Janko Veselinović ― Narodne biser-pesme za pevanje
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « MUZIČKA ČITAONICA « Muzičke knjige • Muzički časopisi • Zbirke notnih zapisa « Janko Veselinović ― Narodne biser-pesme za pevanje
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Janko Veselinović ― Narodne biser-pesme za pevanje  (Pročitano 4279 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4640



Pogledaj profil
« poslato: Februar 08, 2011, 11:22:54 pm »

*

JANKO VESELINOVIĆ:
SEVDALINKE: NARODNE BISER-PESME ZA PEVANJE




Izdavač:  Službeni glasnik
ISBN:  978-86-7549-933-6
Povez:  Mek
Pismo:  Ćirilica
Broj strana:  77


Opis:

Skidam kapu, kad uzimam pero u ruku, jer bih hteo da reknem reč dve o našim narodnim pesmama. Na zemnom šaru nema naroda koji je pesmom govorio kao što je srpski narod. Pesmom je on opevao dane svoje slave i veličine, i dane svoga robovanja i nada. Pesmom je dizao svoje velikane u besmrtnost i proklinjao svoje izdajice na večita vremena. Njom se on šalio i pretio, ona mu beše razgovor i u veselju i u žalosti. Ravna polja i visoke planine ispunjene su zvucima njenim.

Janko Veselinović
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4640



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: Decembar 28, 2016, 12:04:46 am »

**

SEVDALINKE NARODNE BISER-PESME ZA PEVANJE JANKA VESELINOVIĆA


Ključne reči: sevdalinka, komad s pevanjem, periodika, rukopisne pesmarice, poetski rečnik, Jovan Ilić, Janko Veselinović.
Apstrakt: Pojava antologijskog izbora narodnih pesama Janka Veselinovića Sevdalinke narodne biser pesme za pevanje (1895) sagledana je u kontekstu srpskog pesništva s kraja 19. veka, kada je kroz formu sevdalinki negovanosobit istočnjački sentiment. Osvetljen je odnos Jovana Ilića prema sevdalinkama, posebno Janka Veselinovića, uključujući njegov časopis Zvezdu, u kojem objavljuje umetničke sevdalinke, i njegov komad s pevanjem Đido. Pregled poetskog rečnika sevdalinki koji nudi Veselinovićeva antologija obuhvatio je ustaljene imenice, glagole, prideve, motive i situacije.



U knjizi Jezik srpskog pesništva1 naglasio sam da su izučavaocima poetike srpske književnosti izmicale iz vidokruga dve knjige sevdalinki, pesama za pevanje, koje su se pojavile u poslednjoj deceniji devetnaestog veka. U Velikoj Kikindi je prota mostarski Marko Simov Popović – Rodoljub (umro 1936) objavio 1892. godine Srpske narodne sevdalinke koje je sakupio u Pljevljima, Foči i Konjicu. Druga je izbor Janka M. Veselinovića, koji je u Beogradu objavila Knjižara Velimira Valožića 1895. godine pod naslovom Sevdalinke narodne biser-pesme za pevanje. Na naslovnoj stranici ove malene knjižice sa sto narodnih pesama naglašeno je da je te pesme Janko Veselinović "pribrao".

Veselinović za pesme koje je odabrao za svoju antologiju veli: "Pesmice ove nazvao sam sevdalinke, jer kako bih drukčije i mogao nazvati pesme mladosti i zanosa!" Cilj mu je bio da pruži "lepu srpsku pesmu za pevanje", a Knjižara Velimira Valožića, po njemu, učinila je "jedan pokušaj da proturi srpsku pesmicu". Doduše, ova knjiga objavljena je u "skromnom izdanju", ali ako ovaj pokušaj "za rukom ispadne" izdavač "neće zažaliti ni truda ni sredstava da Sevdalinke pruži srpskom narodu u izdanju dostojnom najkrupnijega bisera naših narodnih pesama".2

U prikazu ove knjige u Bosanskoj vili3 izražava se žaljenje što ovo izdanje nije potpunije "jer je ovde samo jedan deo pesama ove vrste". I u Brankovom kolu4 ova je knjiga toplo pozdravljena: "'Kako su lepe i mile te pesme! Tople su kao duša majčina, zanosne su kao devojče na desnici svoga dragana, nestašne su kao povetarac, mile kao nevinašce, bujne kao mladost a snažne kao smrt!' (ponavlja se sud iz predgovora Janka Veselinovića — primedba M. Matickog) Jesu! O, ta mi s ove strane znamo već priličan broj 'srbijanskih sevdalinki'; gde se peva, njih pevamo, (Andolija, Arnautović i kako se još sve zovu ti grlati raznosači njihovi čine svoje) — pa nam je milo, što ih Janko ovako na izbor biserne pribra. Naši Bačvani, koje je još Branko karakterisao kao osobite đavolane pevače, kao da su prestali spevavati svoje "rojtanske", mi smo se ovde zar svi već ispevali. Kada pak uzmemo na um, kako je naša narodna pojezija ovde počela da degeneriše, i bolje je, što usiše. I baš s toga nam u dobri čas dolaze ovake zdrave i snažne sevdalinke."

Eto razloga potonjim velikim lirama (pesmaricama, pevanijama), zbirkama svakovrsnih pesama koje su se pevale, bilo narodnih (odabranih prema zahtevim poetike tog vremena), bilo ispevanih "na narodnu". One su u potpunosti zamenile rukopisne pesmarice i, u to vreme, među popularnim knjigama za narod bile su najviše prihvaćene od čitalaca i snažno su delovale na razvoj srpskog pesništva krajem devetnaestog i početkom dvadesetog veka. S ovim pravcem poklapao se i snažan talas folklorizacije, nastavak prethodnog postvukovskog talasa, uslovno nazvanog "pevanje s narodom", u kojem su teško mogle da se razluče pesme zapisane u narodu od ispevanih, kao što je to bio slučaj sa Bačvanskim pesmama Stevana Boškovića.5 Naznačajniji reprezent ovog novog talasa folklorizcije bio je Jovan Jovanović Zmaj sa tri knjige Snohvatica (1-2 — 1895; 3 — 1900).6

Dve knjige srpskih sevdalinki znak su sazrevanja osobite osećajnosti u srpskoj književnosti, otvaraju pitanje sevdaha na razmeđi vekova, u kojoj meri su, na primer, mnoge Šantićeve pesme u osnovi sevdalinke. U srpskoj prozi nosioci ove nove osećajnosti bili su izraziti muški likovi kojima su ponajbolje izražena sva četiri stepena gradacije: rahatluk, dert, sevdah i karasevdah. Znači, od zadovoljstva i veselja kojima se određuje rahatluk, do velikog neizlečivog bola karasevdaha.

Izbor sevdalinki Janka Veselinovića otvara niz pitanja kada je reč o novoj osećajnosti u srpskoj poeziji u drugoj polovini 19. veka, posebno na razmeđi vekova. Uticaj sevdalinki u srpskom pesništvu pre pojave moderne bio je znatan bez obzira štoje među "sevdalijama" bilo i trećerazrednih pesnika. Ali, oni su čitani i njihove pesme prihvatane su od širokog čitalaštva. Dovoljno je samo pogledati knjigu pesama Nikole V. Đorića Ljubice, objavljenu u Nišu 1892. godine, posebno pesme: "Dilber Anđelija", "Moje drago", "Ljubičica i devojčica". I za pesme "Ne pitaj me..." autor dodaje belešku iz koje se vidi da je ova pesmica, najpre, bila sastavni deo njegovog prvog dramskog pokušaja, "davno zaboravljenog Slikara" i da je za nju Davorin Jenko komponovao veoma lep napev, dodajući na kraju svake strofe, u pripevu, još dva stiha: "Ljubav čista, ljubav verna / Duši svakoj život da." Takođe, treba uzeti u obzir i pesme iz trećeg dela knjige Tamburica sevdalije Jove. Moto ovih pesama glasi: "Sevdi, Jovo, moje sevdisanje, / Ubilo te moje uzdisanje!" Ovaj moto najbolje govori o poetici ovog pesnika. U tom duhu su ispevane i poduže deseteračke pesme "Sevdalija Jovo i materino zlato" i "Najveći jad", kao i početak pesme "Bono drago":

Od sevdaha bono mi je drago.
Zima mi se oko srca svila,
Avaj meni, ako ne preboli.
Zaman su mi jadovanke pesme,
Ne će one izlečiti drago ...
Ja zapevah tanko glasovito,
Kao pesma tako srce ječi,
Mome zlatu jade da iskaže.


Isti autor u sličnom duhu spevava i podužu romancu Fazlibego i ponosita Fata ili priča o tome, kako je Selma pravodadžika zadobila svilen kavad i dva fistana.

Isti autor u sličnom duhu spevava i podužu romancu Fazlibego i ponosita Fata ili priča o tome, kako je Selma pravodadžika zadobila svilen kavad i dva fistana.8 Pesnik N. Đorić svakako nije jedini srpski sevdalija krajem 19. veka, ali nam njegovo delo pomaže da otkrijemo razloge interesovanje Janka Veselinovića za ovaj tip narodnih pesama. Naime, u vreme nastajanja srpskih sevdalinki posebno značajnu ulogu imaju melodrame, komadi s pevanjem. Kada bi se načinila analiza sačuvanih zapisa pesama koje su pevane na pozornici u to vreme, sevdalinke bi se svakako našle u prvom planu. Dakako one narodne, već prerađene narodne pesme, što se posebno može uočiti kada su u pitanju pripevi naknadno razvijeni i ukrašeni. Ove pesme, dakako, prate i novokomponovani napevi. I Janko Veselinović u svoje melodrame unosi sevdalinke. Takva je novokomponovana pesma koju u Đidu, slici iz seoskog života u pet činova sa pevanjem9 zajedno pevaju Ljubica i Petra: "Osu se nebo zvezdama". Uz pesmu u štampanoj knjizi objavljuje se i notni zapis Davorina Jenka. Naime, narodnu pesmu sa osnovom kosmičke mitologije o zvezdi Danici koja se nikada ne može sastati sasuncem, o neostvarenoj ljubavi, iza svakog stiha, prati pripev koji je u funkciji dramskih likova:

Srmi, đeni,
Grani, mani,
Čeznem, venem,
Sagigane, dragane!


Još dvanaest pesama uneo je Janko Veselinović u svoju popularnu melodramu i sve te pesme pripadaju poetici sevdalinki, bilo da je reč o motivima ("Ne daj mene, majko, za nedragog!" :"Sinđirići zveče, ta vala" — Milić ovu pesmu peva kako bi istakao da ne želi Anđu koju mu daju, već Petru; "Urodile žute kruške" — pripev vezan za motiv majka brani kćeri da se uda: "Ne da mene moja mila nana, / Ne da mene za godinu dana!"), bilo da se u pesmi direktno pominju sevdah ("Jesam li ti kazala, jarane: / Ne ašikuj ne veži sevdaha, / Od sevdaha goreg jada nejma, /Ni bolesti od ašikovanja") ili predmeti kojima se sevdah iskazuje (tako se u pesmi "Gde ćeš biti, mala Kejo" istovremeno pevao đulbašči, bosiljku, vajatu, zveketu dukata o devojačkom vratu).

Treba istaći da je za sevdalinke Janko Veselinović imao sluha i kao urednik časopisa Zvezda (Beograd 1894; 1898-1901). U drugoj fazi izlaženja ovog časopisa on uvodi rubriku Narodno blago u kojoj, pored jedne balade i spleta "orskih pesama" objavljuje narodne sevdalinke zabeležene na jugu Srbije. Tako, počev od 1899. godine, u Zvezdi štampa pesme iz Pirota koje mu šalju učitelj Mil. Đ. Stanojević i Veljko. M., dok mu M. Mitrović 1900. godine šalje "srpsku narodnu pesmu iz Vranjskog okruga" ("Pravedni kadija"). Kraj ove pesme u potpunosti pripada poetici sevdalinke:

Čuješ mene mlada udovice,
a kakva si mlada i zelena,
a kakva si bela i rumena
i ja bih ti dvore poarao,
i ja bih ti džame polupao.
10

Valja napomenuti da iza ove sevdalinke, nimalo slučajno, Veselinović objavljuje crticu Svetozara Ćorovića "Ahmet-aga". Međutim, daleko su značajnije umetničke obrade sevdalinki koje Veselinović objavljuje u Zvezdi, pre svega pesme Jelene Dimitrijević ("Aman", "Od sevdije"). Njena pesma "Kad pogledam" tipična je umetnička sevdalinka s kraja 19. veka. Vesna Matović je u monografskoj obradi Veselinovićevog časopisa11 ukazala na niz pesama u kojima je snažnije naglašena folklorna osnova. Iz ovog niza mogu se izdvojiti pesme koje su u direktnoj vezi sa sevdalinkama: Osmana Đikića ("Sjetno poje bulbul mali", 1898, II, 3), "Dilber Ema i jabandžija", 1898, II, 77), Zmaja ("Fatima" iz Snohvatica, 1899, III, 53), Milorada Mitrovića ("Ali-beg i Ajka Atlagića", 1899, 1899, III, 65; "Mladi pastir i careva ćerka", 1901, V,1) i Jeftana Šantića ("Bašta mala", 1899,III, 33).

U Bosankoj vili 1889. godine pojavila se, u dva nastavka, "slika iz književnosti" pod naslovom "Sevdalije bosanske". Potpisana je inicijalima: S. A. J.12 Povodom namere nekoliko mlađih književnika da "priberu i izdadu na svijet obaška, u zasebnoj knjizi ... erotske pjesme Ilićeve", te da ih štampaju ćirilicom, latinicom i muslimanskom azbukom (bosančicom – primedba S. A. J.), pa kako muslimanskih slova u štampariji nije bilo, Jovan Ilić je ovako reagovao: "Ja s', veli, nijesam učio sevdalijama iz kojekakvijeh švabećijeh poturica Rkaća, Čakavaca i Kekavaca. Šarkija bega bosanskoga, to je moj uzor!" U daljem tekstu, autor preuzima iz Ilićevih pisama one delove u kojima se govori o našem "narodnom pjesništvu napose, a naročito o sevdalijama bega bosanskoga". Posebno se ističe stav u kojem se pokazuje u kolikoj je meri Ilić bio, kako je tvrdio August Šenoa u prikazu Ilićevog speva Pastiri13, "svjesni, no slijepi poštovalac narodne pjesme". "Narodna pjesma naša — veli Ilić u pismu svome — neka bi prema sadanjijem potrebama našega narodnoga života i ne bila idealom nenadmašne pjesničke vještine: vedrinom svojijeh misli, dubinom svojega osjećanja, krjepošću i osobinom svojega obdarenoga pjesničkoga duha — ona jeste i ostaje vazda mlađahna i lijepa, ljepotom koje mogaše se nadahnuti doba Omirovo i nikoje drugo, te, po tome ona je u pouzdanim vijekovima osvećeni temelj našega narodnoga pjesničkoga hrama, u kome bi se i bogat i siromah, i učevan i neuk mogao pomoliti Bogu svome a ne tuđem!" U ovom stavu iskazan je osnov narodnog pravca u srpskom pesništvu.

U drugom pismu, ističe autor priloga "Sevdalije bosanske" objavljenog u Bosanskoj vili, Ilić više piše o "erotskoj narodnoj pesmi", a naročito o sevdalijama bega bosanskoga": "Dobro je to, te se djeca prvoga čovjeka ne poklaše između se prije nego se iženiše, jer da toga ne bješe, ne bi danas ni ove eglene bilo među nama. Prema tome i pjesma od sevdaha bila bi na redu pjesma prva, a ona od megdana druga. I jedna i druga pjeva se u nas, ko i u ostale djece Adamove. Nego, makbul je znati, biva, otkuda to, da baš oni, odžakovići vjere prorokove, kojima od postanja megdan bješe zanat, iznijevši pjesmu od sevdaha na vrhunac do sle neviđene ljepote ni do danas ne ispjevaše pjesmu od megdana, ko što bi je ispjevao kakav Vlah Čubro Čojković, Podrugović i slijepac Višnjić? ili kakav šjor Ive Gundulić i fra Kačić? Ne more bit, da i tome ne ima razlog, ka i svemu drugom. Poslijen ograšja na Marici i Kosovu našijem odžakovićima, kašto nam je svijem znano, ne preosta drugo, do pokloniti se ili ti muslomanskom turbanu ili tijari popskoj, i oni dobro uradiše te odabraše ono prvo, jer pod turbanom oni sa agalarstvom očuvaše i svoje plemenite viteške običaje, i svoj lijepi narodni govor, i učiniše, te njime prozbori i sam padišah u Stambolu, srcu svijeta, za vrijeme vrsnijeh sinova naroda našeg, svemu svijetu poznatijeh Sokolovića i Ćuprilića. I ma da im britka Đorda zasvijetli do Otranta i ćutuka ćesara bečkog, u pjesmi im, eto, od svega toga ne osta ni traga ni glasa! Da li, što im zazor bješe među braćom veličati pobjede polumjeseca nad prađedovskom vjerom svojom? Bilo, kako mu drago, prazninu ovu oni popuniše neiskazanom ljepotom svojijeh sevdalijskijeh pjesama, u kojima se s' vrha do dna ogleda čarobna raskoš istoka, provijana epskom prostotom barda!" U nastavku Ilić govori više o unutrašnjoj vrednosti sevdalinki, o "srdačnim požudama", "pjesničkom zanosu", o načinu kako ove pesme uzdižu slušaoca "iznad bijesa svjetskog, u sedmo nebo, u dženet". Po njemu su sevdalinke dublji izvor za srpske pesnike od onoga koji je našao Branko Radičević "na krajevima našega narodnoga života, našega narodnoga pjesničkoga duha". Sevdalije su, po njemu, izraz "prostoga tipa plemenitije strane naroda našeg". U njima on otkriva duh "bega bosanskoga", kolenovića i odžakovića — "veličanstven u prostoti, u ljepoti duše samo sebi ravan", onakav kakav je bio i pre Kosova. Autor ovog priloga dalje govori o "sili od sevdaha", o "čudu od ljepote" koja niče "na krjeposti duše", ilustrujući ove Ilićeve stavove odlomcima biranih sevdalinki. Na kraju priloga objavljena je u celini Ilićeva pesma "Abasah" kao primer pesme u kojoj se ogleda duh istočnjačke erotike, u kojoj je pesnik "znao da stvori u duhu narodne poezije, koja u njegovijem djelima vije, posve originalnu formu; umio je taj duh da uresi vještačkom odjećom, koja potpuno odgovara zahtjevima umjetničkijem a ni malo se ne odvaja od narodnoga vrela". Ta je pesma ustrofljena (8/5/8/5), ali u njoj prepoznajemo trinaesterac građanske lirike, najbolje uobličenu popularnoj pesmi "Vino pije Dojčin Petar, varadinski ban"14, bliskoj ne samo po napevu i metru, već i po upotrebi istog centralnog motiva: "A da znadeš, moj kalife, / Gdje ja noćas bi, /Sto života da imadeš / Alalio b' ti!"


Knjiga Sevdalinke Janka Veselinovića objavljena pred kraj 19. veka značajna je kada je reč o istoriji srpske poezije i njene poetike tog vremena. Ovaj izbor sto sevdalinki dolazi na kraju procesa koji se nazivao "narodni pravac" u srpskoj književnosti i bio je reprezent nečega što je već duboko bilo ugrađeno u srpsku poeziju. Poetski rečnik sevdalinki koje je Veselinović izdvojio itekako pokazuje da su u srpskoj poeziji već bile potrošene izražajne mogućnosti baštinjene sa ovog istočnika. Takođe, treba istaći stroge ocene srpskog pesništva krajem 19. veka koje izriče Borivoje Nedić u više navrata, u prilozima objavljenim u njegovom časopisu Srpski pregled kao i u prvim godištima Srpskog književnog glasnika koji je i pokrenut 1901. sa ciljem da se kritički preispita dotadašnja književna tradicija i utvrde i podrže nove vrednosti koje je donosila moderna početkom 20. veka.15

Sevdalinke Janka Veselinovića važne su za ocenu poezije oslonjene na sevdalinku, na pesenike, na poeziju za pevanje, u kojoj su narodne pesme dopevavane i raspevavane na osnovu napeva, ukojoj su i metar i ritam, posebno tematsko-motivski potencijal određivale lirske narodne pesme. To je razlog što u predgovoru svoje knjige Veselinović ističe da su narodne pesme prihvatane i prenošene kao pesme za pevanje, da su ih pevali i orači i čobani, i devojke na prelu i vojnici na vojni, da su one baš zato što su pevane bile sastavni deo narodnog života. U ovim pesmama, veli on, narod je i proklinjao, i iskazivao svoju prošlost i svoje nade, šalio se, veselio i žalostio. Tako on determiniše osećajnost duboko zasnovanu na kolektivnoj osećajnosti koja je, preko pesama, delovala na umetničko srpsko pesništvo.

Ova knjiga pojavila se u vreme kada je srpski narod ozbiljnije razmišljao o kulturološkom objedinjavanju prostora na kojem živi, pogleda uprtog u Staru i Južnu Srbiju koje su još bile pod Turcima. To je vreme novog, snažnog talasa otkrivanja duše sopstvenog naroda i svojevrsne folklorizacije koja je podrazumevala otpor propadanju i dekadenciji usmene narodne poezije; tada se pojavljuje i fotografija Janka Vecelinovića u narodnoj nošnji. I baš s toga je svesrdno prihvaćena Veselinovićeva knjiga u kojoj su se našle "zdrave i snažne sevdalinke."

Za pesme iz knjige Sevdalinke, Veselinović u predgovoru veli: "Tople su kao duša majčina; zanosne su kao devojče na desnici svoga dragana, nestašne su kao povetarac, mile kao nevinašce, bujne kao mladost a snažne kao smrt!" Iz tog niza narodnih pesama on izdvaja one pesme koje su zanosne "kao devojče na desnici svoga dragana", bolje reći sevdalinke, pesme o žudnji, "pesme mladosti i zanosa".

Pored nesumnjive njihove lepote, kao razlog nastanka oveknjige Veselinović ističe nameru da "pruži lepu srpsku pesmuza pevanje", znači "lektiru" za pevanje. Iako je knjigu namenio "mladim Srpkinjama i Srbima" imao je na umu pre svega ženski deo čitalaštva, onaj u kojem je pevanje ovakvih narodnih pesama bilo daleko rasprostranjenije: "Iz toga bogatog niza, ja, evo, odabirem zrno po zrno i pružam ga tebi lepa čitateljko'. Ovo pokazuje da mu je na umu bio pesenik, da je ovu knjigu tako i uredio, nižući pesme prema motivima i temama, prema opštim mestima. Ali, i to potvrđuje da je u prvom planu bilo pevanje, da ove pesme pokazuju koja je i kakva bila osnova srpskih pesama koje su krajem 19. veka nastajale u srpskoj poeziji kao produžetak "narodnog pravca" utvrđenog u petoj deceniji 19. veka. Kasnije, nastaviće se i druga, drugačija traganja u smislu uključivanja narodne poezije u iznalaženju novog izraza, ali tu pevanje, napev, neće više biti presudni ni kada je reč o metru, sliku, ni prilikom utvrđivanja strukture pesama, njihovog ustrofljavanja. Rimovani deseterački distih je, na primer, postao anahronizam. Pripevi gube značajnu ulogu koju su imali, jer umetničke pesme se sve ređe komponuju i melodijski (u duhu narodnog pevanja) moderniziraju. Dragoljub Filipović se, na primer,okreće epskoj narodnoj pesmi. Iz tog fundusa zahvata teme imotive, narodnu poeziju tematski nadograđuje, ne modernizuje je na melodijskom, već na semantičkom planu. Tako on gradi novu simboliku koja proizilazi iz usmene epske osnove. No sve su tobile stranputice srpskog pesništva. Ništa nije moglo da zaustavi procese koje je donosila moderna. Ali, ne mogu se prenebregnuti sevdalinke kada se govori o srpskoj poeziji potkraj 19. veka, o njihovoj ulozi u poeziji sa istočnjačkim motivima Jovana i Vojislava Ilića, u pesmama Jovana Jovanovića Zmaja iz Đulića i Đulića uvelaka, kao i u manje uspešnoj eksperimentalnoj lirici iz njegovih Snohvatica.

Kada je reč o sevdalinkama iz ugla žanrovskih izučavanja, izbor Janka Veselnovića čini se veoma indikativnim. On nam pruža uvid u osnovni repertoar pesničkih slika, stilskih figura, opštih mesta, posebno poetskog rečnika koji sevdalinku čine osobitom usmenom formom ljubavne lirike. Ovakav osvrtna poetske oblike i poetski rečnik sevdalinki pomaže nam da pratimo kako su i tokom 20. veka, istrgnuti iz melodijskog konteksta, čudesno preoblikovani decenijama trajali u srpskoj poeziji i ugrađivali se u modernu metaforiku.

Izdvojene najfrekventnije reči, pesnički znaci, simboli, pesničke slike sevdalinki iz Veselinovićevog izbora pokazuju da nikako ne može biti reči o izobilju, već naprotiv, o užem i dosta utvrđenom i prepoznatljivom poetskom gradivu koje varira, poetski se ostvaruje variranjem (osobina usmene tradicije). U tim varijacijama koje doprinose estetskim vrednostima sevdalinki, najznačajniju ulogu imaju glagoli, bolje reći glagolski oblici, kao i stajaći pridevi koji se vezuju za različite pojmove. U svakoj "drugačijoj" pesničkoj slici menja se uloga imenica, glagola i prideva, pri čemu uvek nešto iz tog trougla biva dominantno. U pesničkim slikama koje teže metaforici, pridevi preuzimaju dominirajuću ulogu. Kada je reč o duševnom stanju, o osećajnosti, izražavanju strasti, čežnje, prizivanja — raspoređivanja poetske izražajnosti na skali rahatluk, dert, sevdah, karasevdah — glagoli su u prvom planu.

Osnovu poetskog rečnika sevdalinki čine sledeće imenice: alva (kao ponuda), ašikovanje (čin zavođenja i vođenja ljubavi), bašta (zelena, đul bašta – prostor sevdaha, mesto za sretanje zaljubljenih; "U bašti mi zumbul cvati / ja ga ne berem, / na zumbulu bulbul peva / ja ga ne čujem"), bor (zelen; sadi se više groba momkovog, nesrećno preminulog zbog neostvarene ljubavi, kao što se ruža sadi više devojačkog: "Pa se vije ruža oko bora,/ kao svila oko kite smilja"), boščaluk (kao dar), biser (drobni; niže se, pozoblje se; sinonim za zube), bulbul (slavuj, ptica sevdalija), venac (zelen; bez njega nema radosti kao što bez vina nema radosti niti rumena lica), vera (tvrda; češće se epski epitet tvrda preokreće u — meka; u momka vera "mekša od pamuka"), vino (crveno; od vinca lice rumenije a u devojke veselije), vinova lozica (vije se), višnja (procvetala — znak ostvarenja ljubavi), dar (daruju se: jagluk, dunja, crne oči, struk bela bosiljka), dojke (devojka se ljubi među dojke; kada se iskazuje velika strast – nagrizene), dukati (žuti; nižu se, "ispijaju se" u čaši prilikom svadbenog obreda), dunja, dgunja (ponuda; dar; dobijenu od momka devojka stavlja pod jastuk — "mirisala i meni i tebi"), duša (devojka je momačka duša), dušek (mek; zamenjuju ga i ruže naslagane), đidija (momak koji se priželjkuje), zlato (materino — devojka; od zlata junak — devojka traži da joj kujundžija sakuje "neljubljeno zlato"; direktna veza sa suncem), zubi (sićan biser), jabuka (crvena — osvojena devojka; zelena — još neostvarena ljubav; zelena nagrizena — kao znak podsećanja na sebe, tajnog oblaženja; česti su dijalozi devojke i jabuke u paraleli sličnih situacija iz prirode i među zaljubljenima), jagluk (vezen; najčešći dar devojački), jaran (momak sa kojim se ide u kolo), jastuk (zamenjuje ga ruka ili rumena ružica — "a pod glavu rumenu ružicu"), jorgan (studen; od behara), kaloper (simbol sukoba među zaljubljenima – karanja), karanfil (u paraleli: cveće – zaljubljeni; veze se na jagluku kao daru momku namenjenom — "vezen jagluk gustog karanfila"; njime se stere postelja), kletva (devojačka, izazivanja, izraza čežnje/strasti), krin (beo), ljeljenče (kad se traže devojka ili momak po gori; u paraleli: bića iz prirode — zaljubljeni), livada (zelena; prostor traženja dragog/drage i susreta zaljubljenih), ljubičica (zamenjuje devojku pri prvim nagoveštajima ljubavi), ljutnja (momkova), mama i pomama (uz uspaljenu devojku), marama (svilena; dar), mesečina (sjajna; kako bi se istakla belina devojačkog grla poredi se sa sjajnom mesečinom), miloduh (simbol povezivanja zaljubljenih — milovanja), namigivanje, nasmijavanje, nedra (u metaforičnom preoblikovanju – "ladneležani", "dva bela goluba"; mirišu dušom devojačkom), oči (crne, drage; oči devojke — trnjinice; "slatko oko u junaka"), puce (u iskazivanju strasti momak devojku ljubi među puca; brat sestri prišiva puca gusto kako ne bi prošla momačka ruka), rana (velika ljubav), rese (na odeći; potrgaju se u izlivu strasti), ruža (crvena; zamenjuje reč devojka; sadi se iznad groba devojke preminule zbog neostvarene ljubavi, kao što se bor sadi iznad momkovog: "Pa se vije ruža oko bora, / kao svila oko kite smilja";samrtnica se utire rumenom ružicom), ruka (mekana, bela, desna, u funkciji jastuka; oslonjena na jastuk; preko ruke se ostvaruje najčvršća čulna veza: "na ruci mi osvanula", "na ruci mi spavala"), sevdalija (pesma puna sevdaha; ptica slavuj), sokak ("šepteli sokak", tesan sokak — mesto susreta zaljubljenih), soko (sinonim za — momak), sunce (žarko; momku lice sine kao sunce; sinonim za — momak), tambura (sedefli; srebrna), usne (u funkcijičežnje — "usne svrbe, hoće da se ljube"), usta (medna, slatka, "šećer usta"), hamam (prostor sevdaha, mesto za priželjkivanje), čakšire (deo odeće preko koje se iskazuju strast i čežnja), čelebija (jedno od označenja momka, put ka konkretizaciji lika), šalvare (deo odeće preko koje se iskazuju strast i čežnja), šeptelije (branje šeptelija iskazuje nameru da se ostvare ljubavne želje). Stalna su poređenja devojke (neveste) i udovice. Devojka ima "struk momački, pogled devojački", dok se udovica prikazuje kao neprilika (samovoljna, grozničava, ruvo poderano). Dok udovica ima "sito na očima", devojka ima sjajnu mesečinu; udovica se ljubi među oke, a devojka među dojke.

Od glagola najfrekventniji su: brati, buditi, isklati (lice), kleti, koriti, ljubiti, ljutiti se, nizati (biser za nevestino grlo; zube prilikom poljupca), opijati se (vinom; sjajnim suncem), opkladiti, pogledati (u gradaciji slede: poljubiti, zagrliti), pozlaćivati, pozobati (biser), popiti, pregoreti (momkov hod, "đuzel pogled"), prekoriti, preliti (zlatom), probuditi, putovati (na daleko; sjajnom mesečinom), razboleti se, razglasiti (ljubav), raspinjati ("šećer puce"), spavati, spomenuti, uzdahnuti, ujedati ("niti ljubi nit’ ujeda zubi"), šetati. Poništavajući glagoli igraju značajnu ulogu u posrednom opisu ljubavnog čina. Momak pozoblje kutiju šećera, zamrsi turu ibrišima, popije dva vrela studena, izgricka dva đula rumena, izniže dva niza bisera.

Pridevi, epiteti, najčešće su stajaći, oni prate određene imenice iz poetskog rečnika. Uz ruku i veru ide — meka, uz jabuku ide — zelena, crvena, uz livadu i venac — zelen-a, uz tamburu — sedefli, srebrna, uz ružu, lice i vino — crvena-o, uz oči — crne, uz sokak – tesan, uz usta — medna itd. Međutim, bitno je istaći da kada je reč o bojama, u sevdalinkama zeleno ima funkciju ljubavnog nagoveštaja, ljubavne predigre i osvajanja, crveno – realizaciju ljubavi, belo — nagoveštaj nesrećne ljubavi, smrti (posebno kada je u pitanju motiv — smrću izneverena ljubav), crna — nagoveštaj karasevdaha (kara-aber, kara-doba, kara-akšam), zlatna — substitucija sunčeve svetlosti, izraz velike ljubavi. Kako bi se pokazala vrednost ljubavi prema dragome, pevači sevdalinki koriste drugi stepen poređenja, često sa preterivanjem, uobličavajući time centralnu situaciju čitave sevdalinke (devojci je draža momačka duša nego sva četiri joj brata, mekša je momačka desna ruka nego četiri najmekša jastuka). Značajno mesto u poetici sevdalinki pripada glagolskim pridevima, naročito kada se negacijom ističe čednost. Devojački darovi su, tada: ćurak nederan, konj nejahan, trešnja netrgana, diba nekrojena, spenza nebrojena. Čednost se ističe i negacijom ni: "Ni sađena, ni presađivana, / ni studenom vodom zalivena, / ni trgana, ni omirisana, / ni ljubljena, ni omilovana".

Krug motiva u sevdalinkama veoma je ograničen, ali je čudesan način kako se oni kombinuju i kako se samo jednom motivu prepušta da bude dominantan, da "iznese" poentu pesme. U tom smislu poenta sevdalinke "nosi" pesmu, u prvom je planu. Od težišnih motiva izdvajaju se: opisivanje lepote (često je cela pesma opisu lepote posvećena, u opisu se krije i poenta: "'Đevojčice sitna ljubičice! / ljubio b' te al' si mi malena!' / 'Ljubi, dragi, biću i golema! / Maleno je zrno biserovo, / al' se nosi na gospodskom grlu; / malena je tica lastavica, / al' umori konja i junaka!'"), progledanje (jedan od centralnih motiva opisa: vino se progleda kroz lice, rakija "kroz grlo bijelo", "zlatna čaša kroz medena usta", "bjele ruke kroz tanke rukave"), savijanje (devojka se dragom svija oko vrata "kao đerdan od suhoga zlata"), milovanje (u istoj se vodi umivaju, o jedan se peškir otiru itd.), priklanjanje devojke bećaru ("Bećar spava, oči ne zatvara"), rastavljeni dragi, dragi na daleko, slanje pozdravlja, preprošena draga, kuđenje devojke, troji jadi, kletva devojačka (napuštene drage; kletva od milja: "Zagrli me, otpale ti ruke, / poljubi me, usa'la ti usta! / Ujedi me, ispali ti zubi!"), darivanje, zavađanje oko darova, krvavi svatovi, lov (podela plena), zagonetanje, nadmudrivanje, začikavanje, razbolevanje od ljubavi, smrću izneverena ljubav, sahranjivanje zaljubljenih u bašti (kraj bora i ružice, "pod žutu narandžu").

Najviše situacija u sevdalinkama ostvaruje se dijalogom momka i devojke, često preko posrednika (razgovaranje "preko zvezde" — "po zvjezdi poruči"), sa živim bićima i pojavama iz prirode (sa ružom, jabukom, konjem, sokolom) ili dijalog umesto momka i devojke vode bića i pojave iz prirode (razgovor severca sa jablanom, razgovor ptice sevdalije sa pticom delkušicom, na primer). Pitanja se često postavljaju u formi slovenske antiteze, a brojna su i dijaloška doskakanja i zagonetanja (nebo je šire od mora, oči su brže od konja, momak je draži od brata).

Upravo ustaljena opšta mesta, motivi, situacije, kao i poetski rečnik, određuju prirodu sevdalinki. To bi bio i odgovor zašto se u prilogu "Sevdalije bosanske" iz Brankovog kola pominje kao sevdalinka balada "Omer i Merima", pesma kojom se i završava antologija sevdalinki Janka Veselinovića. Opravdanost prihvatanja ove balade kao sevdalinke na osnovu poetske ustaljene građe Veselinović potvrđuje i sevdalinkom sa početnim stihom "Dva se draga vrlo milovala" koja je, u stvari, kraća varijanta pesme "Omer i Merima" (svega 22 stiha). I u njoj se, bez većih razvijanja pojedinih delova, peva o zaljubljenima koje su roditelji rastavili. Oni preko zvezde poručuju jedno drugom da će umreti od ljubavi. I ove zaljubljene ukopaju zajedno i kroz zemlju im ruke sastavljaju ("a u ruke zelene jabuke"). Više njih, takođe, sade zeleni bor i rumenu ružicu. Zato baladu "Omer i Merima" možemo smatrati i razvijenom sevdalinkom.


Miodrag MATICKI
(Beograd, Institut za književnost i umetnost)

________________________

01 Miodrag Maticki, Jezik srpskog pesništva, Novi Sad, 2003. Poglavlje: "Sevdalinka u srpskoj književnosti", str. 214-227
02 Janko Veselinović, Sevdalinke narodne biser-pesme za pevanje, Beograd, 1895, str. 3-5.
03 Bosanska vila, XI, 1896, br. 17 (15. 09), str. 279.
04 Brankovo kolo, I, 1895, br. 1 (6/18 juli), stubac 27.5O tome u knjizi: Stevan Bošković, Bačvanske pesme (fototipsko izdanje knjige iz 1862, priredio i pogovor napisao M. Maticki), Beograd, 1987.
05 O tome u knjizi: Stevan Bošković, Bačvanske pesme (fototipsko izdanje knjige iz 1862, priredio i pogovor napisao M. Maticki), Beograd, 1987
06 O tome u knjizi M. Matickog Jezik srpskog pecništva (Jovan Jovanović Zmaj — Rastko Petrović — Vasko Popa)", str. 323-338.
07 N. Đorić, Ljubice, Niš, 1892, str. 76-77.
08 N. delo, str. 87-108.
09 Janko Veselinović, Đido, slika iz seoskog života u pet činova sapevanjem, Beograd, 1908, str. 2-3.
10 Zvezda, IV, 1900, br. 1, str. 13
11 Vesna Matović, "Časopis na razmeđi epoha: Zvezda Janka Veselinovića(1894; 1898—1901)", Književna istorija, XXXV, 2003, br. 120-121, str. 235-257.
12 S. A. J., "Sevdalije bosanske. Slika iz književnosti", Bosanska vila,IV, 1889, br.1 (1. januara), str. 7-8; br. 2 (16. januara), str. 20-22.
13 August Šenoa, Vijenac, 1860.
15 Miodrag Maticki, "Tragom utvrđivanja srpske književne tradicije" (Uloga Srpskog književnog glasnika), Sto godina Srpskog književnog glasnika. Aksiološki aspekt tradicije u srpskoj književnosti, zbornik radova, Beograd, 2003, str. 45-51.



Biblid 0350-6428, 38 (2006) 128/129, s. 11—22
Izvorni naučni radovi
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: