture Persijanaca i Turaka.

Na prvom mjestu je, svakako, uticaj persijskih klasika-poeta kojima su bili inspirisani pjesnici cjele Evrope, pa tako i Balkana.

Što se uticaja osmanlijske kulture tiče, tu je priča komplikovanija. Jedno je osmanlijska klasična muzika (koja nije samo turska, jer su istu komponovali i Grci i Arapi i Jermeni, već je to klasična muzika Osmanlijskog carstva, a ne Turske koja je nastala u XX vijeku), drugo gradska, varoška pjesma, treće tekijska pjesma mevlevi derviša, četvrto seoska-ruralna pjesma, a peto duhovna, pobožna pjesma. Vjerovatno je svaka od ovih formi ostavila neki trag na sevdalinku. Govoriti o petovjekovnom uticaju osmanlijske imperije nije jednostavno, jer je on višestruk. Pored pomenutih muzičkih tradicija kod Turaka, ne smijemo nikada smetnuti s uma da su isti, pored ličnih osobenosti, naslijedili persijsku, vizantijsku, a onda i arapsku kulturu.

Sve što smo rekli za uticaj Persijanaca i Osmanlija, možemo reći i za uticaj Vizantinaca — Romeja i to, bilo da govorimo o narodnoj, bilo o crkvenoj muzici. Ovaj uticaj hrišćčanske kulture je bio znatno duži od uticaja islamske.

Ipak svi ovi uticaji mogu da ustuknu pred činjenicom da su tvorci sevdalinki južni Sloveni, odnosno, da je korijenski, slovenski temelj, najdominantniji. Činnjenica da su Sloveni vezani za Orijent još od prapostojbine, još više doprinosi dubljem uvidu manjkavosti gore navedenih tvrdnji.

Ova problematika čiji su saz i sevdalinka tj. koji narod na njih "polaže pravo" je, vjerujem, nastala pred rat u BiH 1992. godine. Iz dosada rečenog se vidi da je apsurdno o tome i govoriti, ali ilustracije radi navešću citat iz jednog prekrasanog članka, danas rijetkima poznatog. Pisao ga je franjevac Augustin Kristić. Istraživanja koja je vršio rađena su u periodu od 1915. do 1919. godine u Kreševu. On kaže: "Uz to ja nisam našao kuće-obitelji, gdje nije bila bar jedna tambura, a u nadpolovičnoj većini bar dvije bugarija i šargija, ili polu saz ili saz". Mnoštvo imena koje pisac navodi, a koji su svirači i pjevači, 98% su hrvatskog porijekla. Bezbrojni su primjeri sazlija srpskog, romskog ili nekog drugog nacionalnog porijekla. Danas na prste možete nabrojati književnike i etnomuzikologe koji znaju da su sevdalinke pisali Srbi — Laza Kostić, Jovan Ilić i sinovi, J. J. Zmaj, Jakov Ignjatović, Branko Radičević, Janko Veselinović, Aleksa Šantić, Jovan Dučić i dr.

Sasvim je drugo pitanje uticaja melodije i melosa, ali i ono kao takvo je otvoreno. Naime, na cijelom geografskom prostoru Istoka gdje nalazimo modalnu muziku, postoji nekoliko velikih muzičkih sistema koji imaju "dosta tesne istorijske odnose i srodstva: arapsko-persijski od kojeg imamo makame, od vizantijskog ihos, od indijskog rage, sazmugame u centralnoj Aziji itd".

"Svi ti sistemi su srodni... istočni narodi doprineli su stvaranju tih modalnih muzičkih sistema na takav način da je teško da razlučimo koji je čiji i šta kome pripada... sva ta predanja rezultat su međuuticaja i upravo u tome je njihova lepota i njihovo bogatstvo".

Ti maloprije pomenuti međuuticaji jesu "nešto što se posebno ne sviđa ni savremenim muzikolozima tzv. nacionalnih škola, ni političarima, ni onima koji traže čisto, autentično, izvorno, tj. stvari koje ni u bajkama ne postoje".

Nacionalno svojatati sevdalinku i saz (kao što se to dešava danas u slučaju islamskog življa) ili ih nacionalno odbacivati (kako to danas čini pravoslavni i katolički živalj), spada u najveće paradokse istorije muzike.


Đakon Vladimir Savić | rcp - brčko
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: