Bogoljub (Teofil) Petranović (1830—1887)
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Bogoljub (Teofil) Petranović (1830—1887)  (Pročitano 216 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4640



Pogledaj profil
« poslato: Mart 09, 2017, 03:55:16 am »

*

BOGOLJUB TEOFIL PETRANOVIĆ
(Drniš, 1830 — Šibenik, 1887)


BOGOLJUB PETRANOVIĆ KAO SAKUPLJAČ NARODNIH PJESAMA

I

Bogoljub (Teofil) Petranović rođen je u Drnišu 1830, a umro u Šibeniku 1887. godine. Završio je bogosloviju u Zadru, i rukopoložen za prezvitera, 1852. U toku desetogodišnjeg službovanja u Dalmaciji Petranović se pokazao kao vrijedan učitelj i organizator srpskih škola. Osnovao je škole pri manastiru Praskvici u Paštrovićima i na Kosovu, da bi potom bio naimenovan za starješinu manastira Savine u Boki i rektora kaluđerske škole. Mjestom starješine najuglednijeg manastira u Boki i položajem rektora kaluđerske škole mogao je da bude zadovoljan i mnogo poznatiji kaluđer, ali Teofil je bez predomišljanja ostavio Savinu kad mu je 1862. godine ponuđeno mjesto učitelja Srpske škole u Sarajevu. Nije se obazirao na svoje slabo zdravlje kad se odlučio da ostavi sunčanu Boku, a morao je da zna da će mu se astma pogoršati u snjegopadnom Sarajevu. Ali nepokolebljivo ubjeđenje u ostvarljivost političkih planova kneza Mihaila Obrenovića jače je bilo od svega toga i odvelo je obrazovanog kaluđera u Bosnu. Upravo, otišao je u tursku pokrajinu na koju su i Ujedinjena omladina srpska i knez Mihailo gledali kao na srpsku teritoriju u najskorije vrijeme. Nacionalno egzaltiranom Petranoviću takva Bosna izgledala je kao obećana zemlja. Ne treba sumnjati u njegovu izjavu da je pošao u Sarajevo "sa plamenim oduševljenjem".

Turska vlast u Sarajevu gledala je s manje podozrivosti na ljude s austrijskim pasošem nego na došljake iz Srbije i Crne Gore. Osmanlijska uprava smatrala je da su austrijski državljani relativno pogodni službenici, jer je sve eventualne sporove s njima lako bilo riješiti preko Austrijskog konzulata u Sarajevu. I Beč je izbjegavao da zbog sitnih stvari dolazi u konflikte s Portom zato što se tada bavio dubljom politikom za kasniju okupaciju Bosne i Hercegovine. U takvim okolnostima učitelji i sveštenici iz Austrije lako su dobijali odgovarajuća mjesta u turskoj Bosni i Hercegovini. Međutim, Pravoslavna opština sarajevska bila je podstaknuta sugestijom iz Srbije da uputi poziv igumanu Savine, jeromonahu Teofilu Petranoviću. Srbija je preporučila čovjeka koji razumije značaj prosvjetnoga i kulturnoga rada kao predspreme za ustanak raje u Bosni i Hercegovini. Izgleda da je srpska vlada zapazila, preko svojih povjerenika, Petranovićev uspješni rad u Dalmaciji i onda se postarala da preduzimljivi kaluđer dođe u Bosnu. U vrijeme velike aktivnosti bugarske crkve protiv Fanara, crkveni i politički krugovi u Srbiji nastojali su da dovedu u Bosnu energične i preduzimljive ljude. Srpska crkva u Srbiji, Austriji i Crnoj Gori nastojala je da preko svojih povjerenika oslabi uticaj bosanskih fanariotskih vladika koji su svoje interese usaglašavali s interesima osmanlijskih vlasti u Turskoj. Posebna pažnja Beograda prema Petranoviću temeljila se svakako na jakom povjerenju u njegove sposobnosti koje je ispoljio u Dalmaciji. Beogradski arhiepiskop Mihailo, vrlo aktivna ličnost u političkom životu Srbije, preporučio je Srpskom učenom društvu da objavi narodne pjesme koje je skupio Petranović. A Knez Mihailo je preporučenu zbirku nagradio sa sto dukata i naredio da se knjiga štampa u Državnoj pečatnji pod najpovoljnijim uslovima. Inače, Petranović je kao povjerenik srpske vlade u Bosni dobijao više novčane potpore nego ijedan drugi povjerenik. Na primjer, Bogdan Zimonjić sa još tri druga dobijao je 16, a sam Petranović 25 dukata. A za razliku od nekih drugih učitelja u Srpskoj školi u Sarajevu, koji su platu dobijali u čaršijskim grošima, Petranović je dobijao u turskim. To je značilo da je svaki dukat koji je primio bio skuplji za sedam do osam groša.

Petranović je odbio u Bosni i najlaskavije ponude fanariota. Nije prihvatio episkopsko dostojanstvo, niti arhiepiskopsku stolicu koju mu je nudila grčka crkva. Očigledna je činjenica da je Fanar pokušao da korumpira opasnog protivnika. Odbijanje visokih crkvenih položaja sasvim je usaglašeno s političkim stavovima nacionalnog borca Petranovića, ali ovaj njegov stav definiše i povjereničku obavezu prema srpskoj politici koja ga je dovela u Bosnu. On je cijenio ukazano povjerenje, pa je za vrijeme svoga boravka u Sarajevu od 1862. do 1869. godine neprekidno širio srpsku propagandu, nastojao da pokaže da srpski živalj u Bosni ima bogatu duhovnu tradiciju, popularisao politiku i ugled Rusije, da bi najposlije prešao na organizovanje ustaničkih četa protiv Turaka.

Petranović je u Sarajevu bio na čelu odbora koji je imao cilj da se iskorjenjuje pogrdni naziv Vlasi, a da se populariše ime Srbin. Fra Grga Martić, koji je živio u Sarajevu u isto vrijeme kada i Petranović, sjeća se 1906, u svojim Zapamćenjima, da je Teofil Petranović bio glavni organizator srpske propagande u Bosni. Vladislav Skarić, odličan poznavalac sarajevske prošlosti, veli da je Teofil bio duša srpskog pokreta u Sarajevu i da je rukovodio srpskim odborom koji je imao "revolucionarnih ciljeva". Jovan Skerlić dokazuje da je Omladinsko društvo u Sarajevu osnovano 1866. godine, kada i Spomenica u Temišvaru i Srbenda u Pragu. Javno se zvalo Društvo za kupljenje narodnih umotvorina, a u stvari bilo je središte omladinskog pokreta u Bosni.

Petranović se odmah po dolasku u Sarajevo zauzeo da suzbija austrijsku propagandu koju su najviše širili franjevci. Ocijenio je da se mlađi franjevci mogu vještom propagandom, zauzimanjem i novčanom potporom iz Beograda okrenuti na srpsku stranu, pa je uspio da stvori neslogu između starih i mladih fratara. Srpska vlada je cijenila predloge Bogoljuba Petranovića, pa je svoje političke poteze prema franjevcima planirala na osnovu njegovih izvještaja i sugestija. Arhiepiskop Mihailo pribavljao je Petranovićeve predloge i podnosio ih srpskoj vladi.

Borba protiv grčkih vladika bila je važna oblast Petranovićeva političkog rada u Bosni. Kroz nastavu istorije u Srpskoj školi potencirao je neprijateljske poteze Carigradske patrijaršije prema srpskoj crkvi, ujedno preduzimao je i praktične poslove u borbi protiv fanariota u Bosni. Petranović je preko novosadske Zastave predstavljao fanariotskog mitropolita Dionisija kao "zloglasnog neprijatelja Srba, rušitelja srpskih škola i progonitelja naprednih učitelja". Dokazivao je da postupci grčkih vladika predstavljaju "groznu i užasnu sliku njihove krajnje pokvarenosti". Dokazuje on da se hrišćanska crkva ruši, jer grčke vladike "pri tajnama vrše nečovječnu i strašnu ulogu najprepredenije i najužasnije policije turske". U opširnom radu Običaji srpskog naroda u Bosni, Petranović opisuje fanariotsko koristoljublje i njihovu turkofilsku politiku. Pjesma koju je napisao povodom smrti Jova Bilbije, nacionalnog pregaoca iz Bosne, odlično pokazuje kako je prezviter Teofil duboko mrzio fanariotsko sveštenstvo. Poslije nabrajanja zala koja je narod pretrpio od fanariota u Bosni, pjesma prelazi u kletvu: "Hrana im prokleta i kap vode naše".

Romantičarski uzbuđeni Bogoljub Petranović nastojao je da se što više populariše Rusija kao moćna slovenska i pravoslavna carevina i zaštitnica Srba u Turskoj. Istovremeno je preduzimao mjere da Rusija što više pomogne materijalno Srbe u Bosni. Ovo njegovo nastojanje imalo je vrlo praktičan značaj — trebalo je bosanskom nepismenom svijetu, koji se priprema za oružani ustanak protiv Turaka i fanariota, predstaviti Rusiju kao slovensku zemlju koja ima svoju nezavisnu crkvu i koja preko novčane pomoći izliva ljubav prema bosanskim Srbima. Svaki bosanski seljak kome je objašnjena veličina Rusije mora da je osjećao ponos što je, kao Sloven, dio jednog moćnog naroda. Učitelj i jeromonah Teofil sačekivao je pazarnim danom seljake na sarajevskim prilazima i objašnjavao im šta su i ko su Srbija i Rusija. Morao je ubjedljivo djelovati kao čovjek na čiju je preporuku Rusija poslala novčanu pomoć od po pedeset dukata godišnje na dvadeset novih škola u Bosni.

Romantičarsko raspoloženje nije dozvolilo nacionalnim radnicima u Bosni, kao uostalom i mnogim članovima Ujedinjene omladine srpske u Vojvodini, da sagleda suštinu evropskog političkog kompleksa. Dok se svijet na Balkanu do usijanja zagrijevao Rusijom i gajio najbolje nade u slovensku predvodnicu, ruski dvor je 1865. i 1866. godine preduzimao diplomatske mjere da ne dođe do rata na Balkanu. Rusija je tada izgrađivala željezničku mrežu i nastojala da se prvo ekonomski stabilizuje, pa joj nijesu odgovarali ratovi i ustanci oko kojih bi se morala angažovati. Ruski car je savjetovao srpskoj vladi 1865. godine da ne održava proslavu pedesetogodišnjice takovskog ustanka, a 1866. nagovarao je kneza Mihaila Obrenovića da učini zvaničnu posjetu sultanu. Ovi potezi izvođeni su vrlo oprezno, a panslavisti i romantičari, kao Bogoljub Petranović, ushićivali su se Rusijom i čekali od nje spas za srpski narod na Balkanu. I kad su 1878. godine propali svi planovi za oslobođenje Bosne i Hercegovine, Petranovića je i dalje oduševljavala Rusija i njena snaga — osjećanje koje je gajio nekoliko decenija nije moglo lako da splasne.

Po širini zamišljenih planova Petranović je bio romantičar, ali umio je da iskoristi raspoloženje narodnih masa u Bosni i Hercegovini i političku klimu u Evropi za intenzivnu srpsku propagandu, koja je imala za krajnji cilj dizanje oružanog ustanka protiv Turaka. Pošto je propagandom pripremljen teren, prešao je Petranović 1868. godine na organizovanje ustaničkih četa. Iz spiska njegovih "ustalaca", koji je dostavio srpskoj vladi, vidi se da je bio organizator širokih razmjera. Organizovao je čete u Osječanima, Glasincu, Jahorini, Kosatiću, Borku, Zagorju, Lovnici, Konjicu, Lijevnu, Dobrunu, Mileševi, Prijepolju i Pljevljima. Izlažući se najvećem riziku, redovno je spremao izvještaje srpskoj vladi o svom radu i kretanju političkog barometra u Bosni. Kako to sam kaže, Petranović je "junačke radnje spremio bio za Srpstvo i Srbiju, kako prvi srpski top pukne na Drini, da se čete na najpovoljnijim tačkama nađu". Ali, taman kad je bio razvio ustaničku aktivnost, morao je da napusti Bosnu.

Turske i fanariotske vlasti tražile su zgodan povod da se riješe Petranovića, ali samo konkretni dokazi o antidržavnoj djelatnosti mogli su da protjeraju austrijskog podanika. Kad je uhvaćena čestitka knezu Mihailu Obrenoviću, kojom su sarajevski Srbi izrazili oduševljenje zbog oslobođenja srpskih gradova, paša je imao otvorene dokaze i odmah je naredio Pravoslavnoj opštini sarajevskoj da otpusti iz službe Petranovića. Uticajni ljudi zauzimali su se za učitelja Teofila, ali protivnici su stalno podrivali položaj osumnjičenog jeromonaha, te paša 1869. godine "nasrne ognjevito na općinu da će ih surgunisati" ako Petranoviću ne otkaže posao.

Petranović je bio žustar i prijek čovjek i zato je imao više ličnih neprijatelja. Njegove objavljene polemike i sačuvana pisma to dobro pokazuju. Mrzjeli su ga ljudi koji su bili ekonomskim interesima vezani za fanariotske vladike. Imao je elokventni Teofil neprijatelja i među imućnim trgovcima koji nijesu bili radi kavzi, jer su se zbog imovine plašili buna i prevrata. Petranović najviše okrivljuje trgovce za svoje progonstvo: "Po turskom poznavanju ljudi ja sam i sad mogao biti u Bosni, ali naši neki trgovci, Brankovići, podle udvorice turske jednako predstavljali su turskoj vladi kako sam ja opasan duh za državni mir..." — kaže Petranović u pismu srpskoj vladi. Davao mu je podršku samo prost narod koji je izgnanika iz Bosne "listom izpratio dva sahata, od Sarajeva do Ilidže".

Ubrzo poslije protjerivanja Petranović je došao u Beograd i zadržao se u srpskoj prijestonici do novembra 1870. godine. Za to vrijeme postigao je dogovor s Namesništvom o nastavljanju propagandnog rada u Lici i Dalmaciji. Dobio je novčanu potporu u visini godišnje plate koju je primao u Sarajevu. Pošao je u svoje rodno mjesto Drniš, nastanio se u kući svoga brata i nastavio nacionalno-politički rad s nesmanjenim oduševljenjem. [...]

Dr Novak Kilibarda

Predgovor knjizi "Srpske narodne pjesme iz Bosne i Hercegovine, lirske", sakupio Bogoljub Petranović, Knjiga I, "Svjetlost" OOUR Izdavačka djelatnost, Sarajevo, 1989.
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: