Nematerijalna kulturna baština Srba Krajišnika — Ojkača
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Muzika « NASLEĐE « Nematerijalna kulturna baština Srba « Nematerijalna kulturna baština Srba Krajišnika — Ojkača
Stranice: 1   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Nematerijalna kulturna baština Srba Krajišnika — Ojkača  (Pročitano 13883 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4663



Pogledaj profil
« poslato: Maj 30, 2012, 02:33:11 am »

*

NEMATERIJALNA KULTURNA BAŠTINA SRBA KRAJIŠNIKA U SRBIJI

Zapažanja i predlozi povodom upisa elemenata nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije u Nacionalni registar
i nominovanja za liste UNESKA

 

OJKAČA I OJKANJE
 
Stara srpska krajiška pevanija, ojkača, određena je trima elementima: 1) deseteračkim rimovanim dvostihom, 2) specifičnom melodijom i 3) scenskom situacijom. U jednom svom elementu — melodijskom, ojkača podrazumeva i obuhvata, na širokom krajiško-dinarskom prostoru, mnoge koncentrične krugove ove pevanije.

Ojkača predstavlja urođenu i s kolena na koleno prenesenu pevaniju koja, ma koliko to paradoksalno zvučalo, istovremeno izražava i tugu i radost. Često liči na plač (naricanje) iako, mahom, obuhvata vedar i duhovit deseterački dvostih. Na pitanje Vladimira Dvornikovića, sredinom četvrte decenije prošloga veka, upućeno ojkačima u okolini Knina, zašto je to pevanje takvo, nalik plaču i naricanju, oni su mu odgovorili: "To je muški plač za Kosovom.''
 
Uz reprezentativni krajiški termin — ojkača, koji značenjski pokriva celinu ojkačkog fenomena, postoje slični, iz iste semantičko-zvukovne ravni: ojkan, ojkalica, ojkavica, vojkača, vojkavica... Lepeza ovih i sličnih termina izvire iz glagola (v)ojkati, što znači — otegnuto i tužno pevati. Postoje i drugi termini (sinonimi) za ovu pojavu: rozgača, rozgalica, potresalica, grohotalica, trkavica, prijekuša, samica, kratka...
 
Da bi se do kraja razumela ova pevanija, koja je više ''fenomen, nego egzotika'' (Vlado Milošević), potrebno je napraviti distinkciju između ojkače i ojkanja. Ojkača celinom izvođačkog čina obuhvata i ojkanje, ali ojkanje ojkaču — ne. To su dva tek delimično komplementarna fenomena.
 
Ojkanje je muzički refrenski ukras ili melodijska vinjeta, svojevrsni refrenski medaljon izveden posle otpevanog ili, katkad, deklamovanog deseteračkog ojkačkog (dvo)stiha. Ojkanje se odvija u podrhtavanju tremolovanog glasa koji prerasta u triler, u treperenje usled brzog ponavljanja jednog tona. Ojkanje je ''apsolutna melodija''.
 
Sâmo ojkanje, da ponovimo, ne pokriva strukturu deseterca, ne izražava se u pesničkom tekstu, već izvan njega. U činu izvođenja, dakle, ojkanje ne osvaja nikakvo semantičko polje teksta, ono nije reč, nije u jeziku. Kao manifestacija ljudskog glasa, ojkanje tek povremeno pripada jednom od tri pomenuta elementa ojkače — melodiji. I to ne u njenoj celini, dakle, već kao ukrasni tremolovani dodatak melodiji deseteračkog dvostiha. Ojkača može da bude otpevana (izvedena) i bez ojkanja.

S obzirom da ojkača nije samo pevanje, već i objava pesničkog teksta oličenog u deseteračkom dvostihu, ona ne može biti predmetom interesovanja isključivo etnomuzikologije, već svakako i književne nauke. Tekst (deseterački rimovani dvostih) čini neraskidivu komponentu celine izvedbenog čina ojkače. Upisom u Nacionalni registar NKN i i nominovanjem za liste Uneska, zaštitom ojkače, dakle, čuva se i ojkanje, ali i, što je veoma važno, drugi pomenuti elementi ojkače (koje ojkanje ne poseduje), pre svega originalna lirska minijaturna narodna pesma (deseterački rimovani dvostih), koja životvorno dinamizuje izvedbeni ojkački čin neprestano dajući nove i nepredvidive semantičke tokove u odnosu na nepromenjivu (istu) melodiju koja je tom trenutku u upotrebi.

Deseterački dvostih ima zgusnuta i nadahnuta lirska rešenja, neponovljiva u humornim i ironičnim, često satiričnim i grotesknim reminiscencijama, uvek u zagrljaju sa mudrim poimanjem života i sveta, prolaznosti i postojanja, sa osećanjem čovekove sićušnosti ispod zvezda.
 
Ojkača je determinisana i trećim svojim elementom — scenskom situacijom. Naizrazitiji oblik događa se u Starom kozarskom kolu gde se dve grupe neprestano natpevavaju rimovanim deseteračkim dvostihovima koji se nikad ne izvode istim redom. Prva grupa otpeva deseterački dvostih, a druga ga ponovi, zatim prva grupa rimuje novim stihom, a druga ponovi: Konkretno: Sva su sela ograđena žicom (prva grupa); Sva su sela ograđena žicom (druga grupa); Samo moje plavom ljubičicom (prva grupa); Samo moje plavom ljubičicom (druga grupa).
 
I tako sa novim primerima u nedogled. Ovo je tzv. ''parno natpevavanje'' u ojkačkom kolu, gde druga grupa uvek prati stihove prve grupe. Ali, postoji i ''ukršteno natpevavanje'' (koje predstavlja dinamizovanu gradaciju celine ojkačke pevanije i izvodi se obično u drugoj polovini kolskog rituala). Kod ''ukrštenog natpevavanja'' svaka grupa peva svoj nezavisan deseterački stih i samo ga ona u natpevanju rimuje, i tako sklapa svoj dvostih. To izgleda ovako: Mi smo mali zapjevati znali (prva grupa); Nemoj, mala, da bi drugom dala (druga grupa); Kad smo sedam godina imali (prva grupa); Što je moja ruka milovala (druga grupa).

Staro kozarsko kolo nije što i tzv. ''kozaračko kolo'' koje ideološki potiče iz novijeg vremena. Čak pridev ''kozaračko'' nije pravilan, jer se takvim oblikom odnosi na Kozarac, a ne na Kozaru na koji se misli. Pridev od imenica Kozara glaski — kozarski. Staro kozarsko kolo (za razliku od novokomponovanog ''kozaračkog'' koje ide u desnu stranu) započinje laganim pevanjem ojkače i kretanjem u levu stranu (tabananjem ''po tragu predaka'') — da bi se sve više i više ubrzavalo saglasno tempu ojkačke pjevanije. Sve vreme dok traje natpevavanje, kolo se zmijoliko talasa i širi ulaskom novih igrača (koji ne pevaju) iz grupa okupljenog sveta što uživa u posmatranju ojkačkog rituala. Kolo se sve više i više dinamizuje, vilovito uvija i previja, ulubljuje i izvija, primiče i odmiče, spaja i razvdaja. Tu se objavljuje životvorni agon glasa, teksta i pokreta, sudar erosa i tanatosa, ojkački megdan rimovanim distisima od kojih neki nastaju u trenutku.

Kolo (circulus kao obruč) kao svetski etnokoreološki fenomen, jeste energetski krug — znak ljudske egzistencije, koji sveden na lokalnu zajednicu emituje univerzalne poruke. Ojkačko kolo ima apotropojonsko dejstvo, obredno-magijsku funkciju, ono uklanja, po verovanjima, demonsku energiju iz mesta gde se igra, oplemenjuje i održava zajednicu, goni na borbu za ozdravljenje i opstanak.

Ojkačka pevanija kao ''multimedijalna tvorevina'' prisutna je na narodnim zborovima (saborima) o verskim i državnim praznicima, na porodičnim slavama, pirovanjima, svadbama, udadbama i ženidbama, te povodom rođenja deteta, odlaska i povratka iz vojske, odlaska i povratka iz pečalbe. Ojkača se javlja, na primer, i u obredu pokrivanja nove kuće, ''podizanja novog šljemena''. Nalazimo je i uz običaj ''Čuvari Hristovog groba'', koji potiče iz Dalmatinske Zagore, ali se zasnovao i živi u svojoj punoći i u Srbiji. Ojkača prati i značajne godišnje poslove i porodične rezultate, ali se pojavljuje i u svakodnevnim prilikama kada je potrebno ''okaditi'' dušu od briga, zagrliti se sa bližnjima i prijateljima, pa i sa neznanim putnicima-namernicima i slučajnicima..
 

GROKTALICA ILI GROHOTALICA

Za ojkanje postoje i drugi nazivi koji svojom onomatopejskom sadržinom pripomažu u razumevanju ove pojave: (v)ojkanje, rozganje, orzanje, orzenje, zerzavanje, potresanje, zavijanje... Jedan od naziva za ojkanje je i groktanje, koji, nažalost, ne pokriva onomatopejsku suštinu fenomena, već ulazi u polje neadekvatnog, čak i neprimerenog imenovanja. Nabrajajući sinonime za ojkanje, Ljudevit Kuba krajem devetnaestog veka ne beleži naziv groktanje, već — grohotanje! To je bitan naučni podatak koji po logičnoj onomatopejskoj liniji ukazuje na grohotanje kao glasovnu izvedbu nalik grohotu.

Značenje ojkanja kao grohotanja možemo podupreti i sinonimom rozganje, koji je nastao od glagola rozgati, odnosno, rozgotati. U osnovi pomenutog glagola nalazi se imenica — rozgot, koja bukvalno znači — grohot. Dakle, ojkanje je grohotanje, a ne groktanje. To je lako utvrditi prilikom slušanja ojkanja, odnosno, grohotanja, to jest, rozganja. Evo još izvedenica iz imenice grohot: grohitati, grojitati, groitati... Kod Jovana Jovanovića Zmaja pronalazimo rečenicu: ''Groitati glasom, ili samo groitati znači drhtati glasom pri pevanju.''

Kao tvorba reči prema prirodnim zvucima, onomatopeja ima težište u muzičkim dojmovima, a izgrađuje se na zakonima ponavljanja glasa ili sloga, odnosno, glasova ili slogova. Kada se skupovi glasova ili slogova konsoliduju u reči, tada govorimo o onomatopejskoj reči.

U kulturološki delikatnom ambijentu dinarskog dela Balkana, naziv groktanje (groktalica) posve je pežorativan u svojoj rugalačkoj nameri. Nastao u geografskom delu gde živi pravoslavni, rimokatolički i muslimanski svet u osnovi istoga jezika, termin je mogao zaživeti kao rugalica za poredbu sa svinjskim groktanjem. S obzirom da muslimani ne upotrebljavaju svinjetinu kao hranu, reč groktanje (groktalica) bila je pogodna kao anegdotsko-posprdna onomatopejska slika upućena komšijama koji ojkaju: ''Eno ih grohću (grokću)!''

Sa stanovišta glasovnih promena i odnosa glasova, u određenom sociokulturnom i nacionalnom razlikovanju jezičkog standarda, srpski pravoslavni svet nije upotrebljavao suglasnik ''h''. Tako je, na primer, suglasnik ''h'' često prelazio u ''v'' (uho-uvo) ili ''j'' (kihati-kijati), odnosno u ''k'' (grohot – grokot).

Koliko je glagol groktati značenjski beslovesan u odnosu na — grohotati, odnosno — ojkati, dovoljno je pogledati ''Rečnik srpskoga jezika'' Matice srpske i videti njegovo značenje: ''Ispuštati glasove koji se čuju kao grô, grok''; ''roktati kao svinja''; ''groktati kao gavran'', ''neprekidno i teško disati''... U rečnicima srpskoga jezika nigde ne postoji groktalica kao vrsta pesme, već naprotiv — kao ''ugojena svinja'' (''Ona groktalica imaće oko 100 kila''). Sva ova značenja, složićemo se, daleko su od onoga što zovemo grohotanje, to jest, ojkanje u najdubljem i najlepšem smislu reči.


APATRIDNA POZICIJA KRAJIŠKE BAŠTINE

Unošenjem ojkače u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa (NKN) Srbije i nominovanjem za reprezentativnu listu UNESKA, evidentira se utemeljen i fenomenološki nezavisan element NKN, reprezentativan i bogat u svojoj strukturi, a ponad svega, postojan i živ u svakodnevnoj zbilji.
 
U očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa, Konvencija UNESKA, pored ostalog, ima za cilj i ''da zagarantuje prepoznavanje i poštovanje ovakvog nasleđa zajednica, grupa ili pojedinaca koji to nasleđe baštine''. Nominovanje ojkače je povezano i sa pitanjem zaštite ljudskih prava, to jest izbegavanja svake varijante njihovog ugrožavanja.

Ovo nematerijalno kulturno nasleđe, sticajem specifičnih društveno-istorijskih prilika, kroz izbegličke drame i ratne traume na Balkanu, dospelo je u veoma ugroženu poziciju. Usled medijski nedovoljno osvetljenog i stručno objašnjenog krajiškog blaga u Srbiji, danas postoji kolektivno i pojedinačno osećanja apatridne hendikepiranosti i nemoći za uspostavljanjem institucionalnog temelja za očuvanje i zaštitu ne samo ojkače i ojkanja, već baštine krajiških Srba u celini. Možemo govoriti čak o apatičnom stanju, otuđenosti i posustalosti koje ne vidi rešenje, o dizanja ruku od bilo kakve konkretne akcije na ovome planu. Otuda, smatramo da bi, pri postojećem Nacionalnom komitetu za nematerijalno kulturno nasleđe Republike Srbije, bilo potrebno osnovati specijalni Istraživački centar za očuvanje i zaštitu nematerijalnog kulturnog nasleđa Srba poreklom iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine.

Entoni Kraus (UNESKO, Kancelarija u Veneciji) u prvom broju dvojezičnog (srpski/engleski) našeg časopisa ''Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije'', pored ostalog, kaže: ''Neželjene posledice možemo izbeći tako što ćemo osposobiti zajednice da preuzmu kontrolu nad svojim nasleđem i postanu učesnici i tvorci medijskih sardžaja, a ne njihovi objekti.''
 
Tokom, i posle, građanskog rata (1991—1995) na tlu prethodne Jugoslavije, nekoliko stotina hiljada Srba izbeglica i prognanika iz Hrvatske i Bosne i Hercegovine, sada nezavisnih država, stigli su u Srbiju i predstavljaju danas njene građane sa legitimnim kapacitetima državljanstva. Oni, pored ostalog, ispoljavaju kulturne potrebe da neguju razne oblike i vidove svoga nematerijalnog kulturnog blaga organizujući od prilike do prilike krajiške skupove i priredbe, ali bez ozbiljnijeg institucionalnog (državnog) okvira i pomoći. U takvoj situaciji, neprimećeni i neprepoznati kao važan činilac srpskog etničkog korpusa, oni se nalaze ''ni na nebu ni na zemlji'' na planu afirmacije kulturnog blaga, stešnjeni pa istisnuti između ostvarenja prava manjina i prava autohtonog srpskog stanovništva.


REAGOVANJA NA NEKE NOMINACIJE IZ OKRUŽENJA
 
Vredna zapažanja je reakcija Olivere Vasić (Fakultet muzičkih umetnosti, Beograd) u tekstu ''Nematerijalna kultura — kako je zaštititi?'', objavljenom u prvom broju časopisa ''Nematerijalno kulturno n nasleđe Srbije''. Ona eksplicitno kaže: ''Nemojmo napraviti grešku koju su učinili Hrvati zaštitivši nemo kolo i ojkaču, kada je to nasleđe ne samo Slovena Balkana, već mnogo šireg prostora.''
 
Ovakvo reagovanje zasovano na stručnom i životnom pogledu ide nam u prilog za institucionalnu revalorizaciju neprofesionalnih (nekorektnih) poteza našeg okruženja na planu registrovanja i nominovanja elemenata NKN. Izvan dnevno-političke inercije i ideološko-nacionalnog zanosa, imamo priliku, sa stručne i životne tačke, za argumentovano dovođenje u pitanje pojedinih nominacija. Evo izjave Irene Ilić (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), objavljene takođe u časopisu ''Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije'', da je Hrvatska za 2011. godinu ''izradila nove kandidature za bećarac, tradicijski vokalno instrumentalni napjev s područja istočne Hrvatske i Nijemo kolo Dalmatinske zagore.''? I, zbilja, UNESKO je 27. novembra prošle godine u Baliju priznao Hrvatskoj bećarac i nijemo kolo i postavio ga na ''Reprezentativnu listu'' svetske nematerijalne kulturne baštine.
 
Oba ova elementa nematerijalnog kulturnog nasleđa Hrvatske, uveliko pripadaju i srpskoj kulturnoj nematerijalnoj baštini ne samo na teritoriji Hrvatske, već i u Srbiji, konkretno — Vojvodini (pa sve do Temišvara) kada je o bećarcu reč, ali i Bosni Hercegovini, kada je reč o ''Nijemom'' ili ''Gluvom kolu'' (koje se, uzgred rečeno, izvodi i u Srbiji, u Vojvodini, i drugde na Balkanu).
 
U istom tekstu Irene Ivić, ''Nematerijalna kulturna baština u Republici Hrvatskoj'', nalazi se i informacija da je kod UNESKA već ''na Listu ugrožene nematerijalne kulturne baštine kojoj je potrebna hitna zaštita upisan Glazbeni izričaj ojkanje.''

Hrvatska je, dakle, ojkanje preuzela kao ''ratni plen'', prisvojivši ga kao svoje nasleđe, ne pominjući Srbe Krajišnike kao vekovne baštinike ove pojave. Ojkanje je upravo fizičkim nepostojanjem Srba Krajišnika danas u Hrvatskoj ugroženo i preti mu nestajanje u toj zemlji. To znači da Hrvatska realno neće moći u celini da očuva ojkanje, a što je uslov da bi se element održao na Listi ugroženih pojava UNESKA kao hrvatski, jer od sredstava koje ova država dobija od UNESKA trebalo bi da bude revitalizovano i sačuvano ojkanje od nestajanja. Za UNESKO je otuda važna informacija da ojkanje u velikom kapacitetu živi i traje danas u Srbiji (Vojvodini). UNESKO treba da sazna punu istinu i genezu ovog problema (fenomena), kao i činjenice na terenu. Svako ćutanje i nečinjenje jeste delovanje u korist sopstvene štete, odnosno, svesna primopredaja sopstvene baštine drugome.

Ovo su samo neki od primera eklatantnog kršenja ljudskih prava i zaobilaženja Konvencije UNESKA povodom zaštite nematerijalne kulturne baštine. Smatramo da Ministarstvo kulture Republike Srbije i Nacionalni komitet za nematerijalno kulturno nasleđe Republike Srbije treba da reaguju napokon sa stručnim i životom impreginranim činjenicama, da u razgovoru sa Ministarstvom kulture Hrvatske, ukažu na primere ugrožavanja ljudskih prava za očuvanjem nematerijalne kulturne baštine koju srpska krajiška zajednica prepoznaje kao svoj identitet i kontinuitet.

Bez reagovanja i uzajamne saradnje, i svesti o zajedničkom prostoru Balkana, naročito dinarskog reljefa, dopustićemo otimačinu našeg nematerijalnog kulturnog nasleđa, kako je 23. decembra 2011, u Etnografskom muzeju u Beogradu, na Promociji nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije, pozdravljajući skup, rekao Trivo Inđić, predsednik srpske nacionalne komisije UNESKA.
 

REGISTAR DOBRE PRAKSE ZAŠTITE
 
Važno je kazati da Konvencija UNESKA pored dva osnovna nivoa zaštite, Liste za hitnu zaštitu i Reprezentativne liste, ima i treći — Registar dobre prakse zaštite, koji za sada, po rečima Entonija Krausa, nije dovoljno poznat i shvaćen — s obzirom da omogućava državama i zajednicama da efikasno traže rešenje za svoje specifične probleme.

Analizirajući izazove i perspektive zaštite NKN, Entoni Kraus je časopisu ''Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije'' u svom tekstu ''Konvencija o zaštiti nematerijalnog kulturnog nasleđa iz 2003. godine: izazovi i perspektive'' istakao:

''Kultura ne poznaje granice, a ljudi se kreću noseći sobom svoju nematerijalnu baštinu, nastanjuju se na jednoj ili drugoj strani reke, planine, okeana, a ponekad odnose neke elemente svog nematerijalnog nasleđa daleko od mesta iz kog su potekli. Prepòznati kao jedan element nematerijalnog nasleđa široko geografsko prostranstvo na kom se on može naći u određenom trenutku, znači priznati samu prirodu kulture, njen mobilni karakter i sposobnost prilagođavanja raznorodnim kontekstima sa kojima se njeni nosioci sreću.''
 
Ovaj zdravorazumski pogled na temeljima Registra dobre prakse zaštite, potpuno je komplementaran sa problemima masovnog nematerijalnog kulturnog nasleđa Srba iz Hrvatske i BiH u Srbiji. I to ne samo posle najnovijeg ratnog sukoba i seoba stanovništva na sve strane, već i sa iskustvom i nasleđem stečenim u demografskim promenama i migracijama posle Prvog svetskog rata, a pogotovo sa državno organizovanom kolonizacijom Srba Krajišnika u Vojvodini posle Drugog svetskog rata.
 
Uzevši sve ovo u obzir, pri činjenici da u Srbiji (Vojvodini) živi preko dva miliona Srba krajiško-dinarskog porekla, odavno su stečeni životni uslovi da se institucionalno tretira, čuva i štiti ovo nasleđe koje je višom silom svoju egzistenciju zasnovalo u novom geografskom i društvenom ambijentu.

Na prostoru bivše nam zajedničke države, u novije vreme, kao što je poznato, nastalo je nekoliko novih koje insistiraju na svojoj kulturno-političkoj osobenosti i ekskluzivitetu te vrste upravo kroz nematerijalno kulturno nasleđe, pre svega kroz jezik, a onda i kroz sve ostalo. I ovde je od pomoći viđenje Entoni Krausa:
 
''Činjenica da se slični izrazi nematerijalnog nasleđa mogu naći sa svih strana državnih granica otvara mogućnost za saradnju. Nadam se da će Registar dobre prakse zaštite, kako se dalje bude razvijao, postati istinska platforma na kojoj će države moći da uče jedna od druge o efikasnim načinima zaštite nematerijalnog nasleđa.''
 
Srbija, dakle, može da nominuje ojkaču kao element nematerijalnog kulturnog nasleđa Srba danas u Vojvodini (Srbiji). Takođe, može da nominuje i traži izmenu odluke UNESKA povodom ojkanja s obzirom na sve napred rečeno — da se ono ne izvodi (nije izvodilo) samo u Hrvatskoj, već masovno, uz BiH (Republiku Srpsku), praktikuje i na teritoriji Srbije (Vojvodine) i šire na Balkanu.

Setimo se i naučnog zapažanja Ljudevita Kube s kraja devetnaestog veka, objavljenog u Zagrebu, u ''Zborniku za narodni život i običaje Južnih Slavena'', da je, na terenu današnje Hrvatske, ojkanje kao način pjevanja ''u pravoslavnim krajevima osobito obljubljeno''. Ili, pak, tekst Dušana Umićevića ''Ojkanje u Bosanskoj krajini'', objavljen krajem četvrte decenije prošlog veka u Banjaluci, u kojem autor kaže: ''U svim krajevima gde je ojkanje sačuvano ojka samo pravoslavni svijet. Nisam mogao čuti da bi zaojkao katolik, a tako isto ni musliman. Stoga se može reći, da se ojka samo u onim krajevima u kojima živi narod pravoslavne vjere''. U predgovoru knjizi Stanka Opačića Ćanice ''Narodne pjesme Korduna'' koja je objavljena pre četiri decenije u Zagrebu, pak, stoji: ''A kad bi se iscrpio repertoar tih novodonesenih pjesama, obično bi se prelazilo na pjevanje domaćih ojkača, što se zvalo i pjevanje ćirilicom''.
 
U znaku podsticaja koji dolaze od Entonija Krausa da ''države potpisnice Konvencije zajedno podnose multinacionalne nominacije za upis na ove tri liste'', prihvatljivo i realno rešenje vidimo u zajedničkom nominovanju i ojkače i ojkanja od strane Srbije i Republike Srpske (Bih), uz fer razumevanje, ako je to ikako mogće, i podršku Hrvatske. Zatim, u znaku naučnih i životnih činjenica, u dogovoru sa Hrvatskom na bazi Konvencije UNESKA, morao bi se postići prirodan kompromis i povodom bećarca. Odnosno, Srbija mora nominovati bećarac bez obzira što je to Hrvatska već učinila.

Sve to ponajpre iz razloga, ponovimo, poštovanja ljudskih prava i njihovog neugrožavanja prilikom registrovanja i nominovanja elementa nematerijalnog kuklturnog nasleđa, kao i uvažavanja identifikacije zajednice sa elementom baštine u kojem ona pronalazi i prepoznaje svoj identitet i kontinuitet. Ponovimo da bećarac pored naših, pevaju i Srbi u Rumuniji. Pored poznate antologija ''Bećarac'' Mladena Leskovca, objavljene u Matici srpskoj, 1958. godine, postoji i istoimena antologija Stevana Bugarskog i Svetozara Markova, objavljena u Bukureštu pre trideset godina. Dakle, u nominaciju bećarca mogla bi se uključiti i Rumunija gde Srbi kao manjina pronalaze svoj identitet i kontinuitet.
 
Kao pozitivan primer Registra dobre prakse zaštite u širim razmerama, može nam poslužiti prošlogodišnja nominacija i proglašenje jednog narodnog običaja iz Kine za svetsku nematerijalnu kulturnu baštinu. Nominujući taj element nematerijalne kulturne baštine, Kina je istakla da običaj na njenoj teritoriji izvodi narod Ujguri. Tako je, dabome, trebalo da uradi i Hrvatska povodom nominovanja ojkanja. Mogla je bar da kaže — ojkanje izvode i Srbi.

Da bi se razumeli i predupredili nesporazumi koji mogu nastati medijskim manipulacijama, a povodom planetarnog prestiža i značaja ulaska lokalnih primera nematerijalne kulturne baštine na svetske liste usvojene od strane UNESKA, potrebno je imati u vidu još jedno zapažanje Entonija Krausa: ''Iako su mediji važan partner u razvijanju svesti o značaju zaštite nematerijalnog nasleđa, preterana medijska pažnja može dovesti do nenamerno izazvanog nezakonitog prisvajanja ili pogrešnog tumačenja određenih nematerijalnih dobara i zajednica u kojima su nastala.''

Ukoliko je to nezakonito prisvajanje izazvano nenamerno, kako veli Kraus, do konačnog rešenja trebalo bi lakše da se dođe. No, ukoliko je nezakonito prisvajanje nematerijalne kulturne baštine izazavano namerno, tada je potrebno pravnim putem i pravnim sredstvima doći do istine. Ukoliko nas ovaj drugi put (način stizanja do istine) očekuje u budućnosti, od njega nikako ne bi trebalo odustati.

U znaku ostvarivanja programa UNESKA ''Živeti ljudsko nasleđe'', smatramo da se naše državne institucije moraju ozbiljno pozabaviti predočenom problematikom i na tom polju postići konkretne rezultate i uspehe. Istina, sami smo sebi postavili zapreku oličenu u nepostojanju pojma ''nematerijalno kulturno nasleđe'' u zakonima Republike Srbije. Time smo, i pored formiranja Nacionalnog komiteta za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije, hendikepirani i onemogućeni da i ove godine nominujemo elemente srpske nematerijalne baštine za liste UNESKA.

No, naznačeni pravci aktivnosti Nacionalnog komiteta za nematerijalno nasleđe Republike Srbije ulivaju poverenje i nadu da je uspeh ipak moguć, uz opasku da kao jedan od faktora ugrožavanja elemenata nematerijalne kulturne baštine Srba Krajišnika u Srbiji može biti i sama Komisija za upis elemenata u Nacionalni registar, ukoliko ona u svom sastavu nema najširi spektar stručnjaka, uključujući i književnike koji se ozbiljno bave našom nematerijalnom kulturnom baštinom i tradicijom, odnosno, ukoliko Komisija neguje i forsira birokratsko-administrativnu svest iznad kreativne i žive plodnosti duha, ukoliko u svojim redovima ima nedovoljno kompetentne, trome i sujetne članove koji ne vide da su oni pre svega stručni servis naklonjen ''živim čuvarima baštine'', nego forsirajući svoja lična tzv. otkrića za upis u Registar, ulaze ustvari u školski primer sukoba interesa onemogućavajući autentične zajednice, grupe i pojedince da svoje elemente NKN upišu u pomenuti Registar. Takvim ponašanjem i nerazumevanjem Konvencije UNESKA, Komisija snosi prvorazrednu javnu odgovornost i mora biti podložna izmeni svoga sastava.
 
Po konvenciji Uneska, u odnosu na kabinetske i univerzitetske stručnjake i naučnike, na njihova zaleđena teorijska i praktična znanja, prioritet u očuvanju, nominovanju i upisu elemenata NKN ima nevladin sektor, odnosno, žive zajednice, grupe i pojedinci koji s kolena na koleno prenose elemente baštine, ''oblikujući ih uvek iznova i dajući identitet i osećaj trajnosti zajednicama, grupama ili pojedincima koji ga praktikuju'', kako ističe Dušica Živković, presednica Nacionalnog komiteta za NKN Republike Srbije, u tekstu ''Implementcija Konvencije o očuvanju nemetarijalnog kulturnog nasleđa u Republici Srbiji'', objavljenom u prvom broju pomentog časopisa.

Ako želimo, sa stanovišta Konvencije UNESKA, regularno i legitimno delovati, u znaku životvornih činjenica na terenu, u konkretnim državama, zajednicama, grupama i sa pojedincima, onda je nužno stvoriti novi ambijent gde ćemo jedni drugima, pre svega u Srbiji, relaksirano pokazati i razmeniti iskustva i sadržaje, podržavati ih i usvajati kao svoje, a onda i na širem balkanskom prostoru, sa novostvorenim državnim granicama, otvoreno i sa uzajamnim uvažavanjem ponuditi platformu Registra dobre prakse zaštite UNESKA u čijem okviru se mogu rešavati nasleđeni problemi. U protivnom, nematerijalna kulturna baština Srba Krajišnika imaće i dalje specifične, trajne i snažane faktore ugrožavanja.


Nenad Grujičić
 
(Predavanje održano 11. aprila 2012. godine u Etnografskom muzeju u Beogradu)

________________

Nenad Grujič — Ojkača u elektronskom obliku
Udruženju književnika Srbije — Čija je ojkača?
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 4663



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: April 24, 2013, 02:56:16 am »

*

OJKAČA —
O NAJKRAĆOJ SRPSKOJ TRADICIONALNOJ USMENOJ PESMI I SAVREMENOM POLITIČKOM FOLKLORU



Dr Slavica Garonja Radovanac: O ovoj najmanjoj usmenoj lirskoj pesmi, kako ju je još nazvao Mladen Leskovac, srazmerno je malo pisano u nauci o narodnoj književnosti, čiji danak plaćamo upravo sada.
 
Povod za ovaj, rekla bih, okrugli sto o OJKAČI, kao našoj najkraćoj usmenoj lirskoj pesmi, nije nažalost, naučne, već političke prirode. Pošto sam se ovom usmenom vrstom bavila u više navrata i uživo je slušala, a ponešto sakupljala i kao student, za početak, navela bih samo nešto od osnovnih postavki o njoj, kroz šta će se utvrditi da je reč o specifičnoj usmenoj tvorevini, koja nedvosmisleno pripada srpskom usmenom korpusu, pa čak predstavlja osnovnu odliku srpskog, rekla bih graničarskog, tj. u istoriji poznatijeg kao krajiškog mentaliteta srpskog naroda.
 
O ovoj najmanjoj usmenoj lirskoj pesmi, kako ju je još nazvao Mladen Leskovac, srazmerno je malo pisano u nauci o narodnoj književnosti, čiji danak plaćamo upravo sada. Prvu studiju ove vrste dugujemo upravo Leskovcu, koji je antologiju — dakle izbor iz do tada dostupne štampane građe, i većinom sa teritorije Vojvodine — pod nazivom "Bećarac" — objavio u izdanju Matice srpske još 1957. godine, čime je ovu najkraću narodnu pesmu uveo na velika vrata u nauku, u koju do tada ova usmena vrsta nije imala pristup. Trag Leskovčevog rada (koji je sa simpatijama prvi kritički propratio i Borislav Mihajlović Mihiz), po značajnom prostornom proširenju, koja je u usmenoj kulturi zapravo srasla sa Srbima sa teritorije preko Save i Drine, zapravo obe Krajine, Bosanske i bivše Vojne Krajine u Hrvatskoj, odnosno, mentalitetom "prekodrinskih" Srba, uspešno je po prilježnosti, temeljnosti pristupa i izuzetnoj sistematičnosti istraživačkog rada nastavio Nenad Grujičić, objavljujući svoju knjigu "Ojkača", do sada čak u pet izdanja — knjige su većim delom rezultat sakupljačkog, ali i antologičarskog rada. Iako N. Grujičić u svom takođe studioznom predgovoru tvrdi da su bećarac i ojkača različite pesme, mišljenja smo, da je, po motivskoj i formalnoj, a naročito verisfikacijskoj strukturi, reč o istoj pesmi, kojoj su različite nazive i različite načine izvođenja diktirali dva oprečna geopolitička i kulturološka basena obitavanja Srba na Balkanu — a to je panonski basen, kome kultrološki pripada "bećarac", i dinarski, u kojem, po svim svojim imanentnim svojstvima egzistira "ojkača".
 
Drugim rečima, ojkača ili bećarac, jeste najkraća lirska pesma srpskog folklora, koja je pratila sve istorijske nedaće i seobe srpskog naroda, pa se sa njima i rasprostrla duž Balkanskog poluostrva, po jednoj, moglo bi se reći, dosta preciznoj liniji, koja tačno prati granice bivše Vojne Krajine — od Tromeđe u Dalmaciji do Petrovaradina u Sremu i Temišvara kao krajnje tačke njenog prostiranja i pevanja. Srpski narod naseljen sa obe strane istorijske Vojne Granice, izvodi ga i često različito naziva (od Dalmacije, gde se pesma zove i groktalica), preko Like, Banije, Korduna i Bosanske Krajine, gde se svuda uglavnom i naziva ojkača (u Lici i rozgalica, dok je ženski distih — prelica), da bi preko Save, u Slavoniji i Vojvodini, to bio bećarac, na koji uglavnom misli i piše u svojoj studiji i Mladen Leskovac, obrađujući tako zapravo, tek samo jedan periferan segment ovog fenomena.
 
Razlog duge i relativne neproučenosti bećarca ili ojkače, leži verovatno i u poznatoj i poraznoj oceni Vuka Karadžića, o "pjesmama bačvanskim novijeg vremena" (u napomeni u prvoj knjizi "ženskih pjesama" 1841), da su to pjesme koje se "tako iskvareno pjevaju", da ih "ponajviše nije za štampu", ali ih donosi u svojoj prvoj knjizi samo kako primer procesa razgradnje klasične narodne lirske pesme, koju je smatrao jedinim uzorom jezičke i motivske lepote. Dakle, bećarac već beleži Vuk kao nedvosmisleno srpsku pesmu već u prvoj polovini 19. veka, navodeći i njen prostor pevanja (Bačku), a mi bismo dodali, svakako kao posledicu već završenog procesa seoba Srba na Granicu. Inače, i po istraživanjima M. Leskovca, svakako da su prvi distisi već postojali tokom 18. veka (njih kao takvu, popularnu i tipičnu usmenu pesmu Granice, u svoj roman "Seobe" ukorporira i M. Crnjanski). Da li je ova kratka pesma nastala izdvajanjem iz dugih epskih pesama-hronika, sa dvostruko rimovanim desetercem, koji su se iz tih velikih pesama prirodno odvojili, tj raspali na manje tzv. duple bećarce ili trostihe, a ovi se opet, sveli na efektnu poentu u distihu; ili njihovoj (naročito i često lascivnoj tematici dugujemo i uticaj stihova iz srpske građanske lirike), tek distih — ojkača ili bećarac se po popularnosti kao plamen raširio duž čitave Granice među Srbima između dva carstva (Austrijskog i Otomanskog), kako smo videli, postajući sam način njihovog usmenog izraza, pevana doduše, prema kulturološkim razlikama, drugačije od regiona do regiona. Tako, dok u ojkači imamo muško višeglasno pevanje, od Dinare do Kozare, distih se na Kordunu i Baniji, Slavoniji i Sremu, peva već mekše i uz tamburicu, a u Zapadnoj Slavoniji pod Papukom (sem pevanja uz tamburicu) igra kroz dvoglasno pevanje u tradicionalnom kolu "tarabanu". Takođe, činjenica je da je bećarac ili ojkača jedina naša usmena vrsta koja je svojom vitalnošću preživela raspad ne samo usmene poezije, već čitave naše usmene kulture i civilizacije, preživevši naročito sve burne promene tokom 20. veka, opstajući i do danas kao pesma u stalnom i autentičnom usmenom stvaranju. Drugim rečima, distih je i danas narodna pesma koja je jedina opstala u živom usmenom prenošenju i gotovo obaveznom pevanju na određeni napev ili melodiju — širom srpskih (bivših i sadašnjih krajeva).
 
Da je ojkača ili bećarac — autentična baština srpskog naroda na prostoru bivše Vojne Krajine, i to srpskog stanovništva s obe strane nekadašnje viševekovne Granice — naročito svedočanstvo pruža obilje sakupljene, a do danas neobjavljene rukopisne građe iz sredine i s kraja 19. veka, kao i prvih decenija 20. veka, koja se čuva u Etnografskoj zbirci Arhiva SANU, nešto i u Matici srpskoj. I to je deo naučnog nemara koji danas skupo politički plaćamo. U tom smislu treba spomenuti, do danas poznatu najstariju poznatu zbirku distiha, sakupljenih upravo sa područja Like, tj. Vojne Krajine, čiji je autor Nikola Begović, poznati srpski tribun, sveštenik i sakupljač klasičnih srpskih narodnih umotvorina (Srpske narodne pjesme Like i Banije, Zagreb, 1885; Život i običaji Srba graničara, Zagreb, 1887). Ovu zbirku bećaraca on je kao mlad učitelj bogoslov sakupio 1842. u Kostajnici (koja se i danas čuva u Rukopisnom odeljenju Matice srpske, delimično obelodanjena u radovima Marije Kleut) — kao još jedan prilog o prvenstvu, ali i neiskorišćenosti dokaza o evidentno srpskom nacionalnom poreklu "ojkače". Sem ovog, ključnog dokaza o Vojnoj Krajini kao najverovatnijoj kolevci nastanka distiha ili ojkače, u spomenutoj Etnografskoj zbirci Arhiva SANU, čuva se i nekoliko hiljada zabeleženih i neobjavljenih distiha Manojla Bubala Kordunaša, koji je ove pesmice tokom svog terenskog rada, početkom 20. veka, beležio širom bivše Gornje Krajine (misli se na Kordun i Baniju). Takođe, nešto ranije, na prelazu iz 19. u 20. vek, i na prostoru Zapadne Slavonije, učitelj Sima Mileusnić zabeležio je u srpskim selima oko Papuka i Psunja sve do Nove Gradiške, takođe oko hiljadu distiha-bećaraca sa ovog prostora, precizno navodeći koji su distisi "šokački" (tj. hrvatski), a koji srpski, na šta ćemo se posle vratiti. (Ne treba napominjati da je srpski narod iz ovih navedenih regiona današnje Hrvatske, u ratovima 90.tih temeljno etnički očišćen).

Od štampanih zbirki treba napomenuti iz ranijeg perioda zbirku "Ličanke" Dragoslava Aleksića (1934), koji takođe donosi stotinak "prelica", i "rozgalica" iz Like, dok u posleratnom periodu, distih — kao idejni, partijni, "partizanski" distih, naročito promoviše u svojim zbirkama "Partizanske narodne pjesme s Kozare" Milivoj Rodić (koji je napisao i doktorsku disertaciju na tu temu, uvodeći za ove pesme još jedan, legitiman termin za ove pesme u pokretu NOB-a, kao — "kozarčice" pevane i izvođene najčešće u "kozaračkom kolu"). Najzad, tu je i zbirka narodnih pesama Stanka Opačića Ćanice sa prostora Korduna (1987), takođe sa nekoliko stotina zabeleženih "partizanskih distiha". Masovno postojanje i preinačenje ove pesmice sa lirskog na idejni (partijni) motiv, sa istim napevom, svedoči o njenom vitalnom opstojavanju u svim vremenima, ali i kao masovan izraz pesničkog bića samog srpskog, krajiškog naroda, duboko ukorenjenog u sopstvenu usmenu pesničku tradiciju.
 
Svojoj neobičnoj vitalnosti i popularnosti, distih, ojkača, bećarac svakako duguje rimovanom desetercu, čestoj leoninskoj rimi, i izuzetnom aliteracijskom efektu, kada nas često iznenade blesak tzv. duple rime, a gde je sabijen zvukovno bogat i britak gnomski iskaz, često naglašenog i humorističkog tona. Nekada je to blistavo ispevana slika, osećaj, ideja, misao, najčešće iz svakodnevnog života. Ta realistička vezanost za svakodnevni život čoveka, možda je i najveća vrednost distiha. Ovo su pesme trenutka, trenutne inspiracije, u kojoj su zahvaćeni detalji neposrednog, proisteklog iz svakodnevnog narodnog života, npr. "uz rakijski kazan", kako to slikovito navodi Nenad Grujičić. Ali, naročit šarm distih ima u vedrom, šaljivom tonu, tom životnom optimizmu kojim zrači, i koji je tako redak u čitavom našem duhovnom nasleđu i istorijskom iskustvu. Taj životni vitalizam distiha proističe iz toga što su to prvenstveno i najčešće pesme ljubavnog karaktera, kroz koji je potenciran život u svim svojim najelementarnijim impulsima — u slavu erosa i ljudske radosti postojanja. Upravo sa rodnog aspekta, ojkača ili bećarac, tu pokazuju različit pogleda na život i svet, iz muškog, odnosno ženskog ugla gledanja, a odnosi među polovima su i dati najčešće u šaljivom nadmetanju, kao večitom agonu između dva suprotna pola. Međutim, dokaz da distih nije samo pesma mladosti, kako tvrdi Mladen Leskovac, već je i izvanredan izraz univerzalnog životnog vitalizma, jeste i sledeći primer, zabeležen kao pevana pesma u izvođenju ženske grupe "Kozara" iz Prijedora:
 
Aoj moja, pedeset i koja,
Niti brojim, nit se mlađe bojim!
 
Iako još niko u nauci nije pokušao da sprovede klasifikaciju ovih malih pesmica, jedna od mogućih jeste, da unutar ljubavnog motiva često imamo distihe vezane za određene lirske, posebno omiljene segmente: mesečina, oči, suparnica, svekrva, odnosno, reči-simbole: dragi, lola, baraba, dika, mala i sl. Raspon ljubavnih osećanja u ojkači ide od suptilnih, poetskih (Šuma pusta, a šikara gusta / tu je sladak poljubac u usta), do dvosmislenih, erotskih (Ja sam malu pritisno na ploči / Mjesečina izbuljila oči), najzad često i grubih, lascivnih.

Trag klasične lirske pesme ipak je uočljiv naprimer, u jednom od izuzetnih zapisa: "Meni dragi reko prsten dati / spram kojega vidim večerati").
 
Uz ljubavne, najveći broj, po pravilu antologijskih distiha, posvećen je samoj pesmi i pevanju, kao i kolu i instrumentu (tamburici) uz koju se distih često peva: Grlo moje ko tambura jeca / jedva čekam neđelju i sveca!
 
Nas tri seje zapjevati znamo / šta ćeš, nano, kad se razudamo!
 
Srpski nacionalni identitet (svi su primeri iz knjige Nenada Grujičića) takođe je snažno očuvan u sledećim stihovima: Ima l išta od Srbina jače / ima l ljepše pjesme od ojkače? Ili: Manastiri, gusle i gudalo / to je srpsku vjeru sačuvalo!
 
Uz nedvosmisleno apostrofiran nacionalni identitet, ojkaču / bećarac odlikuje i slikanje narodnog života kroz socijalno-društvene odnose, kao i odnose unutar porodice, antagonizam snaha-svekrva (iskazan najčešće humorno), vođenje računa o materijalnom stanju (mirazu) kao uslovu za brak, gde se uvek efektnom rimom i poentom ta sva težina životnih problema raspršuje u poenti, kroz neku vrstu rugalačke vedrine:

Dukatarku prodaju dukati / ja sirota, mene će ljepota!
 
Draž svakodnevnice, data kroz rodnu perspektivu, npr. mušku vizuru zvuči ovako: Oj rakijo, primakni se meni / dok je tebe lola se ne ženi!, za razliku od dijametralno suprutnog, ženskog viđenja (teškog) života žene u patrijarhalnom braku:
 
Mene mati naučila tkati / pa me natra svako veče satra!
 
Zavičajna toponimija, takođe je bitan segment nedvosmislene sraslosti srpskog naroda sa prostorom svoje (Krajiške) egzistencije, ali i prostorne egzistencije srpske ojkače:
 
Grmeč leže vile i orlove / a Kozara sive sokolove!
Sa Grmeča klikće bjela vila / Oj Krajino, majko moja mila!
Aoj Uno, ljepotice moja očara me okolina tvoja.
Moštanice, vodo plemenita, ko te pije, taj bolestan nije!
 
Najzad, u ojkači koja pamti uglavnom novija (i mirnodopska vremena) nailazimo i na prave dragulje iz dublje prošlosti Krajine:
 
Oj Mjeseče, pričekaj Danice / ja ću svoga dragog sa Granice.
Oj Krajino, krvava aljino / ko te gazi, kući ne dolazi!
 
Na ovu bogatu tradiciju prošlog veka, nadovezuju se i partijni, tzv. partizanski bećarci polovine 20. veka, kao najmasovniji i najproduktivniji oblik nastajanja jedne usmene pesme u jednom delu srpskog naroda u Drugom svetskom ratu, koju ćemo za ovu priliku preskočiti. Ali, nastavak priče o ojkači, dešava se upravo u naše dane, kada bogatu usmenu tradiciju rodnog tla, a najeksplicitnije ojkačku, nastavljaju upravo Srbi prognanici iz Hrvatske, čije pevačke grupe u novim naseobinama po Srbiji i novoispevani distisi, još jednom pokazuju svu genetsku povezanost i ukorenjenost Krajišnika u rodni kraj, iako su morali da ga napuste:
 
Oj Krajino, na tebe sam sviko,
Ne mogu te prepustiti nikom!
 
Upravo ovim se potvrđuje ojkača kao pesma koja prati Srbe Krajišnike svuda, u prostoru i vremenu, kao njihov možda najautentičniji izraz duha i mentaliteta, pesma koja se adaptirala na sve istorijske (ne)prilike srpskog naroda na Balkanskom prostoru permanentno ugrožavane egzistencije.
 
I sada dolazimo do centralnog pitanja ovog skupa — otkud Hrvati u ovoj priči o ojkači kao autentičnoj srpskoj i najkraćoj usmenoj pesmi? Naravno, od kada je nedavno obelodanjeno da je "ojkača" postala zvanični hrvatski nematerijalni doprinos svetskoj baštini pod zaštitom UNESKA. Kako je tekao ovaj proces i gde leže uzroci ove pojave, koja očigledno, ima dublje korene? U konstituisanju hrvatske nacije još u 19. veku, presudnu ulogu je, upravo uz književni jezik (odnosno, preuzimanje u doba "ilirizma" srpskog štokavskog dijalekta i ijekavskog izgovora kao književnog jezika i Hrvata — autentični Hrvati su samo čakavci i kajkavci) odigrala i narodna književnost, i to na način, koji je sličan trenutnom prisvajanju ojkače kao hrvatske duhovne baštine registrovane u UNESKU. Naime, dok je Vuk Karadžić obavio, doduše, uz dosta vernih saradnika, ali u načelu SAM — epohalan posao prikupljanja i objavljivanja Srpskih narodnih pjesama u prvoj polovini 19. veka, Matica hrvatska je pristupila krajem 19. veka sličnom, ali timskom poslu — i tu je osnovna razlika — objavljivanju Hrvatskih narodnih pjesama u deset tomova 1892—1942 (simptomatično je da je poslednji tom izašao 1942. u NDH), sa raznih prostora Balkana, među kojima je mnogo građe naročito od srpskih sakupljača iz Dalmacije, Like, Slavonije, odnosno, i sa prostora Vojne Krajine (ali i čitavi tomovi muslimanskih epskih pesama), što je sve kao "hrvatsko nacionalno blago" trebalo da parira Vukovim zbornicima kojima se već uveliko divio ceo svet, a što kolekcija HNP, po rečima akademika Miroslava Pantića, "sem po obimu", ni po kvalitetu, ni po motivima ni po jeziku" nije mogla da se meri Vukovim zbirkama. No, ipak, jedan drugi cilj je postignut. Uz stvaranje hrvatskog nacionalnog identiteta, uz (katoličku) veru, književni jezik (štokavsku ijekavicu), i narodnu književnost (sačinjenu najvećim delom od varijanata srpskih narodnih pesama već poznatih kod Vuka ili falsifikata sličnih motiva), pripreman je teren za ono što je i rezultiralo krajem 20 veka — u samostalnu hrvatsku državu.
 
Drugo pitanje, vezano neposredno i za ojkaču jeste — sva usmena književnost na štokavskoj ijekavici, pa i ona — u okviru hrvatskih zbirki — nedvosmisleno je srpskog porekla. Jer, jedino jezik i folklor ne trpe nasilne verske i političke promene i žilavo opstaju i u novim kulturno-istorijskim uslovima. Kao što znamo, permanentan proces od preko tri veka na prostoru katoličkih država — Mletačke republike i Austrijskog carstva bilo je nasilno unijaćenje — kao prvi stepen, potom i otvoreno pokatoličavanje srpskog stanovništva koje je seobama stalno naplavljivalo Vojnu Granicu iz bosansko-hercegovačkog, dalmatinskog zaleđa, sliva Pive i Tare, Drine. Veliki deo tih Srba, što milom, što silom (za činove i privilegije, ali i prodaje "vere za večeru", kako se slikovito kaže i u "Pilipendi" Sime Matavulja), postepeno je popuštao i prelazio u katoličanstvo, tj. hrvatstvo, često i čitava sela, zaboravljajući kroz generacije svoje ime i veru, ali je sa sobom poneo i svoju usmenu tradiciju (doduše nešto u jezičkim i religioznim detaljima preinačenu, po ličnim imenima, imenima svetaca, no uglavnom bez mitoloških motiva koje je katolička crkva naročito proganjala) — što je značilo — jezik i motive srpskih narodnih pesama, sada pod hrvatskim imenom. To se očigledno dogodilo i sa ojkačom. Taj proces se odlično može videti na poređenju srpskih krajiških (uglavnom neobjavljenih) i hrvatskih štampanih zbirki s kraja 19. veka. Ovde negde vidim odgovor — zašto je i krajiška ojkača postala hrvatska duhovna baština prezentovana svetu. Iz jednostavnog razloga, što je Hrvatska, sada sa državotvornim moćima i institucijama, za razliku od Srba Krajišnika (koji su ostali i bez zemlje, i bez ikakve institucionalne — naročito naučne, organizacije) bila u mogućnosti da institucionalnim mehanizmima odradi isti onaj posao koji su odradile već institucije Matice hrvatske i JAZU u poslednjih sto pedeset godina.
 
Mora se primetiti još nešto: Hrvati predano, vredno, sistematski, timski, organizovano i fanatički istrajno, rade na svojoj državotvornoj ideji, već vek i po, gradeći dobrim delom legitimitet na onome što im je razjedinjeno i rascepkano Srpstvo olako prepustilo. Dovoljno je ponoviti navedeni primer — da još uvek, više od sto godina od prikupljanja usmenog blaga srpskog naroda upravo sa prostora današnje hrvatske države — Like, Banije, Korduna, Slavonije, Dalmacije — gde Srba od kraja 20. veka više nema — (predmet moje doktorske disertacije — Srpsko usmeno poetsko nasleđe Vojne krajine 18, 19 i 20. veka) većina tih zbirki nikada nije publikovana, a sa višestrukim vrednostima u odnosu na ono što je u Matici hrvatskoj odavno i blagovremeno štampano, na koje se često pozivala i srpska nauka, ne mareći, niti pokazujući preterani interes za isti, važan i vredan srpski usmeni korpus na istom tom području. Tako je ostalo nepoznato na hiljade distiha u spomenutim rukopisima Manojla Bubala Kordunaša, na hiljade bećaraca iz Slavonije Sime Mileusnića, i zato se desilo ono što se desilo.
 
Šta je moguće sada učiniti? Svojatanje ojkače kao hrvatske duhovne baštine jeste prst u oko sadašnjim Krajišnicima, nasilno prognanim sa svojih vekovnih ognjišta iz današnje Republike Hrvatske, koji, ostajući bez svog zavičaja, ostaju sada i bez svoje duhovne autentičnosti po kojoj su se jedino legitimisali i bili folklorno prepoznatljivi i u izbegličkim uslovima. Ni za važnije stvari u Srbiji nije bilo veće i sistematizovane, timske inicijative, ali svakako, predlažem u tom smislu — da se okupi tim stručnjaka, koji bi u razumnom roku sakupio i skenirao relevantnu građu (rukopisnu i štampanu) o ojkači / bećarcu sa srpskih prostora Balkana u poslednja dva veka, napisao i timsku studiju, dokazujući time da je distih, tj. ojkači / bećarac autentični deo i srpske duhovne baštine (sad moramo verovatno pristati i na ovo — I), naročito prognanih Srba Dalmatinaca, Srba Slavonaca, Srba Ličana, Banijaca, Kordunaša (insistirati na regionalnoj pripadnosti, jer su to regije koje su u nekadašnjoj Jugoslaviji bile znatnim delom i srpske). Takođe, važnu sponu i utehu, za sada, predstavlja Republika Srpska i njeni pametni kulturni i politički potezi, pa mi se čini da je najcelishodnije da regionalni centar budućeg proučavanja ojkače, ali i srpskog folklora (pošto znamo da ga jedina Srbija u okruženju nema) bude Banja Luka (ili Bijeljina), a iz nje da potekne i ova akcija vraćanja ojkače u krilo sopstvenog naroda i njegove još jedino žive usmene tradicije. Tek će tada mapa i slika srpskog usmenog pevanja biti u potpunosti sastavljena. U ojkači je svakako očuvana prava priroda, izuzetna pevačka nadarenost i vitalnost prekodrinskih i prekosavskih Srba, srpskog naroda u celini.[/color]
 
Udruženju književnika Srbije | Francuska 7 — Beograd, 22.6.2011. | Jadovno 1941.
Sačuvana
Stranice: 1   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: