Najnovije poruke: Angelina
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
  Prikaži poruke
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »
3401  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Stari muzički instrumenti poslato: Februar 13, 2011, 05:14:14 pm
*
 
SAGLEDAVANJE MUZIČKIH INSTRUMENATA NA SPOMENICIMA SRPSKIH
SREDNJOVEKOVNIH VLADARA U ORIJENTALNOM I ZAPADNOEVROPSKOM OKRUŽENJU


Apstrakt: Prilikom sagledavanja mesta muzičkih instumenata u umetnosti srednjovekovne Srbije, u članku se razmatra odnos prema Orijentu i zapadnoj Evropi na primerima predstava idiofonih, membranofonih, kordofonih i aerofonih instrumenata u srpskim srednjovekovnim likovnim spomenicima: živopisima, minijaturama, ikonama i skulptoralnoj dekoraciji. Muzički instrumenti koji su prispeli sa Istoka imali su pretežno neizmenjene oblike u kojima su se koristili u dugom vremenskom periodu, a oni koji su se ugledali na zapadnu Evropu, ponavljali su poglavito srednjovekovne ili renesansne forme.
Pojedina krotala i tasovi, gudački instrumenti i S-trube mogli su se naći i na Istoku i na Zapadu, većina membranofonih instrumenata je, izuzev bođanskog tamburina, orijentalnog porekla, a lire i angularne harfe bliske su antičkoj tradiciji. Gudački instrumenti, psalterioni, laute, harfe, kratki rogovi, busine i šalmaji imaju orijentalne oblike, a bilo je muzičkih instrumenata iz tih istih porodica koji su prihvatili zapadnoevropske forme.
Ključne reči: muzički instrumenti, idiofoni, membranofoni, gudački instrumenti, žičani instrumenti, Orijent (Istok), Zapad.

 
Prilikom sagledavanja mesta muzičkih instumenata u umetnosti srednjovekovne Srbije, pratićemo i razmatrati odnos prema Orijentu i zapadnoj Evropi na primerima likovnih predstava idiofonih, membranofonih, kordofonih i aerofonih instrumenata na srpskim srednjovekovnim živopisima, minijaturama, ikonama i skulptoralnoj dekoraciji.

Obe vrste nevelikog broja idiofona, zastupljenih u srednjovekovnoj umetnosti u Srbiji, imaju analogije i sa odgovarajućim instrumentima Istoka, i sa onima na Zapadu. NJihov oblik nije u istorijskom razvoju pretrpeo osobite izmene – vrste krotala iz srednjovekovne Srbije bilo je u starom Egiptu i Grčkoj, zatim u srednjovekovnoj Kini i u evropskom srednjem veku.

Poreklom iz Azije, tasovi su uobičajenih, osrednjih dimenzija, odgovarajući i renesansnim tasovima zapadne Evrope koji ne prelaze širinu od 25 cm i identični su instrumentima turske vojske iz XVII veka. Saksovu (Curt Sachs) tezu da ih zapadnjačke minijature prikazuju do XV veka, a da kasnije izgledaju zaboravljeni sve do turskih ratova XVII veka, dopunjujemo predstavama na srednjovekovnom živopisu u Srbiji od kraja XIII do sredine XIV veka i samo po jednim primerom iz XV i XVI veka. Oni se gotovo neizmenjeno javljaju tokom četiri veka, naročito na sceni Ruganje Hristu. Živopis na kome su predstavljeni tasovi pokazuje raznolike uzore, od antičkih do zapadnoevropskih i orijentalnih, te ne može pomoći prilikom utvrđivanja njihovog porekla u srednjovekovnoj Srbiji.

Većina membranofonih instrumenata na spomenicima srednjovekovne Srbije pokazuje orijentalne uticaje. Srpsko-makedonski talambasi pripadaju tipu persijsko-arapskog naqqara, instrumenata bakarnog, ređe drvenog korpusa koji su upotrebljavani u parovima. Na srednjovekovnim freskama Srbije prikazani su od polovine XIV veka do polovine XVIII veka, zadržavajući osrednju ili manju, izuzetno i veću formu orijentalnih talambasa, dok su zapadnoevropski primeri najčešće još veći. Kao kod abisinskog nagarita, tako se i kod južnoslovenskih talambasa pojavljuju parovi različite veličine, od kojih je levi veći, a desni manji.

Za razliku od zapadnoevropskih talambasa, čiji su stalni pratioci bile trube, srpski srednjovekovni instrumenti ove porodice prikazani su istovremeno sa rogom, businom ili savijenom trubom. Nisu tretirani kao simbol aristokratije, već su, suprotno uzorima umetnosti zapadne Evrope, u rukama narodnih svirača. Na spomenicima srednjovekovne Srbije talambasi nisu na leđima konja, kao u vojnoj muzici Orijenta.

Polazimo od pretpostavke da su bubnjevi tipični instrumenti u umetnosti srednjovekovne Srbije, pokušavajući da za ovo mišljenje nađemo opravdanje u srednjovekovnoj umetnosti Vizantije, islamskog sveta i Evrope. Znajući da je poreklo većine srednjovekovnih instrumenata orijentalno, očekujemo, u odnosu na bubnjeve, paralele sa srodnim oblicima azijskog područja. Ima ih i srodnih sa formama srednje veličine u umetnosti na tlu Srbije i Makedonije, a nailazimo i na bubnjeve sa V-trakama na induskim minijaturama i u živopisu na tlu srednjovekovne Srbije, kao i na gotovo identične kukaste maljice predstavljene na starim induskim i kamboxanskim reljefima.

Najbliži srednjovekovnim istočnobalkanskim bubnjevima zapravo su bubnjevi koji su upotrebljavani u turskoj vojnoj muzici XVII veka, kako po obliku, veličini i načinu vezivanja traka, tako i po maljicama nejednake veličine. Međutim, u Turskoj se već u XVI veku javljaju i plitki bubnjevi, dok za srednjovekovno i kasnije srpsko-makedonsko područje ostaje karakteristična forma dubljih bubnjeva.

Kako vizantijski srednji vek traje istovremeno sa evropskom renesansom, to se mogu načiniti paralele sa bubnjevima iz istog vremenskog, ali različitog stilskog perioda, vizantijskog i zapadnoevropskog kulturnog kruga. Renesansni, pa i kasniji bubnjevi u većini slučajeva su veliki ili mali talambasi i mali doboši, dakle po tipu drukčiji od onih u umetnosti Srbije i Makedonije, ali ponekad sa istim načinom vezivanja i gotovo redovno maljicama iste veličine. Mogu se, međutim, naći i bubnjevi čiji je korpus sličan srednjovekovnim instrumentima ove porodice u Srbiji i Makedoniji.

Darabuka u Srpskoj Aleksandridi (kraj XIV veka) i drugi instrumenti ilustrovani na Aleksandrovoj gozbi ukazuju na prisustvo islama.

Pojava daira u manastirima XVI i XVIII veka vezana je za doba turske dominacije, ali i za prodor zapadnoevropskih uticaja, pošto tamburin u Bođanima (1737) svojim oblikom upućuje na zapadnoevropske uticaje. Očekivao se, međutim, s obzirom na dugu tursku vladavinu i ulogu koju su imale u umetnosti renesanse, veći broj njihovih prikaza, osobito od XV veka.

Lire i angularne harfe najbliže su antičkoj tradiciji od kordofonih instrumenata u srednjovekovnoj Srbiji, pošto su ostali instrumenti pokazali ili tipične forme evropskih ili karakteristične oblike orijentalnih instrumenata, čak i onih koji se ne pojavljuju u evropskom srednjem veku.

Kao i u zapadnoevropskom srednjem veku, tako su i za vizantijski ogranak umetničkih spomenika rađenih za srpske vladare karakteristični raznoliki gudački instrumenti, brojniji u turskom periodu. Polazeći od njihovih elemenata, mogu se povući paralele sa instrumentima odgovarajuće porodice različitih područja, u pogledu veličine ili oblika korpusa, oblika vrata ili rezonatorskih otvora, broja žica i načina sviranja. Dok su u zapadnoevropskoj umetnosti viele često bliske današnjoj violini, primeri u srednjovekovnoj Srbiji pokazuju jednostavnije oblike koji, s jedne strane, nisu daleko od orijentalnih, a, sa druge, imaju sličnosti i sa nekim zapadnoevropskim oblicima.

Dečanski (1335–1350) gudački instrument ima srodnosti sa instrumentima iz latinskih srednjovekovnih rukopisa — Dečane su, uostalom, radili primorski majstori.

Kalenićki gudački instrument (krajem prve ili u drugoj deceniji XV veka) srodan je rebeku u odnosu na oblik korpusa i vrata, zatim povijenu, srpoliku glavu sa čivijima, kao i broj žica. Tri žice su kod ovih instrumenata obično intonirane na g1, d1, i a1. Zvuk je snažan i opor. Kalenićka fidula, takođe, podseća na islamske laute bez rezonatorskih otvora i sa čivijama na prelomljenom vratu. Mada je i na zapadnom području rebek držan u orijentalnoj poziciji, u Kaleniću to nije slučaj. Istoričari umetnosti se ne slažu oko porekla kalenićke plastike, a muzički instrument upućuje na orijentalne uzore.

Dok je kalenićkom rebeku sličan po obliku i držanju instrument iz Pološkog (1609), slepčanskom gudaču (XVI vek) blizak je instrument koji se naziva gak okruglog korpusa, sa nožicom od metala, prednjim delom tela prevučenim životinjskom kožom, dugim vratom od drveta i dvema žicama.

Slične gudačke instrumente kruškolikog tela, vrata dva puta dužeg od korpusa, sa 1—2 žice, nalazimo i u vizantijskom XVIII veku. Način sviranja na instumentu u Slepči je orijentalan, kao na violončelu, dok je u Treskavcu (XVI vek) kao na violini. Uostalom, fidula iz Treskavca je od svih srpsko-makedonskih gudačkih instrumenata i po obliku najbliža violini. Sličan način umetničkog oblikovanja instrumenta sreće se, međutim, i u oblicima lauta X veka. Kao i viele iz prvih srpskih štampanih knjiga, tako je pomenuta fidula i po obliku korpusa i po obliku glave iz porodice lira da braccio, ali su rezonatorski otvori drukčiji.

Dva muzička instrumenta u psaltirima iz štamparija Jerolima Zagurovića i Bartola Ginamija nastali 1569. i 1638. godine, pokazuju kako prisustvo tradicije, tako i elemente novih stremljenja. To su gudački instrumenti koji se pojavljuju u prelaznom periodu između stare fidule i viole da braccio. Nijedan nema na spoljašnjem delu korpusa udubljenja karakteristična za lire ili viole. Po ovome su u srednjovekovnoj tradiciji, mada po drugim formalnim elementima ukazuju na renesansne instrumente. Glava prvog je, izgleda, bliža violi da braccio, a glava drugog nalikuje liri da braccio. Kako su, verovatno, autori rukopisa Gavrila Trojičanina (1643) i Ginamijeve štampane knjige imali zajednički ili sličan uzor u sceni Davida na prestolu, to je i gudački instrument iz psaltira mogao da bude pod uticajem gudača iz štamparije Ginamija. Sudeći po kružnom, odnosno jajastom korpusu i dugom vratu, najbliže su fidulama sa nožicom i dve žice koje su rasprostranjene po islamskom svetu. To je vrsta kāmanğa a’ gúz hrapavog, promuklog zvuka. Saks ih ne pominje u poglavlju o evropskim srednjovekovnim instrumentima. Kako je, međutim, ovih instrumenata bilo već u XI i XII veku u Vizantiji, verovatno je da su se mogli pojaviti i u srednjovekovnoj Srbiji.

Gudački instrument sa ikone iz Kučevišta (početak XVII veka) blizak je instrumentima na ranim srednjovekovnim spomenicima, ali i negdašnjem violončelu sa slika flamanskih majstora. Ne može se ni po čemu drugom uporediti sa savršenijim oblicima baroknih gudača većih oblika, pošto ima formu srednjovekovne fidule. Čak mu je i glava za čivije u vidu trolista, kao u vizantijske lire, a prevučen je životinjskom kožom kao kemenxe. Većih je dimenzija od uobičajenih srednjovekovnih fidula i drukčijeg načina držanja.

Gudački instrumenti prikazani u vizantijskom slikarstvu XVI veka analogni su kučeviškom i smederevskom (šezdesete godine XVI veka) gudačkom instrumentu. Završeci njihovih dugih vratova nisu isti, ali svojim oblikom ukazuju na pandoru (smederevski instrument) i vizantijsku liru (kučeviški gudač).

Da li je manji broj žica na psalterionima sa spomenika srednjovekovne Srbije nego na istim instrumentima srednjovekovnog Istoka i Zapada posledica nepreciznih crteža majstora koji su ih slikali? Da li je raznoliki način zatezanja žica takođe rezultat nemarnosti srednjovekovnih slikara?

Pravougaoni psalterioni pripadaju tipu ranih vizantijskih i vrsti nuzha psalteriona koji se javljaju u islamskoj umetnosti. U srednjovekovnoj umetnosti u Srbiji nisu dvostruko duži od trapezastih, kao što je slučaj sa realnom veličinom nuzha instrumenta, već su približno njihove veličine. Čak ima i manjih primera (drugi od dva psalteriona Beogradskog psaltira (1627—1630) sa ilustracije 150. psalma). Smatralo se da je njihov zvuk isto tako umilan kao i zvuk harfe.

U zapadnoevropskoj umetničkoj muzici pravougaoni psalterioni prikazivani su do XVI veka — posle 1300. godine bili su češći na evropskom jugu, dok je dulčimera bilo na severu[13], a sreću se i u oblicima sličnim srpsko-makedonskim.Veći broj analogija može se naći između pravougaonih psalteriona srpsko-makedonskog i islamskog područja, a takođe između trapezastih primera srpske i zapadne umetnosti srednjeg veka. Prvenstveno su vezani za ilustracije psalama, a takođe i za scene koje se dešavaju unutar neke prostorije (Stihira Jovana Damaskina na Uspenje, Svadba u Kani), mada ih ima i na jednom prikazu scene Ruganje Hristu.

Veličina trapezastih i trapezoidnih psalteriona odgovara približno dimenzijama uobičajenih oblika kvanuna, čija je osnovica od 75 cm do 1 m, visina 33—34 cm, a debljina korpusa 2,5—5 cm. Ni na jednom psalterionu na tlu Srbije i Makedonije nema dvostrukih ili trostrukih žica kao u drugim srednjovekovnim zemljama.

Prikazane u srpskoj umetnosti tek u prvoj polovini XVII veka, lire su u zapadnoj Evropi imale svoju dugu istoriju od ranog srednjeg veka.

Laute ljeviškog tipa (1307—1309) postojale su i na Orijentu, i u renesansnoj umetnosti zapadne Evrope, a laute metalnog i delikatnog zvuka, malog, polukružnog ili jajastog tela, dugog i uzanog vrata, čijih je pet žica pričvršćeno za ukrašeno dugme, srodne su lautama iz porodice kopuz, odnosno turske pandore, čiji opisi odgovaraju Saksovoj deskripciji tanbura ili pandura.

Sigurno je da se u doba kada su iluminirane u Beogradskom psaltiru (scena 150. psalma), male laute, koje odgovaraju evropskim srednjovekovnim lautama sa portala i minijatura, nisu upotrebljavale u zapadnoevropskoj praksi. U srpskoj srednjovekovnoj umetnosti sreće se i jedna forma laute neuobičajena za evropski i srednjoazijski srednji vek, pošto su bile u upotrebi u centralnoj i istočnoj Aziji: dve ravne, neizbočene stranice povezane su uzanom stranicom, kao na današnjoj gitari; kratak vrat, sa deset pražića, odvojen je od korpusa; na instrumentu koji ima hvataljku i dve svilene dvostruke žice štimovane u kvinti, svira se pomoću plektrona. Smederevska lauta, međutim, pripada instrumentima srodnim renesansnim lautama.

Poznata još iz prastarih vremena, harfa je kod raznih naroda i u različito doba imala raznolike oblike. Angularna harfa pojavila se u sumerskovavilonskoj kulturi, a nalazili smo je u antičkoj Asiriji i Grčkoj, u staroj Koreji, istočnom Turkestanu (u I veku n.e.), u islamskoj kulturi, na spomenicima iranske umetnosti i Egipta u vremenskom rasponu od 600. godine do XIV veka, kao i u srednjovekovnoj Španiji (1283. godine).

Harfa u Bogorodici Ljeviškoj i ohridskoj Svetoj Sofiji (XIV vek) gotovo je identična asirskoj, kako po obliku i broju žica, tako i po načinu držanja. Saks je bio mišljenja da je harfa bila jedini instrument Bliskog istoka koji nije došao u srednjovekovnu Evropu, ali primer ljeviške harfe ukazuje na moguće uzore sa tog istog prostora. Kako je živopis Bogorodice Ljeviške nastao pod uticajem dvorske carigradske škole, pretpostavlja se da su i harfe sa scene Stihire Jovana Damaskina na Uspenje u ovom istom manastiru majstori živopisa mogli da vide u azijskim zemljama. S druge strane, devojke obučene u antičke haljine mogle su da drže i antičke instrumente. Realistički elementi koji se pripisuju ovim freskama vide se i u tačno i detaljno opisanim muzičkim instrumentima.

Drugi tip srednjovekovne harfe sa minijatura srpske srednjovekovne umetnosti postojao je u skandinavskim zemljama, a odatle se proširio na teritoriju Engleske i Irske, dobivši u XI veku specifične forme klersiča (clairseach), dok je kao kitara anglika (cithara anglica) osvojila oblasti Srednje i Južne Evrope. Jedna od tipičnih evropskih srednjovekovnih odlika vidi se i u postojanju stuba kojeg nema u vanevropskim harfama.

Primeri najbliži harfi iz Minhenskog psaltira (1370—1390) nalaze se u francuskim i engleskim rukopisima XII veka. Stoleće u kome se javlja predstavlja vremensku granicu posle koje se ovakve vrste harfi nisu često prikazivale na umetničkim spomenicima.

Pošto je harfa u Beogradskom psaltiru islikana u ranom XVII veku, to je, pored rukopisnog uzora, umetnik mogao da ima pred očima gotske ili renesansne instrumente ove porodice. Ipak, kako naći pandan harfe u ovom psaltiru kada je neprecizno i nepotpuno prikazana. Ništa se jasno ne vidi, izuzev nekoliko žica.

Dugi rogovi su uglavnom vezani za srednji vek. Nisu karakteristični za antičko doba, a gotovo da i ne postoje na spomenicima islamske umetnosti. Ni umetnost zapadne Evrope ne može se pohvaliti naročitim brojem dugih rogova, osim na ranosrednjovekovnim minijaturama i romanskoj plastici. Nagoričinski rogovi (1317—1318) imaju velike srodnosti sa slikarstvom na zapadnoevropskim minijaturama i sa nekim rogovima na poljskoj minijaturi. Neobični način držanja dečanskog roga (scena Ruganja Hristu) nije usamljen. Rogovi iz Gračanice (oko 1321) i Dečana (Strašni sud) bliski su instrumentima sa minijatura IX veka koji nemaju široko zvono, naime rogovima iz Utrehtskog psaltira i instrumentima u londonskom Britanskom muzeju, zatim rogovima na poljskim minijaturama itd.

Kratak rog iz Miroslavljevog jevanđelja (oko 1180) ima bliske paralele sa rogovima koji mogu da imaju i vitkije, elegantnije proporcije, a rog iz Hilandarskog jevanđelistara (poslednja četvrtina XIII veka) srodan je nešto širim i masivnijim rogovima XIII veka, pa čak i onima na spomenicima ranijih vremena. Bođanski rog nalazi se u rukama svirača sa čalmom, što bi moglo da ukazuje na turske uticaje, a još jedan, savijen rog u ovom istom manastiru, sličan je rogu koji je Viljem Bul (William Bull), kraljevski trubač iz Londona, graditelj truba i horni, izradio 1699. godine.

Na irskoj minijaturi iz VIII veka prikazana je prava metalna truba bez zvonastog završetka — to je, očigledno, bila, degenerisana rimska tuba. Ovom instrumentu slične su tube sa minijatura i reljefa XII veka, a kasnije paralele nije moguće načiniti sa zapadnoevropskim spomenicima. Nisu česte ni u islamskoj umetnosti, ni na srpsko-makedonskom tlu.

Ranorenesansne italijanske busine duže su od srednjovekovnih u Srbiji i drukčijeg su, uglavnom šireg levka, ali im je po obliku bliska smederevska busina iz šezdesetih godina XVI veka, dok bođanska busina upućuje na paralelu sa odgovarajućim instrumentima na italokritskim ikonama. Islamske busine su ili kraće, sa širim, levkastim otvorom, ili su sa drukčije raspoređenim prstenovima, mada u osnovi pokazuju oblike slične instrumentima iz Lesnova (1349).

Među duvačkim instrumentima pretežno turskog perioda ima i takvih koji su se pojavili u renesansi, ponekad živopisani u primitivnijem vidu od zapadnoevropskih uzora. Ovoj grupi pripada S truba, preteča današnjih truba i trombona. Dok su poneki muzički instrumenti čekali i po dva veka da budu predstavljeni u srpskom srednjovekovnom slikarstvu, savijene, odnosno S trube ubrzo su po pojavi u umetnosti zapadne Evrope prikazane i na tlu Balkana, već u doba rane pikturalne predstave trombona na slici Italijana Đovanija (Giovanni, +1495). Krivulja instrumenta može biti samo naznačena na zapadnoevropskim spomenicima ili da bude izrazito dvostruko povijena.[37] Kako je izrastanje S truba u savršenije oblike na Zapadu teklo relativno brzo, tim su zanimljivije forme koje su se dugo zadržale u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti.  
        
Pošto se živopis manastira Nikite (poslednje godine XV veka) i Poganova (1499) vezuje za uticaje italijanske renesanse, to se i prva pojava S-trube u srednjovekovnoj Srbiji može pripisati istim uzorima, a pošto se uticaji zapadnoevropske umetnosti osećaju i u slikarstvu Mesića (1743), pretpostavlja se da je i živopisac ovog manastira, slikajući S trube, mogao da ima pred očima barokne ili neke druge starije ikonografske teme koje su bile pretrpele iste uticaje. Poznato je, takođe, da su S trube korišćene u turskoj vojnoj muzici.

U poređenju sa porodicama drugih instrumenata, broj flauta u evropskom srednjem veku nije veliki. Flautama grublje izrade u srednjovekovnoj Srbiji, često vezanim za scenu Hristovog rođenja, bliske su nevelike zapadnoevropske flaute, osobito one u koje svira bubnjar, iako na spomenicima rađenim za srpske vladare flaute nisu prikazivane u rukama bubnjara. Flautama islamskog područja u koje se svira iskošeno, međutim, analogni su nešto duži instrumenti ove porodice koji se pojavljuju u Srbiji u XV veku i turskom periodu. Blok-flauta u Bođanima ukazuje na srodnost sa zapadnoevropskim instrumentima.

Broj dvostrukih flauta u srednjovekovnoj umetnosti nije mali, osobito na minijaturama, ali one nisu tipične za vizantijski instrumentarijum. U srednjem veku u Srbiji sačuvan je samo jedan primerak ovog instrumenta u manastiru Gradac (poslednje godine XIII veka). Bilo da pripadaju porodici flauta, bilo oboa ili klarineta, a možda i diaulosa, njihovo poreklo je antičko ili orijentalno, što potvrđuje i gradački živopis, koji je u antičkim tradicijama. Ova dvostruka flauta pokazuje i mnoge zajedničke odlike sa dvostrukim flautama i oboama različitih doba i naroda. Možda su male dimenzije naslikanog diaulosa na grčkoj vazi iz V—VI veka pre n. e. uslovile prividnu identičnost sa gradačkom dvostrukom flautom. Srodna je i andaluzijskim primerima dvostrukih svirala.

Mada se zbog neprecizno sačuvanih primeraka ne mogu praviti paralele između poprečne flaute sa jednokrilnih vrata Nikole Bolničkog iz Ohrida (sredina XIV veka) i instrumenata sa spomenika drugih zemalja, ukazujemo na srodnost sa poprečnim flautama ranosrednjovekovnih spomenika. Međutim, poprečna flauta u Bođanima, znatno masivnija od poprečnih flauta baroknog doba, ostavlja utisak blok-flaute, uklapajući se u instrumentarijum koji se javio u umetnosti i praksi zapadne Evrope.

Većina kasnijih šalmaja u srednjovekovnoj srpskoj umetnosti pripada porodici persijske, arapske, turske, kurdske i južnoslovenske zurne, odnosno arapskog zamra, instrumenta koji je Evropa upoznala u srednjem veku. Šalmaji većeg zvonastog levka, sa sedam rupica na prednjoj i jednom na zadnjoj strani, sa malim rupicama za štimovanje na levku, kao i metalnom pločicom kod jezička, mogu se videti na živopisu turskog perioda, te se vezuju za turske, odnosno azijatske uticaje koji su došli preko "živih instrumenata". Ipak, primeri ovih instrumenata odstupaju od ovog oblika u pojedinim elementima. Banjanski (1549) je kraći i zdepastiji, a radijevićki (1644—1654) duži i šireg levka. Ovim instrumentima nisu slični svi primeri srednjovekovnih zapadnoevropskih šalmaja, ali su im gotovo identični renesansni šalmaji. Islamski šalmaji pokazuju srodnosti sa instrumentima iz Zrza i Blagoveštenja Rudničkog (tridesete godine XVII veka).

U srpskoj srednjovekovnoj umetnosti šalmaji se ne prikazuju kao na ranosrednjovekovnim evropskim minijaturama, zajedno sa flautama. Ako nisu u rukama pastira kao jedini instrument, javljaju se sa bubnjevima, a pokatkad i sa još nekim, uglavnom duvačkim instrumentima. Nisu retke predstave zamra u parovima.

Poljski renesansni šalmaj je po obliku najbliži instrument krušedolskom duvačkom instrumentu (1317—1318), koji bi mogao da pripada porodici šalmaja, tačnije vrsti bombarde.

Posmatrajući, u zaključku, prispeće muzičkih instrumenata na tlo Srbije i Makedonije, ukazujemo na lire i tube koje predstavljaju antičko nasleđe, zatim S-trube koje su po svoj prilici sledile puteve zapadnoevropske umetnosti, ali možda i Bliskog istoka, potom na daire, talambase, skoro sve vrste lauta, rebek, kemenxe i šalmaje oblika zamra, koji su došli sa Orijenta, dok je angularna harfa, gotovo u neizmenjenom vidu, postojala i u orijentalnoj antici i u srednjem veku.
 
Roksanda Pejović
UDC 681.816(093.35)(497.11) "653":73/75


Roksanda Pejović: MUZIČKI INSTRUMENTI SREDNJOVEKOVNE SRBIJE, 2005.
      
Likovni urednik Dragana Atanasović.
F 14,5 x 21. Tvrdi povez. Latinica.

Autor:  
Roksanda Pejović (1929), muzikolog i istoričar umetnosti, preko trideset godina bavi se muzičkim instrumentima i njihovim predstavama na srednjovekovnim spomenicima. Kao dugogodišnji profesor opšte i nacionalne istorije muzike na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu objavila je veliki broj knjiga i studija.

Knjiga:
Knjiga Muzički instrumenti srednjovekovne Srbije rezultat je višegodišnjih istraživanja Roksande Pejović. Polazeći od činjenice da su muzički instrumenti još od inicijala iz Miroslavljevog jevanđelja iz XII veka, preko fresaka mnogih manastira među kojima su Gradac, Dečani, Lesnovo, Hilandar, Gračanica, do štampanih knjiga ili duboreza, imali svoje mesto na srpskim likovnim predstavama, autorka je izvršila brojne komparativne zahvate, utvrđujući njihove srodnosti i razlike sa instrumentima u Vizantiji, Rumuniji, Bugarskoj, kasnije i Grčkoj.

Studija Muzički instrumenti srednjovekovne Srbije odlikuje se preglednom strukturom, jasnim i jezgrovitim načinom izražavanja, izuzetno bogatom dokumentarnom podlogom i širinom uporednih sagledavanja. Ozbiljan i temeljan pristup, opreznost u donošenju zaključaka, ali i novi uglovi posmatranja mnogih problema i novi zaključci, kvaliteti su koji će ovoj knjizi osigurati mnoštvo čitalaca.


http://www.clio.co.yu/docs/ars/05_roksanda.html
3402  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Stari muzički instrumenti poslato: Februar 13, 2011, 05:13:02 pm
*
Muzikološki zbornik Musicological Annual XXV, Ljubljana 1989
UDK 681.81:39(497)

BALKANSKI NARODNI INSTRUMENTI

U želji da otkrijemo tipične osobine balkanskog instrumentarijuma i pokušamo da prodremo u njegov istorijat, polazimo od grčkih muzičkih instrumenata i instrumenata jugoslovenskog tla, od bugarskih i albanskih folklornih primeraka, od onih koje su poznavali starosedeoci do instrumenata srednjovekovnih doseljenika. Pribegavamo likovnim izvorima da bismo sagledali starinu instrumenata koji su mogli da budu u folklornoj praksi. Svesni smo da su srednjovekovni slikari i vajari radili po predlošcima koji su im služili kao uzori za oblikovanje kompozicija, pa i instrumenata, ali smo takodje svesni da su se instrumenti na umetničkim spomenicima vremenom menjali. Tu promenu su mogli da prouzrokuju i narodni instrumenti. Kao folklorni, a tako isto kao slikani i vajani, ustalili su se u balkanskom srednjem veku samo neki instrumenti koji su imali antičku grčku prošlost. To su krotala, cimbala, timpanon-daire, flauta-svirala, kratak rog i Panova svirala.

Mada brojni, balkanski narodni idiofoni su pretežno prigodnog karaktera, te zapravo i ne pripadaju instrumentima u pravom smislu reči. Pojedini nemaju širu balkansku rasprostranjenost. Medju onima koji se mogu pratiti u umetnosti, neka budu spomenuti cimbala-zilija, odnosno zilj ili campare, a zatim trijangigrčki trigono. Od antičkih grčkih idiofona samo su se u srednjem veku zadržali krotala i cimbala. Pitanje je da li krotala odgovaraju klepeteljkama koje i danas postoje u Srbiji, Bosni, Hrvatskoj i Sloveniji.

Krotala se javljaju na ranosrednjovekovnim vizantijskim minijaturama, a od polovine 14. do polovine 16. veka na živopisu sa grčkog, bugarskog, makedonskog i srpskog tla.1

Tasovi, zapravo kimbale imaju antičku istoriju, a u srednjem veku su kao kimvala prikazivani od vizantijskih minijatura 11. veka do fresko-slikarstva 14. veka, ali i kasnijih perioda, uključujući i 17. vek. Njihova nekadašnja rasprostranjenost bila je i na terenu van Grčke i Makedonije, gde se danas koriste kao narodni instrumenti, naime u oblasti današnje Bugarske i Srbije do Smedereva.2 Balkanski nazivi tasova — čampara (makedonski i bugarski), eapara (albanski), odnosno zilj (makedonski), žile (albanski), zil (bugarski) i zilia (grčki) srodni su sa imenima odgovarajućih instrumenata Arapa, Turaka, Persijanaca i Rumuna.3 Ovim se proširio teren mogućih uticaja na balkanski idiofoni instrumentarijum. Istorijski, zapravo umetnički izvori, kazuju da su ovi uplivi mogli da deluju već od ranog srednjeg veka.

Jedine nama poznate predstave trijangla su u renesansnoj umetnosti hrvatskog i slovenačkog tla, u Sv. Martinu u Bermu (1431) i u Vovre/Haimburgu (oko 1480), nastale u italijanskoj tradiciji. Ne smatramo da se mogu povući paralele sa grčkim narodnim instrumentom ovog oblika.

Gotovo se svi membranofoni grčkog folklornog instrumentarijuma mogu naći i kod drugih balkanskih naroda.

Daouli je bubanj koji odgovara bobenu ili tapanu na tlu Makedonije, Bosne i Bugarske.

Toubi je mali bubanj, odnosno doboš ili bubnjić. Instrument iz porodice dairadefi, može se naći u narodnom instrumentarijumu Makedonaca, Albanaca, Bosanaca i Crnogoraca pod imenom defa i daira.

Tombeleki je makedonska, odnosno albanska darabuka, darbuka i tarabuka. Medju grčkim narodnim instrumentima nema talambasa, ali su zato oni u jugoslovenskom, zapravo bosanskom folkloru. Svi ovi membranofoni, sa manje ili više medjusobne sličnosti, pokrivaju pretežno bliskoazijski, ali i severnoafrički prostor. Arapski i turski bubanj su neretko plići od balkanskog. Grčki defi, defili i dahares, dares ili daires, jugoslovenske daire, dahire, dajre i def, albanski def i bugarske daire nisu nepoznate u Egiptu, medju arapskim življem, u Turskoj, Gruziji, Azerbejdžanu i Jermeniji, na Kavkazu, u Moldaviji i Av-ganistanu, kod Kurda i u Alžiru.4 Tombeleki ili tarabuka (grčki naziv), odnosno darabuka, darbuka, darbaka, tarabuka, taranbuka (na jugoslovenskom tlu), tarambuka i tarabuka (bugarski), figurira u Avganistanu, Tunisu, Arabiji, Iraku, u Turskoj i Persiji.5 Talambasi, zapravo daulbasi, davulbazi, dunbelki, tulumbasi, nakare i nakarade, nisu nepoznati u Persiji, Turskoj, Azerbejdžanu, Gruziji i Egiptu.6

Bubnjeva nije bilo u antičkoj Grčkoj, ali se zato njihovi prikazi mogu videti na vizantijskim, persijskim i arapskim srednjovekovnim minijaturama, sa povijenim maljicama i X-trakama. Oni su najtipičniji za umetnost vizantijskog kulturnog kruga, konstantno prisutni od 11. do početka 19. veka na grčkoj, makedonskoj, bugarskoj, srpskoj i crnogorskoj teritoriji. Posebno su karakteristični za srpsku umetnost, rasprostranjeni sve do Hopova. Medju najbrojnijim su instrumentima na srednjovekovnim spomenicima. To bi moglo da znači da su se nekada mogli koristiti na mnogo širem terenu od onoga na kome se danas upotrebljavaju u folkloru, i da su se možda javili kao narodni instrumenti pre dolaska Turaka.7

Def ili daire imaju svoju bogatu antičku orijentalnu i grčku istoriju. Nisu poznate njihove predstave na spomenicima u sferi delovanja vizantijske umetnosti pre polovine 14. veka. One su retko prikazivane, te bi se stoga moglo zaključiti da ih balkanski narodi nisu osobito primili. Sudeći po bugarskom Zemenskom manastiru, na čijim zidovima je oko 1354. predstava daira, mogle su prispeti na Balkan pre turske invazije. 8 Na zapadnobalkanskim spomenicima su renesansne tvorevine.

Zanimljivo je da je možda darabuka isukana, koliko nam je poznato, samo na minijaturi Aleksandrove gozbe u Srpskoj Aleksandridi (kraj 14. veka), ali njena identifikacija nije sigurna. Bila je, po svoj prilici, medju najredje prikazivanim instrumentima vizantijskog srednjeg veka.

Ako se danas u talambase udara u Bosni, i ako im je ime nakarija arapsko, a srpske narodne pesme pominju nakarade, očigledno je, s obzirom na dugi boravak Turaka u bosanskim krajevima, da su prispeli sa Orijenta. Likovni spomenici ukazuju na njihove raznolike dimenzije i načine udaranja koji mogu da budu bliži orijentalnim ili srodniji oblicima talambasa sa renesansnih uzora. Pošto su njihovi prikazi od polovine 14. veka na balkanskom tlu, to su i oni mogli da udju u folklornu praksu u to isto doba. Tokom četiri veka, znači do polovine 16. stoleća, pojavljivali su se na bugarskim i srpskim spomenicima, obuhvatajući prostor od Pološkog, Pive i Decana, do Mesića kod Vršca.9

Kao i membranofoni, tako se i kordofoni instrumenti grčkog tla gotovo u celini, razume se u posebnim varijantama, javljaju i u drugim balkanskim zemljama. Koliko se izgubila antička tradicija pokazuje upravo ova porodica instrumenata. Nestaju lire i kitare. Imenom lire nazivaju se gudački instrumenti. Harfa se ne koristi kao narodni instrument, a laute, za koje je znala antička Grčka, dobijaju u srednjem veku brojne podvrste koje i danas, pripadajući porodici tambura, postoje u balkanskom folklornom instrumentarijumu. Njihove predstave se sreću i u umetnosti. Dok su membranofoni na umetničkim spomenicima pokrivali teritoriju na kojoj su i danas u upotrebi, kordofoni su nešto šire rasprostranjeni. Ovo se osobito odnosi na liru, odnosno liricu. U slučaju obe porodice instrumenata očigledna je skoro potpuna okrenutost Orijentu. Još jedan zanimljiv momenat: kao što je talambas u upotrebi van grčke teritorije, tako se u gusle, iz porodice kordofona, svira medju srpskim i crnogorskim življem.

Laghouto iz porodice lauta ima unutar grčkog prostora brojna imena. Dugim lautama odgovaraju varijante jugoslovenskih ikitelija, saza, karaduzena i šarkija, bugarskih bulgarija i saza, albanskih šarkija. One su u srodnosti sa sličnim oblicima induskih, egipatskih, avganistanskih, tadžikistanskih, uzbekistanskih, gruzijskih, iračkih, turskih i rumunskih instrumenata, pripadajući podvrsti tambura.10 Grčki outi je makedonski ut. Dva osnovna oblika lauta iz narodnog balkanskog instrumentarijuma koji se mogu pratiti u srednjovekovnoj umetnosti, odgovaraju laghoutu i outiju, naime dugovratoj lauti malog korpusa i lauti kraćeg, zakošenog vrata i nešto većeg tela. Onih prvih gotovo da i nema na umetničkim spomenicima. Najbliži im je hopovski instrument iz 1608. godine koji ima oblik tambure bosanskih janičara-tamburaša 16. veka. Nasuprot tome, laute oblika outija su na najstarijim spomenicima, od 12. veka na vizantijskim minijaturama, u srpskoj i bugarskoj umetnosti 14. veka, na srpskim i vizantijskim freskama 16. veka i najzad na srpskom i bugarskom tlu od 17. do polovine 19. veka.11 Laute ovakvog oblika u umetnosti hrvatskog i slovenačkog tla nisu pod orijentalnim uticajem.

Da li bi mandolina, grčki narodni instrument koji nema pandana u muzičkim instrumentarijumu drugih balkanskih naroda, odgovarala mandorama na spomenicima u Hrvatskoj i Sloveniji?12

Lira u grčkom, licira u hrvatskom i gadulka u makedonskom i bugarskom folklornom instrumentarijumu ima sličnosti sa instrumentom u Dečanima (1335—1350). To je ujedno i najstariji poznati gudački instrument balkanskog tla. Ne samo da ukazuje na moguće uticaje primorskih majstora na živopis ovog manastira već povezuje gudačke instrumente ovog tipa na širem balkanskom prostoru, uključujući i njegov istorijat i isto teritoriju nastanjenu Srbima.13

Grčke kruškolike fidule nazivaju se kemendže ili kemane i imaju formalne sličnosti sa turskim, jermenskim, uzbekistanskim, pa čak i sa marokanskim muzičkim instrumentima iz porodice gudača ove vrste.14 Bilo ih je već u 11. i 12. veku u Vizantiji, a predstavljeni su i na kasnijem vizantijskom živopisu. Ne bi svi njihovi obliki, koji se javljaju u srpskoj i bugarskoj srednjovekovnoj umetnosti, odgovarali narodnim instrumentima balkanskog tla.15 Začudjujuća je njihova malobrojnost na umetničkim spomenicima.

Ako su srpske narodne pesme izvodjene uz gusle i ako su srednjovekovne gusle, pominjane u rukopisima od 12. veka imale oblik sličan sadašnjem, malo je njihovih prikaza u srpskoj umetničkoj prošlosti. Nama najstarija poznata predstava gusala je u Psaltiru Gavrila Trojičanina (1643) i na ikoni iz Morače (1672—1673). Zašto je njihov broj zanemarljiv u umetnosti, kada su u narodnoj praksi po svoj prilici bile u intenzivnoj upotrebi?

Violina u grčkom folkloru, violina, odnosno gosli, gusle, egede, cernane kod jugoslovenskih naroda i instrument sličnog oblika na drvenim vratima u Treskavcu iz 16. veka? Nije li sličnost slučajna?

Grčki kanonaki, makedonski kanon i kanun na Kosovu, grčki sandouri i jugoslovenski santur, citre i oprekelj: psalterioni, odnosno dulčimeri koji najčešće imaju pandane u umetnosti onih naroda na čijem se terenu koriste kao narodni instrumenti.16 Predstave psalteriona ovakve vrste u srpskoj i bugarskoj umetnosti uklapaju se u 14. vek, u period kada su ovi instrumenti inače najčešće prikazivani, a na vizantijskim freskama su u 16. veku.17 Njima srodni instrumenti nalaze se širom Turske i arapskih zemalja, Egipta, Sirije, Iraka, Indije i Indonezije. Grčki sandouri pripada porodici dulčimera, te se, kao i slovenački oprekelj, može naći na renesansnim spomenicima slovenačkog tla. Teško bi bilo povezati ih sa grčkim narodnim instrumentima ove vrste, pošto se ovakvi oblici javljaju u evropskoj praksi. Oni se nalaze, po tvrdjenju G. Sachsa, pretežno na severu Evrope. Slovenački prostor ih je, zahvaljujući umetničkim spomenicima, obuhvatio i u južnoj Evropi. Pretpostavka o uticaju slovenačkog tla nije bez osnova, zato što se oprekelj upotrebljava u narodu.18

Aerofoni su najbrojniji od svih dosadašnjih vrsta: od prigodnih do tradicionalnih i onih savremenije provenijencije. Od lista do biča, čigre, zvrka, vovka, dugmeta na koncu, zujalke, zujače, brkače, pucaljke, šupljeg ključa i šuplje stabljike. Od tradicionalne flojera-souravlimadoura, žurna, gajdi, horni kod grčkog naroda, do odgovarajućih oblika kod drugih balkanskih stanovnika. Flojera porodica ima srodnosti sa frulama, cevarama, sviralama u Jugoslaviji, sa svirkama i cifarama (svirkatama) kod Bugara, sa arapskim instrumentima. Dvocevne svirale i dvojnice na jugoslovenskom terenu, odgovaraju dvojankama kod Bugara. Kaval nosi isto ime na makedonskom, bugarskom, albanskom i turskom tlu, a slično se imenuje u Turskoj, severnoj Africi, Rumuniji, Sovjetskom Savezu, Iranu i kod Arapa. Duduk je jugoslovenski i bugarski, ali i turski. Bugarskim zurnama i zurlama odgovaraju zurle u Makedoniji, žurne i surle u Albaniji i sopile u Istri, i ti isti instrumenti u Indiji, Persiji, Siriji, Turskoj, Rusiji, Gruziji, Azerbejdžanu, Jermeniji, Uzbekistanu, karpatsko-ukrajinskoj oblasti i Rumuniji.19 Ime gajdi se koristi u grčkim, jugoslovenskim, bugarskim i arapskim krajevima. Duvačkim instrumentima iz porodice horni i truba pripadaju, iz fonda jugoslovenskog instrumentarijuma, životinjski rogovi, alpski rog, bucina i tuba-homa na severozapadnom prostoru i homoljske trube na istočnom. Panova svirala je grčki narodni instrument, a u odgovarajuće orglice (trstenke) se svira u Štajerskoj. Klarino, odnosno grneta, zatim usna harmonika, harmonika i limene trube su relativno kasnije prispeli u balkanski folklor.


Šta je od ovih instrumenata prikazano u umetnosti? Razne vrste svirala, zurle, gajde, rogovi, trube i Panova svirala. Zanimljivo je da su se najstariji primerci šalmaja, slični sopilama i zurlama, zatim bucina, dvocevne svirale i gajde javili na tlu Slovenije i Istre.20 Nije moguće odrediti folklornu pripadnost instrumenata nevelike dužine tipa svirala, zato što su slični oblici pravljeni u raznim vremenskim periodima i na različitim kontinentima, pogotovo što nisu precizno prikazivani na spomenicima likovne umetnosti. Reklo bi se, i pored toga, da prava flauta iz Nagoričina (1317—1318) može da se uvrsti u pastirske kljunaste flaute. Dobija se, takodje, utisak da bi neke poprečne flaute mogle odgovarati sviralama-strankama.21

Drugi je slučaj sa dvocevnim sviralama i kavalom. Dvocevne svirale su nadjene u umetnosti hrvatskog tla i na kasnijim grčkim spomenicima. Sličan je slučaj bio sa Uricom. Dok je lirica, instrument hrvatskih krajeva, predstavljena u srpskoj umetnosti, dotle su dvocevne svirale sa reskom ili dvojnice, u koje se svira širom današnje Jugoslavije, prisutne na spomenicima hrvatske i slovenačke teritorije.22 Kaval je vezan za islamske minijature i za živopis vizantijskog kulturnog kruga, poglavito za 16. i 17. vek,23 te je očigledno da je prispeo na Balkan sa turskom okupacijom. Sudeći po likovnim izvorima, ne bi trebalo da je bio u upotrebi pre 16. veka. Zurle su još jedan instrument čije su prisustvo na Balkanu po svoj prilici omogućili Turci. Umetnički spomenici ukazuju na njihovu pojavu u 16. veku. Živopišu se na kompoziciji Ruganja Hristu umesto nekadašnjih rogova i busina. Pošto u turskom periodu majstori zivopisci u većini slučajeva nisu mogli da imaju uzore iz kakvih drugih umetničkih centara, osim starog srpskog živopisa, ova kompoziciona izmena bi se mogla protumačiti uticajem tla.24

Jedan zanimljiv fenomen: gajde kao narodni instrument u Grčkoj, Bugarskoj, Makedoniji, Srbiji, Vojvodini i severnoj Hrvatskoj i gajde samo u umetnosti na tlu Grčke, Hrvatske i Slovenije.25 Kako objasniti njihovo odsustvo na srpskim i bugarskim spomenicima? Možda kasnom pojavom u folkloru ovih naroda? Ako su vizantijski majstori bili vekovima uzor srpskim slikarima, zašto ovi nisu, unutar kompozicija koje su oblikovali poput vizantijskih, uključili i gajde, kao što su to učinili sa drugim instrumentima? Da li su gajde na zidovima crkava u Hrvatskoj i Sloveniji prispele renesansnim putevima ili su rezultat domaćeg podsticaja?

Kratki rogovi su se, kao signalni instrumenti pravili, poput svirala, tokom različitih perioda, i to ne samo na evropskom tlu. Iz tog razloga je teško govoriti o direktnom balkanskom uticaju na umetnost ove iste oblasti. Oni postoje u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti od minijatura 12. veka do živopisa 18. veka i ne znači da nisu mogli da nastanu putem folklornog uticaja.26 Još je manje verovatno da su duge homoljske trube, koje su po svoj prilici rumunski import, učinile da se na odredjenim kompozicijama, pretežno u živopisu, pojave slični instrumenti. Ove se, uostalom, razlikuju i po dužini i po načinu držanja od instrumenata koje srećemo na srednjovekovnim spomenicima. Možemo li busine i tube iz Decana (1335—1350) porediti sa rikalom iz Homolja?27

Bucina ne samo u slavonskom folkloru i u Sv. Lenartu (14—15. vek) na tlu Slovenije već i u Staroj crkvi na groblju u Smederevu (šezdesete godine 17. veka), ako se ovaj instrument može sa njom porediti.

Imaju li srodnosti tuba iz Stare crkve u Smederevu i tuba-horna iz Dolenjske u Sloveniji?

Panova svirala u vizantijskom folkloru i u hrvatskom i slovenačkom instrumentarijumu, i Panova svirala samo u vizantijskoj umetnosti već u 11. veku.

Pokušaj istorijskog sagledavanja folklornih instrumenata balkanskog tla svakako nije dao definitivne odgovore o nekadašnjoj raznovrsnosti narodnih instrumenata na ovom tlu. To i nije bila namera. Svaki novoistraženi spomenik mogao bi da izmeni dosadašnji istorijski uvid u starinu pojedinih instrumenata. Čini se da bi srednjovekovni instrumentarijum, tako bitno drukčiji od antičkog, mogao da pobudi na razmišljanje o mogućim narodnim uticajima na muzičke instrumente predstavljene na umetničkim spomenicima, bar u odnosu na one koji su se do danas zadržali u narodnoj praksi. Pošto nemamo uvid u razgraničenje izmedju amaterskog i profesionalnog muziciranja, a u srednjovekovnoj umetnosti su muzički instrumenti poglavito u rukama narodnih muzikanata, polazimo od pretpostavke da su i bili folklorni. Ne znači da godina njihovog prikazivanja u umetnosti podrazumeva i vreme kada su počeli da se upotrebljavaju u narodu: to je moglo biti i ranije, ali i kasnije od nama poznatog datiranja.

U umetnosti južnog i severoistočnog Balkana prikazana je većina narodnih muzičkih instrumenata čije je poreklo orijentalno. Ukoliko nisu autohtoni, teško bi mogli da budu zapadnoevropske provenijencije. Kako se na zapadnobalkanskom prostoru još očiglednije sučeljavaju orijentalni i zapadnoevropski uticaji, nije bez interesovanja ukazati koji su narodni instrumenti ovog tla predstavljeni u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti, odnosno u umetnosti vizantijskog kulturnog kruga, i koji su instrumenti na spomenicima podignutim na hrvatskoj i slovenačkoj teritoriji. Tako bi isto bilo zanimljivo uočiti koje su vrste instrumenata integralno prisutne u umetnosti oba kulturna područja. Time bi se podvukla granična rasprostranjenost narodnih instrumenata orijentalne tradicije.

Dok su laute-tambure, mada u malom broju, predstavljene, pored gusala, lirice, Panove svirale, svirala različitih vrsta, gajdi, sopila, odnosno zurli i rogova u umetnosti vizantijske tradicije, na renesansnim spomenicima hrvatskog tla su cimbali, svirale, gajde i rogovi. Strančice, Panova svirala, pastirski rog, svirale i gajde medju instrumentima su koji postoje u slovenačkom folkloru. Oni su našli mesta u umetnosti vizantijskih stilskih okvira. Oprekelj, gajde, svirale i Panova svirala(?) su na zapadnoevropskim umetničkim delima. Svirale, rog i gajde su zajednički instrumenti oba stilska područja, vizantijskog i zapadnoevropskog.

U želji da dobijemo uvid u isukane i izvajane muzičke instrumente na teritoriji današnje Jugoslavije, gde upravo najviše dolazi do izražaja susretanje orijentalne i zapadnoevropske kulture, polazimo od njihovih vrsta. Ovim bismo dobili njihovu vremensku i teritorijalnu razgraničenost. Klepetaljke i campare bi mogli da budu predstavnici narodnih idiofona, a tapan, def-daire i talambasi zastupnici membranofonih instrumenata, dok duge laute-tambure laute sa zakošenim vratom — ut, mandoline, lirica-gadulka, kemendže, gusle, violina, kanon i oprekelj, pripadaju kordofonom narodnom instrumentarijumu. Kao i ova porodica instrumenata, tako su brojni i aerofoni: svirala sa kljunom, svirala-stranka, dvocevna svirala, kaval, zurle, gajde, kratak rog, bucina i tuba-horna.

Tapan je na prvom mestu po broju zastupljenih primeraka širom srpskog i makedonskog tla. Klepetaljke, campare i talambasi, ut, oprekelj, zurle i gajde su vidni na više spomenika. Samo na jednoj ili na nekoliko kompozicija sreću se def-daire, tambura, mandoline, lirica-gadulka, kemendže, gusle, violina, kanoni, svirala-stranka, dvocevna svirala, kavali, kratki rogovi, bucina i tuba-horna. Očevidno je da postoji mogućnost slučajne sličnosti muzičkih instrumenata na umetničkim spomenicima i onih koji se upotrebljavaju u narodu, pošto oblici narodnih instrumenata izuzev tapana, talambasa, oprekelja i gajdi nisu konstantno prikazivani.

Hronološki redosled instrumenata obuhvata kratke rogove od 1180. godine i većinu instrumenata od 14. veka — klepetaljke, campare, tapan, taiambase, ut, mandoline, lirice-gadulke, kemendže, kanone, sviralu sa kljunom, sviralu-stranku i bučinu. To bi značilo da su ovi instrumenti mogli da budu u upotrebi pre dolaska Turaka. Ostali su vezani za kasniji period, pa možda i za turske uticaje, i to: dvocevna svirala i gajde od 15. veka, def-daire, violina i zurle od 16. veka, a od početka 17. veka tambura, gusle, kavali i tuba-horna.

Većina narodnih instrumenata se nalazi na srpskim spomenicima u oblasti Srbije i Makedonije. Ako su u istini predstave muzičkih instrumenata značile i njihovo koriščenje na odgovarajućem terenu, tada se u campare, tapan, daire i taiambase udaralo u Srbiji, a u ove poslednje i u Makedoniji. Srbi su, možda, svirali u ut i liricu-gadulku, Srbi i Makedonci u kemendže, Srbi u kaval i zurle, Slovenci u gajde, Srbi u bučinu i tubu-hornu. Time bi slika današnje rasprostranjenosti narodnih muzičkih instrumenata na Balkanu bila donekle izmenjena.


_____________________

01 Pomenimo neke spomenike: živopis Hreljove kule (pre 1335), Lesnovo (1349), Nikitu (poslednje godine 15. veka), Toplicu (1536—1537) i Banjane.
02 Kao dokaz mogu da posluže Codex Taphou iz 11. veka (Patrijarhalna biblioteka, Jerusalim), zatim slikarstvo Bogorodice Ljeviške (1307 — 1309), Starog Nagoričina (1317 — 1318), Lesnova (1349), Pološkog (četrdesete godine 14. veka); Tomićev psaltir (sredina 14. veka) i freske Andreaša (1389), Koporina (1402 — 1410), Stare crkve u Smederevu (šezdesete godine 16. veka), Studenice (1568), Velike Lavrena Atosu (16. vek), Strupeckog manastira (16. vek) i Arbanasa (17. vek).
03 Campare, odnosno čamparete Persijanci nazivaju čarpara, Turci čalpara ili čampara/a Ru-muni tampara. Zil, žile, žila, dzil, zilj odgovaraju persijskom sil i arapskom i turskom imenu zil. Na etimološke srodnosti ovih instrumenata, kao i na odgovarajuće sličnosti naziva instrumenata koji će kasnije biti pomenuti u ovom radu, ukazala je Andrijana Gojković u članku "Terminološke sličnosti muzičkih instrumenata, Zvuk, 1982, br. 2, str. 16—23.
04 Arapi iz nazivaju dof, duf i däf, Egipćani daff, Indus« daf, Persijanci, Turci Azerbejdžanci i Jermeni daf, Kurdi defik i Alžirci duff; stanovnici Kavkaza dahare, Gruzijci daira, Rumuni dairea i Avganistanci darija.
05 Darabuka je folklorni instrument u Egiptu, darabuke u Persiji, deblek u Turskoj, darbuka u Iraku, Arabiji i Tunisu, a serbagali u Avganistanu.
06 To su nakara u Persiji i Turskoj, nakri u Rusiji i nagara u Indiji, Gruziji i Azerbejdžanu.
07 Na teritoriji severoističnog Balkana, u okvirima srpske i bugarske umetnosti, obuhvaćeni su na sledečim spomenicima: Bogorodica Ljeviška u Prizrenu (1307 — 1309), Staro Nagori-čino (1317-1318), Hreljova kula (pre 1335), Decani (1335-1350), Lesnovo (1349), manastir Sv. Djordja u Pološkom (oko 1340), crkva u Kučevištu blizu Skoplja (sredina 14. veka), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), Sv. Sofija u Ohridu (14. vek), Zemenski manastir (pre 1371), Minhenski psaltir (1370—1390), Ivanovski manastir (pre 1371), Andreas (1389), Jošanica (14-15. vek), Nikita (kraj 15. veka), Poganovo (1499), Sv. Nikola u Toplici kot Ajdanovca (1536—1537), Sv. Djordje u Banjanima (1549), Stara crkva na groblju u Smederevu (šezdesetih godina 16. veka), Bogorodičina crkva u Studenici (1568), Mora-ča (1577), Sv. Jovan u Velikoj Hoči (oko 1577), Nikoljac u Bijelom Polju (sedamdesete godine 16. veka), Sv. Nikola u Velikoj Hoči (osamdesete godine 16. veka), Sv. Nikola u Muš-nikovu (druga polovina 16. veka), Sv. Trojica kod Pljevlja (1595), manastir Strupecki (16. vek), crkva Sv. Dimitrija u Banji Jošanici (16—17. vek), manastir Piva (1604—1606), Lomnica kod Vlasenice (1607—1608), manastir Novo Hopovo (1608), ikona iz crkve u Kučevištu (početak 16. veka), manastir Pustinja kod Valjeva (1622), Alino manastir (1626), Beogradski psaltir (1627-1630), Apostoli u Pećkoj patrijaršiji (1633-1634), manastir kod Stragara pod Rudnikom (oko 1630), ikona iz sela Radijevići (1644—1654), manastir Hilandar, kapela Sv. Djordja u Pirgu (1671), Arbanaški manastir (17. vek).
08 Poznate su predstave daira u Zemenskom manastiru (oko 1354), crkvi Sv. Nikole u Toplici kod Ajdanovca (1536—1537) i u katolikonu grčkih Meteora (16. vek). Daire u Bodjanima, kao i one na hrvatskim i slovenačkim spomenicima, imaju zapadnoevropska obeležja.
09 U hronološkom pregledu talambasa na srpskim i bugarskim srednjovekovnim spomenicima obuhvatamo Dečane (1335— 1350), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), Sv. Jovana Preteču u Jašunju (1524), Nikoljac u Bijelom Polju (sedamdesetih godina 16. veka), Sv. Trojicu kod Pljevalja (1595), manastir Pivu (1604—1606), manastir Sv. Djordja u Pološkom (1609), crkvu Sredsku blizu Prizrena (1646-1647), manastir Mesić (1743).
10 Navodimo neke nazive ovih instrumenata kod raznih naroda: tanbur u Tadžikistanu, tambur u Avganistanu, Indiji i Egiptu, tambura-tanbura u Rumuniji, Uzbekistanu, Tadžikistanu, Indiji; sas u Turskoj i Gruziji, baglama u Turskoj, udu Iraku, kobza u Rumuniji i slično.
11 Laute sa zakošenim vratom su brojnije, obuhvatajući sledeće spomenike: Hreljovu kulu (pre 1335), Lesnovo (1349), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), Svetu Sofiju u Ohridu (14. vek), Minhenski psaltir (1370—1390), dvokrilna vrata u Slepču i Treskavcu iz 16. veka, Staru crkvu u Smederevu (šezdesete godine 16. veka), crkvu u Banji Jošanici (16—17. vek) i Preobraženski manastir (1850).
12 U Turnišču (1389), u kapeli istarskog Sv. Antuna u Žminju (kraj 14. veka), u crkvi iz oko 1450. u kraju Vrata/Thörl i na reljefu sa dovratnika istočnog portala katedrale u Puli (1456), zatim u Koseču nad Drežnicom (oko 1460) i u Hrastovlju (1490).
13 Može se naći i na vizantijskim freskama 16. veka (na primer u katolikonu Meteora).
14 To je marokanski rabab, turski kabak kemence, jermenski kjamani, uzbekistanski keman-dže.
15 Najbliži je prikaz na kalenićkoj plastici 14— 15. veka. Slepčanski kemendže (dvokrilna drvena vrata iz 16. veka) je stilizovan, te se kruškolika forma izgubila.
16 Kanun je kod Arapa i Turaka, zatim u Egiptu, Siriji, Iraku, Indiji i Indoneziji. Santurom nazivaju vrstu grčkoj sandourija u Turskoj, Iraku i Iranu, santirom u Egiptu i Siriji.
17 Neka budu pomenuti kanoni u Lesnovu (1349) i Kučevištu (sredina 14. veka), na minijaturama Minhenskoj psaltira (1370—1390) i Aleksandride (kraj 14. veka), kao i u manastiru loannina, Philanthropinon (16. vek).
18 Oprekelji na slovenačkom tlu su u crkvi Sv. Urliha u Tolminu (1472), u crkvi u Vovbre/Ha-imburg (1480), Sv. Miklavžu na Goropeči kod Ihana (1480), u Gluhom Vrhovlju (1480), u parohijskoj crkvi u Mirni (1490), u crkvi u Vrata/Thörlu (kraj 1 5. veka) i u katedrali u Gorici (kraj 15. veka).
19 Kavala je arapski dili duduk je turski instrument koji odgovara balkanskom duduku. Porodica zurli, žurni i surli ima slične nazive u Uzbekistanu (surnaj), Persiji (surnaj), Siriji (surnaja i zamr), ukrajinsko-karpatskoj oblasti (sopilka), Indiji, Persiji i Rusiji (surna) Rumuniji (surla), Turskoj, Azerbejdžanu, Jermeniji, Gruziji i Iranu (zuma).
20 Šalmaj je prikazan u Sv. Lenartu (14—15. vek), bucina u crkvi kod Preddvora u Tupaliču (oko 1401 ), dvocevna svirala u katedrali u Puli (istočni portal, sredina 15. veka), a gajde u katedrali na Korčuli (15. vek).
21 Nalaze se na vizantijskim minijaturama 11. veka (Codex Taphou, Patrijarhalna biblioteka, Jerusalim) i na drvenim vratima Sv. Nikole Bolničkog u Ohridu iz 14. veka.
22 Reljef na dvovratniku istočnog portala katedrale u Puli (1456).
23 Njegove predstave obuhvataju sledeće spomenike: katolikon manastira Velike Lavre na Atosu (16. vek), crkvu Sv. Nikole u Drajčićima (tridesete godine 17. veka), crkvu na groblju u Tutinu (1646—1647) i bugarske Arbanase (17. vek).
24 Isukane su u crkvi u Banjanima (1549), manastiru Morači (1577 — 1578), katolikonu grčkih Meteora (16. vek), Pustinji kod Valjeva (1622), hilandarskom paraklisu Sv. Djordja u Pirgu (1671) iBoboševu (1678).
25 Nalazimo ih u Sv. Jovanu u Čele (1477), crkvi u Mače kod Preddvora (1467), crkvi Sv. Ju-stusa u Koseču kod Drežnice (oko 1460), parohijskoj crkvi u Kranju (1460—1470), Sv. Mariji na Škriljinama, u Beramu (1474), crkvi u Mirni (1490), katedrali na Korčuli (15. vek), crkvi Sv. Primoža kod Kamnika (1504), crkvi Svini kod Kobarida (1520), crkvi Sv. Ožbolta kod Škofje Loke (oko 1520), Pristavi kod Polhovog Gradeča (1530—1540), Gracarjevom Turnu (prva polovina 16. veka), manastiru Varlamu (16. vek).
26 Rogovi koji najviše nalikuju narodnim su u Miroslavljevom Jevandjelju (oko 1180), Hilan-darskom jevandjelistaru (poslednja četvrtina 13. veka), Apokalipsi Radosavljevog zbornika (1444—1461), Dečanima (oko 1335), crkvi Sv. Nikole u Mušnikovu (druga polovina 16. veka), ikoni iz Nesebura (16—17. vek).
27 Navodimo primere busina koje pokazuju izvesnu sličnost sa homoljskim trubama, nalazeći ih na sledečim spomenicima: Hreljova kula (pre 1335), Dečani (1335—1350), Sv. Djordje u Pološkom (1340), Tomićev psaltir (sredina 14. veka), crkva u Kučevištu, blizu Skoplja (sredina 14. veka), manastir Mateič (1335), Markov manastir (oko 1370), Minhenski psaltir (1370-1390), Koporin (1402-1410), Nikita (kraj 15. veka) i tako dalje.


Roksanda Pejović    
Beograd
3403  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Stari muzički instrumenti poslato: Februar 13, 2011, 05:12:39 pm
**

MUZIČKI INSTRUMENTI

Kada su ljudi, cesto i nesvesno, poceli da proizvode zvuke udaranjem rukama po telu, tapsanjem, lupanjem nogama o zemlju, rukom o neki predmet ili predmetom o predmet, javili su se praoblici buducih muzickih instrumenata. Paleolitski lovac tare kosku, tikvu i ljusturu od skoljke; isti efekat se dobija prevlacenjem dlana preko kornjacinog oklopa, ruke preko izbusenog drveta ili trenjem koze razapete preko otvora u zemlji. Instrumentima se pratila pesma, magijski obred i igra, a takodje su upotrebljavani u ratu. Cesto su vokalni i instrumentalni stil jedne oblasti bili potpuno nezavisni jedan od drugog.

Razlicite vrste cegrtaljki prodornog i ostrog zvuka smatrane su amajlijama i pripisivana im je megicna moc. Nosile su se okacene o kolena, grudi ili vrat igraca. Zvuk su proizvodili ljuskama od oraha, sitnog semenja i zubi, a u cegrtaljke od tikve stavljali su kamencice, semenke i druge sitne predmete. U vrlo stare i brojne instrumente - udaraljke, spadaju izdubljeno drvo, ukraseno glavom aligatora ili zene, zatim instrumenti sa ramom i jednim ili dve paralelne koze, o koje se udara sakama, i talasima. Marimba je vrsta ksilofona. Vremenom, od instrumenata velikih dimenzija nastaju manji, a neki, kao cegrtaljka, postaju samo decije igracke...

Muzicki luk, veci po dimenzijama od lovackog, imao je rezonatorsku kutiju — korpu, vazu, lonac, tikvu ili je svirac koristio svoja usta. O zicu muzickog luka moglo se udarati stapicem.

Od onih istih materijala u koje je gravirao svoje umetnicke zamisli covek je pravio i muzicke instrumente i njih je, shodno njihovom obliku, namenjivao muskim ili zenskim sviracima. Mozda je jedan od prvih duvackih instrumenata bila obicna travka, u koju i danas decaci iz celog sveta znaju da sviraju. Flaute-zvizdaljke su verovatno bile napravljene od pticijih kostiju. U melanezijske i polinezijske flaute duvalo se kroz nos. Prve flaute su proizvodile samo jedan ton, a kasnije su napravljeni otvori koji su omogucili izvodjenje veceg broja tonova... Prve trube su bile suplje grane koje su pojacavale glas...


Deo teksta preuzet iz knjige: Istorija muzike — knjiga prva | Roksandra Pejović | Beograd, 1991.


*  *  *

NARODNI MUZIČKI INSTRUMENTI — Srbija

Sviranje na selu ima dvojaku svrhu: sluzi za pratnju narodnih igara i pesama (kolektivna funkcija) i za individualno muziciranje (zabavna funkcija).

Glavni narodni instrumenti jesu: svirajka (svirala, frula, duduk), gajde, dvojnice, gusle, klaneti (grneta ili klarineti), zurle, daire i defovi, bubnjevi, tambure, calgije itd. Skoro su potpuno izumrle gusle i gege na teritoriji Vojvodine. U Srbiji su se gudacki orkestri (ciganske kapele) zadrzale jos samo po gradovima, a grneta (klaneti) mogu se naci u okolini Nisa, Leskovca i Vranja. Ovi instrumentijos su u zivoj upotrebi na planinama Kopaoniku i Zeljinu.

Dominantnu ulogu danas ima harmonika, i u gradovima i u selima...


M. V.


Stari instrumenti: gajde, okarina, duduk, frula (svirala jedinka), šurle, lejka, dvojnice, diple, bilibajka, sopila, violina, rog, tambura, mandolina, gusle, drmbolj (instrument od gvozdja), bušen, žir, šupeljka, kaval, cevara, citra...

Gega, gusle, na kojima su navijene dve strune. Strune se ugadjaju u maloj terci, na primer e-g ili a-c (ili obrnuto g-e, c-a) i to uvek prema krupnoci ili sitnoci pevackog glasa.
Okarina je pastirski instrument preko 12000 godina star
)

[postavljeno 03.12.2007][/size]
3404  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Stari muzički instrumenti — Zanimljivosti poslato: Februar 13, 2011, 05:10:51 pm
*

MUZIKA KOBILINE GLAVE



Janoš Vrabel iz Čoke jedini u zemlji izrađuje kobzu i njenjare
zvane kobilina glava i slepačka violina


Srbi koji žive u Mokadu, Lurevu i Siget Sentmartonu, selima u Mađarskoj na dunavskom ostrvu Čepelu, očuvali su njenjare, drevni narodni muzički instrument. Ponekad se uz zvuke njenjara vesele na kućnim zabavama. Njenjare nazivaju još i kobilina glava i slepačka violina. U njih su u prohujalim vremenima svirali muzikanti po pustarskim čardama između Kečkemeta i Segedina, a gotovo na svakom salašu u severnom Potisju bile su po jedne njenjare.

Janoš Vrabel, slikar iz Čoke u Banatu, jedini je majstor u zemlji koji izrađuje stare muzičke instrumente — njenjare, gajde i kobze. Vrabel je svestran čovek. On je i slikar, drvodelja, livac, grnčar, istraživač...

Kuća Vrabelovih je u jednoj tihoj uličici utonuloj u zelenilo. Sva je od odaja, ateljea i majstorskih radionica. Na zidovima u kući visi mnoštvo gajdi, majušnih kožnih mehova, kobzi, njenjara, viola, kravljih rogova koji duvanjem proizvode zvuke dudurikanja. Janoš zna da uštavi jareću kožicu, ima grnčarski točak, minijaturnu peć za keramiku, tezgu za drvodeljstvo, priručnu livnicu, a na policama je bezbroj najraznorodnijeg alata. On pravi grnčarske lonce, rezbari šljivove štapove narodnim šarama, u njih sipa rastopljen mesing i olovo, pa ih kasnije oblikuje za karabe i prdaljke na gajdama.


 

Na pastirskim štapovima je ponekad čitava pastorala sa astralnim telima, tornjevima, đermovima, ovcama i pastirskim psima pulinima sve od mesinga, savršene izrade. Pored gajdi, kobzi i njenjara Vrabel je izradio i desetak čela, kao bure veliki kontrabas, razne doboše, svirale, tamburice-bisernice, samice, citre, i u sve ove instrumente ume da svira.



  
Pravim sve vrste gajdi: baranjske, levčanske, vlaške, erske, makedonske, mađarske, mokrinske krupne troglasne gajde, dvonjke, sopile. Dakle, sve vrste gajdi koje se koriste na Balkanu i panonskim prostorima. Svojevremeno sam sa Jožefom Kozakom, najboljim peštanskim gajdašem i čovekom koji o gajadama najviše zna, proputovao Banat, Baranju, Pomoravlje, Homolje, Bosnu i Mađarsku. Prikupljali smo podatke o ovom muzičkom instrumentu. Gajde su stari, pomalo đavolji muzički instrument. U dubljoj starini gajde nisu služile za muziku i veselje, već su ih koristili da njenim zvucima rasteraju zle i nečiste sile. Kad bi pastiri u proleće isterivali stoku na pašu, uvek bi jedan s gajdama išao ispred stada i zvucima rasterivao demone. I danas u Rumuniji pastiri ispred ovaca idu s frulom i tilinkom. Dokazano je da gajde daju tonove i zvuke visokih frekvencija, pa od njih beže čak i vukovi! Nekada su kod Mađara gajdaši bili uglavnom pastiri, a kod Srba mlinari. Stari mlinari su znali da se nečiste sile javljaju u gluvo doba oko vodeničnog kola, kod glavne osovine na vetrenjači i suvači, mlinu na suvi pogon. Zato su tamo za utuk služile gajde. Mešina gajdi je od kozje kože, a koza je pomalo đavolska životinja. Otuda se često na gajdama, na spoju mešine i karabe, nalazi od drveta izrezbarena đavolova glava "s rogovima".  

I piskovi na gajdama su se nekad pravili od zove ili bazge. A zova je demonsko drvo. Zova, koza, đavo... Romi se boje đavola. Ima na stotine Roma sjajnih tamburaša, a nisam video nijednog Roma da svira na gajdama. Gajdaš je, kažu, u dosluhu s đavolom!... Ako gajde s naduvanim mehom okačiš o klin na zidu, one "same sviraju". To se dešava zbog razlike atmosferskog pritiska. Otvoriš vrata, a gajde ječe! Stari su šaputali: "Đavo svira u gajde" — kazuje Vrabel.





Njenjare su komplikovan instrument. Niti su tambure, a nisu ni violina. Nalikuju kobilinoj glavi. Imaju žice kao violina, a umesto gudala muzikant okreće ručicom točkić koji dodiruje žice. Na telu njenjara umesto dirki su drveni čepovi-klapne. Točkić, žice i klapne proizvode zvuke "nje-nja-nje-nja", pa otuda naziv njenjare. Nazivaju ih i slepačka violina. U prošlosti su slepi ljudi s njenjarama obilazili panonske salaše. Njih je obično vodila devojčica. Svirali su za komad hleba, parče slanine ili za novac. Niko ih nije odbijao, jer su slepi njenjaraši imali i magijsku ulogu. Oni bi posle svirke u kokošinjcu štapom dodirivali živinu po turu "da nosi više jaja", obilazili bi s njenjarama oko salaša da rasteraju nečastive, ili bi nožem u kuhinji prekrstili šolju s mlekom "da neko kravama iz vimena 'ne ukrade' mleko". Salašari su verovali da slepi njenjaraši donose sreću. Njenjarama je svirano pastirima, čikošima i bećarima na pustarskim čardama, ali su one u panonskim krajevima uglavnom bile salašarski instrument. Na udaljenim salašima njenjare su svirale zimi prilikom veselja, svinjokolja i kad dođu komšije da probaju novo vino. Za izradu tela njenjare koristim orahovo drvo i jelovinu, a točkić pravim od divlje kruške, jer ima tvrdo i gusto stablo. Evo, pogledajte njenjare. Zaista liče na glavu kobile. Zna se da su Rusi od konjske lobanje pravili balalajke... Ja i moji sinovi Mišika i Jančika smo jedini svirači na njenjarama u našoj zemlji. Ali omladina, mladi muzičari i školska deca, vraćaju se etnomuzici — iznosi Vrabel.


       


Kobze su — nastavlja on — žičani instrument. Nalikuju lauti, a lauta nisu. Ovaj stari muzički instrument poreklom je iz Azije. Srodan je arapskom lautu (el ud), sazu i bosanskoj šargiji, jedino što kobza ima kraći vrat koji iznosi tek petnaest santimetara. Kobzu kao muzički instrument na raznim veseljima još koriste Mađari koji žive u Moldaviji. Tamo je i sačuvano nekoliko unikatnih primeraka starih kobzi. Ja sam počeo da ih izrađujem na osnovu literature. Za izradu kobzi koristim orahovo i jelovo drvo.

Janoš Vrabel je uzeo njenjare, zasvirao, i začas vreme vratio sto godina unazad. Salaš, đeram, usamljena čarda, pa beskrajna pusta, kojom, na zov "kobiline glave", u galopu tutnji ergela konja...


Tekst: Bogdan Ibrajter | JAT
Fotografije: Milan Melka
3405  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Stari muzički instrumenti — Zanimljivosti poslato: Februar 13, 2011, 05:10:23 pm
*

IZLOŽBA STARIH MUZIČKIH INSTRUMENATA





Cilj izložbe "Moju pesmu da sviriš", postavka Novice Stankovića u borskom Muzeju rudarstva i metalurgije, decembar 2009. — januar 2010.godine, je upoznavanje sa poluzaboravljenim i zaboravljenim narodnim muzičkim instrumentima, kao i podsećanja na segment delatnosti — organološki rad Vladimira Đorđevića, pionira etnomuzikoloških proučavanja u Srbiji. Koncepcija ekspozicije obuhvata dve različite, ali po mnogo čemu komplementarne celine.

1. Kolekciju narodnih muzičkih instrumenata — legat Vladimira Đorđevića, zaveštan muzičkom društvu "Stanković" 1925. godine.

2. Kolekciju narodnih muzičkih instrumenata  koji se čuvaju u etnološkoj zbirci Muzeja rudarstva i metalurgije u Boru.

1. Kolekcija narodnih muzičkih instrumenata koje je prikupio Vladimir Đorđević sopstvenim sredstvima u Makedoniji i na Kosovu i Metohiji danas pripada muzičkoj školi "Stanković" u Beogradu. Veliki broj instrumenata je nestao u vihoru Drugog svetskog rata, a pojedini primerci su vidno oštećeni, što, ipak, ne umanjuje njihovu kulturnu vrednost. Kolekcijom su obuhvaćeni žičani, duvački i udarački instrumenti.






GUSLE — gudački muzički instrument o čijem poreklu postoji nekoliko hipoteza — da su slovenskog porekla, da su izum srpskog naroda ili da su prihvaćene od Arapa. Prvi pisani izvori o guslama datiraju iz 14. veka. Vezuju se za patrijarhalnu sredinu, pa su na taj način simbol nacionalnog idetiteta i prenosilac epske junačke prošlosti. Kao instrument omiljen u narodu, gusle su bogato ukrašavane rezbarijom i to motivima kosovskog boja, Prvog i Drugog srpskog ustanka, kao i simbolima zmijom i aždajom.





GAJDE — naziv potiče od arapske reči "gaida" — melodija. Pod tim imenom  ili neznatno izmenjenim susreće se na celom južnoslovenskom prostoru,  kao i kod Mađara, Bugara, Slovaka, Španaca, Portugalaca…Gajde su aerofoni, solo instrument, sastavljene od mešine i drvenih delova.





ZURLE — aerofoni muzički instrument, persijsko — turskog porekla. Područje zastupljenosti su kosovsko — metohijska oblast i Makedonija. Sastoje se od drvene cevi sa levkastim proširenjem i rupicama za sviranje, slaveca i piska s mednikom. Upotrebljavaju se u paru: dve velike ili dve male zurle. Pri sviranju se uvek drže pravo pri čemu jedan zurlaš svira melodiju, a drugi ga prati u jednom tonu, uz praznju velikog doboša — tapana.





KAVAL — aerofoni instrument, u prošlosti rasprostranjen kod balkanskih pastira. Oblika duže cilindrične cevi, od jasena, lipe, jorgovana, sa 11 rupica za odabiranje tonova. Svira se obično u duetu, u dva kavala, a zvuk koji proizvode je mek. Vlasi — stočari, u Makedoniji, smatraju ga božjim instrumentom, dok su svi ostali (zurle, gajde, tapani) đavolski.





DROMBULJA — poreklo ovog instrumenta vezuje se za Aziju. Izrađuje se od metala u vidu potkovice kroz čiju sredinu prolazi elastična opruga, koja je na jednom kraju slobodna, a na drugom pričvršćena za gvozdeni ram. Pri svirci instrument se drži među zubima, a slobodan kraj opruge trza se prstom.





DARABUKA — membranofoni instrument orijentalnog porekla, načinjen od pečene gline prilepljenom, ili tanjim koncem privezanom kožom. Pri upotrebi instrument se drži na krilu (ako svirač sedi) ili pod miškom (ako stoji), a po koži se udara prstima jedne ruke. Darabuka služi kao ritmička pratnja i najčešće se nalazi u sastavu narodnih orkestara. Teritorijalna rasprostranjenost ovog instrumenta je Makedonija i Kosovo.





TUMBELEK — membranofoni instrument, oblika plitkog suda od pečene gline prevučen kožom po kojoj se udara sa dva batića. Na dnu ima nekoliko glasnica.





DAIRE — membranofoni instrument arapskog porekla, koji se sastoji od obruča sačinjenog od drveta kestena ili javora, na kome je samo sa jedne strane razapeta ovčija ili kozja koža prilepljena domaćim kvascem ili tutkalom. U obruču je izrezano šest do osam proreza u koji se pričvršćuju pljosnati metalni kolutići koji pri udarima zveckaju. Obično se drže u levoj ruci dok se prstima desne ruke i donjim delom šake udara po koži. Daire su ritmički instrument uz čiji se ritam igra. Kao solistički instrument upotrebljavaju ga žene najčešće na Kosovu i Metohiji, u Makedoniji i Bosni.





BUBANJ — membranofon, udarački instrument, koji se sastoji od šupljeg valjka, najčešće od orahovog, bukovog ili hrastovog drveta, sa razapetom kožom (telećom, ovčijom, magarećom) na obe strane. U kožu se udra maljicom i prutićem. Na freskama u Srbiji se javlja još u 14. veku.





FRULA — najzastupljeniji muzički instrument u balkansko — karpatskoj oblasti. Sam termin se smatra leksičkim ostatkom srednjovekovnih Vlaha. Frula je pastirski instrument sa piskom na zadnjoj strani, ukrašava se bojenim šarama ili metalnom žicom.





DUDUK — pastirski instrument, u okolini Bora najčešće se izrađuje od jasenovog drveta, sa šest rupica za sviranje. Ukrašava se prstenovima od rožine.





BUŠEN — signalni duvački muzički  instrument, pastirska truba od savijene kore drveta, karakteristična za područje severoistočne Srbije (Homolje, Crnorečje, Negotinska krajina), ali se susreće i kod drugih evropskih naroda (Rumuna, Mađara, Slovaka, Rusa, Skandinavaca). Bušen stočari prave u proleće, najčešće od lipove ili vrbove kore, dužine od 1,5 do 3 metra, pa se zbog dužine pri svirci oslanja na zemlju. U prošlosti je bio običaj da se bušen upotrebljava na Đurđevdan.





ŠUPELJKA — instrument sličan kavalu samo manjih dimenzija, najčešće se izrađuje od šimširovog ili drveta šljive, ali i od bivoljeg roga. Naziv ovog instrumenta potiče od cevi koja je potpuno izdubljena, šuplja i otvorena na oba kraja. Kao pastirski instrument, zastupljena je kod gotovo svih balkanskih naroda.





DVOJNICE — pastirski solistički instrument na kome se izvode setne melodije, pa se u prošlosti mogao čuti i na seoskim sedeljkama, prelima, mobama. Najčešće se izrađuje od drveta šljive, divlje kruške, bagrema, višnje, breze… Dvojnice su dvocevne svirale, sastavljene od svirale — jedinke, iste dužine u jednom komadu drveta. Rupice za sviranje raspoređene su tako da se na jednoj cevi nalaze četiri, a na drugoj tri. Pri sviranju duva se istovremeno u obe cevi pa je svirka dvoglasna. Javljaju se na čitavom južnoslovenskom prostoru, izuzimajući Sloveniju i Crnu Goru.


Kolekcija muzički instrumenti, etnološke zbirke Muzeja rudarstva i metalurgije, gotovo u potpunosti ilustruje zastupljenost lokalnih varijanti muzičkih instrumenata, karakterističnih za teritoriju severoistočne Srbije, odnosno okolinu Bora.

Prvi predmet u kolekciji — KAVAL nabavljen je 12. juna 1962. godine, otkupom (za 1.000 dinara), od Veljka Dikovića iz Zaječara. Pripadao je dedi Dikoviću, kovaču iz Zaječara, koji je na njemu svirao za vreme noćnih sedeljki i sličnih skupova. Instrument je izrađen od drveta, sastoji se iz dva dela: dugačkog, šupljeg, na kome se izvodi melodija i takođe, šupljeg koji ima funkciju uvlake — futrole. S prednje strane ima sedam rupica za sviranje, a osma je pozadi. Na futroli je nožem urezana godina — 1876. Pored ovog instrumenta u zbirci se nalaze frule, duduci, doboš, gusle, gajde i bušen, čije ćemo karakteristike uopšteno izdvojiti.


Tanja | Medija centar Bor

Napomena: slika šupeljke preuzeta sa Vargan
3406  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Stari muzički instrumenti — Zanimljivosti poslato: Februar 13, 2011, 05:09:32 pm
*
Noć muzeja —
Izložba starih instrumenata:



SVIRAJ SVIRČE


Ćurlikalice, diple, gusle, tambure, rogovi, gajde, zurle, tarabuke, gočovi, talambasi i drugi originalni stari instrumenti biće izloženi u Etnografskom muzeju u Beogradu — na njima će se i svirati u petoj po redu Noći muzeja, koja se održava u subotu i na kojoj će biti upriličeno 120 manifestacija i izložbi u 20 srpskih gradova

Između ove subote i nedelje, od 18 do 02 časa, u 49 zemalja održaće se manifestacija Noć muzeja. U svakoj državi u kojoj se održava spada među najpopularnije kulturne manifestacije, najviše zbog jedinstvene prilike da se s jednom ulaznicom obiđu desetine zanimljivih i maštovitih programa muzeja i galerija organizovanih specijalno za tu priliku, što osim kulture garantuje i dobar provod.

U Srbiji se Noć muzeja održava peti put. Prošle godine zabeleženo je 320.000 posetilaca, što je za više od trećinu veći broj nego na Sajmu knjiga, koji traje sedam dana, postoji 52 godine, i važi za najposećeniju kulturnu manifestaciju u nas. Ove godine programi su organizovani, osim u Beogradu i u još 20 gradova, na 120 mesta. Pre pet godina, da podsetimo, počelo se sa pet beogradskih muzeja. Sa ovoliko učesnika, srpska Noć muzeja postala je jedna od većih u svetu.




Devojke pred pevanjem,
Gruža, 1928.

Jedna od brojnih zanimljivih izložbi biće upriličena u beogradskom Etnografskom muzeju. Prvobitno osmišljena kao doprinos Etnografskog muzeja manifestaciji Noć muzeja, izložba "Sviraj svirče" je studijskom formom i karakterom prerasla tu namenu, pa će biti otvorena do polovine idućeg meseca. Njen autor, kustos Miroslav Mitrović, od preko 450 sačuvanih starih instrumenata sa svih južnoslovenskih prostora iz muzejske zbirke, izabrao je najreprezentativnije. Na izložbi preovlađuju srpski instrumenti iz vremena procvata narodne muzike u drugoj polovini XIX i prvoj polovini XX veka. Većina su rukotvorina seljaka, svirača ili seoskih zanatlija koji su potrebama muzike prilagođavali postojeće nasleđene ili preuzete instrumente od drugih naroda i kultura. "Kada bismo pokušali da za određena područja izdvojimo najkarakterističnije instrumente, gusle bismo vezali za dinarsko stanovništvo, gajde za centralno balkansku i panonsku oblast, tamburicu za panonske oblasti, dok su se na Kosovu upotrebljavali instrumenati uglavnom istočnjačkog porekla", kaže Miroslav Mitrović.

SVIRALE I GAJDE: Prezentovane mape o rasprostranjenosti pojedinih instrumenata ukazuju da su u svim kulturnim zonama, ipak, najznačajnije i najprisutnije razne pastirske svirale koje su pratile pesmu i igru. Razlikuje se pedesetak naziva i oblika: frula (preuzeto od rumunske reči "fleur"), sviraljka, sviralče, sviravka, cevara, covara, duduk, duduče, ćurlik, ćurlikalica... Izrađivali su ih najčešće pastiri od pravih, bočnih grana određenog prečnika, nikad od stabla ili panjeva. Da su voleli svirale, da su im bile važne, dokaz su šare raznih motiva, rezbarenih ili paljenih usijanom žicom, i sve su bile vesele i razigrane. Izložene fotografije su dokaz da su ovce i jaganjci bili prvi i glavni slušaoci muzike pastirskih svirala.



Guslarka Darinka Dobrosavljević,
Mojsinje, 1932.

Da li znate šta je potrebno da bi se napravila svirala? Po receptu Dobrivoja Paunovića iz sela Pecka, neophodno je nabaviti "jednu granu u jesen isečenu da bi se tokom zime dobro osušila, i jedan oštar nož za skidanje kore". Zatim, za pravljenje lepka potrebno je "jedno belance, tri do četiri čenja utucanog belog luka, i smola veličine jajeta sa šljivinog drveta". Kad se pripremi navedeni materijal, pristupa se izradi svirale ovako: "S grane najpre skinuti koru, pa nož postaviti u srce grane i jakim udarcem čekića raspolutiti je na dve jednake polutke. Polutke preliti mlekom, da bi bolje nalegale jedna na drugu, i čvrsto ih uvezati upredenom vunom da se ne izviju. Ostaviti ih da se suše do proleća. Polutke pažljivo lepiti duž rasekotine mešavinom belanceta, belog luka i smole. Sviralu više puta premazati uljem i sirćetom da se drvo pri sviranju ne bi natapalo pljuvačkom. Stavljanjem svirale u pečenje, najčešće u ovčetinu, svirala se natapa masnoćom i tako impregnira. Ovako izrađene svirale nisu za prodaju. One slabijeg zvuka daju se deci, a one najbolje se zadrže za sebe. Svirale se ostavljaju u amanet, prelaze sa oca na sina."

I reč gajde, kao i reč frula, stranog je porekla: potiče od arapskog "gaida", "kaida", što znači melodija. Miroslav Mitrović kaže da su "gajde solo instrument. Teško je usaglasiti dvoje gajdi pa se vrlo retko udružuju. Ako se i udruže, onda samo tako što melodiju izvode unisono." Na izložbi su pokazane obe vrste gajdi s našeg prostora: istočnosrpske, gde se iz usta preko duvaljke vazduh uduvava u mešinu, i banatske, gde se vazduh utiskuje preko meha koji se drži ispod lakta.


TAMBURALO MOMČE: I gusle i tambure su žičani instrumenti, s tim što prve služe za praćenje epskih pesama, a druge, nazvane još i lirica, kemane, ćemane — za razonodu. Gusle su najpoštovaniji i najpopularniji narodni instrument srpske tradicije. One ne služe da bi se na njima sviralo, niti se na njima svira da bi se igralo — najvažniji je ep koji guslar kazuje. Kao i pastiri svirale, i gusle najčešće izrađuju sami guslari i to od jednog komada drveta, obično suvog, sabijenog javora ili oraha, a ređe od hrasta i drugih vrsta drveta, ali i od tikava. Uobičajeni recept za njihovu izradu glasi: "Najbolje gusle su izrađene od četvrtine debla javora, naročito punog, koji je rastao na sunčanoj strani. Preko izdubljene karlice zateže se ovčja, jagnjeća, jareća ili zečja koža. Strune na guslama zategnute su od glave do dugmeta, preko kobilice, i sastoje se od šezdeset konjskih dlaka iz repa ili grive najčešće belog konja, po mogućstvu pastuva, povezanih jakim koncem. Gudalo je često od tvrđeg drveta sa strunama od približno četrdesetak konjskih dlaka, lučnog izgleda." Mitrović napominje da ako gusle imaju dve strune, na njima se prate samo lirske pesme, i to često šaljivog sadržaja, a uz njihovu pratnju se katkad i igra.



Dečak sa guslama,
Kriva Feja, Vranje, 1937.

Tambura je na Balkan došla iz Turske u XIV veku, prvo se odomaćila kod muslimanskog življa u Makedoniji, Kosovu i Bosni, a u XVIII veku su je Šokci i Bunjevci preneli u Vojvodinu i Slavoniju. Tu tambura gubi izvorni istočnjački trbušasti oblik i postaje sličnija gitari. Panonska tamburica je, međutim, "autohtoni proizvod ovih prostora koji je prošao kroz niz promena oblika, zvuka i štima do sadašnjeg izgleda", objašnjava Mitrović.

Udaraljke su bile pratnja ili dopuna drugim instrumentima, pa je goč pratio zurle ili svirale, a tarabuke — tambure, mada su daire često same isticale putenost neke muslimanske pesme, a goč muškost kola kojim je pričano o junaštvu. "Gajde, doboši, rogovi, zvona, zvečke i bubnjevi korišćeni su i u magijske svrhe još u pagansko vreme. Verovalo se da rasteruju duhove, zle čini i svakojake zle sile. Prema verovanjima, demoni, anđame, karakondžule i ostale ale i bauci prestravljeni od zvukova ovih instrumenata, bežali su s mesta na kojima se čula takva muzika, škripa, buka, jaukanje, lupanje, zavijanje." —


piše: Sonja Ćirić | 15.05.2008. | Vreme
3407  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Gusle poslato: Februar 13, 2011, 05:07:13 pm
*

GUSLE


"Gusle su srpski narodni muzički instrument sa jednom, ili eventualno dve žice. Najčešće su napravljene od javorovog drveta. Kao jednožičani instrument, gusle se sreću u Srbiji, Crnoj Gori, Bosni, Hercegovini i Dalamciji. Gusle iz Like i Bosanske Krajine uglavnom imaju dve žice.

Žice su napravljene od trideset upredenih konjskih dlaka, kao što je slučaj i sa strunom gudala. Gudalo se koristi tako što se povlači po zategnutim žicama, proizvodeći oštar i dramatičan zvuk, koji je izuzetno ekspresivan. Gusle spadaju u instrumente za koje je potrebno veliko umeće sviranja.

Same gusle sastoje se od muzičke kutije koja je presvučena životinjskom kožom na koju se nadovezuje dugačak vrat na čijem završetku je izrezbarena životinjska (najčešće konjska) ili ptičija (najčešće orao ili soko) glava.

Pri sviranju, telo gusala se polaže na kolena (u krilo), dok dugačak vrat pridržava dlan jedne ruke.

Gusle su igrale važnu ulogu u istoriji srpske epske poezije budući da su guslari — narodni pevači, opevali događaje iz nacionalne istorije vekovima, sve dok ti tekstovi nisu konačno zapisani. Većina pesama govori o vremenima otomanske vladavine i nacionalne borbe za nezavisnost. Naporima Vuka Karadžića mnoge srpske epske pesme zapisane su i sačuvane već u ranom 19. veku. U nekim knjigama i publikacijama se spominje podatak da su srpske gusle dočekale Fridriha Prvog Barbarosu kada se on u 12. vijeku sastao u Nišu sa srpskim vladarom Stefanom Nemanjom, đe mu je Nemanja ponudio pomoć srpske države u krstaškom ratu. Kažu da je Barbarosa bio zadivljen zvukom gusala i pjevanjem uz njih, pa se mnogo interesovao oko pojedinosti vezanih za gusle.

Gusle daljim poreklom potiču iz srednje Azije, a ne zna se tačno kako su dospele do Srba, neki pretpostavljaju preko Vizantije. Na vrhu gusala je često jarčeva glava kao simbol stočarstva i nomadskih naroda, dok je gudalo najčešće izrađeno u obliku zmije, kao simbol gorštačke ljutine. Kasnije se na guslama sreću likovi nacionalnih junaka, a nije slučajno što se prave od javora, jer javor kao drvo ima simboliku u srpskoj predhrišćanskoj religiji i označavao je kult predaka. Takođe se uz gusle slave preci.

Gusle se još sreću i u Siriji, a kod Lužičkih Srba se sreće gudački instrument pod nazivom husle.Takođe, Srbi koji su menjali vjeru i primali islam, bili su zadržali običaj opevavanja svojih muslimanskih junaka uz gusle. Danas, se ovaj običaj kod njih gotovo izgubio".


Deo teksta preuzet iz diplomskog rada. Autor teksta nepoznat
3408  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Gusle poslato: Februar 13, 2011, 05:06:26 pm
**

G U S L E





Gusle, narodni gudački instrument, koji je — prema nekima — došao na Balkan iz zapadne Azije, verovatno preko Bizanta, oko VIII—IX stoleće. Izrađuju se, obično, u jednom komadu, od javorovine, dudovine, kunovine i dr. Na njima se razlikuje više delova: donji — izdubljeni— deo, u obliku uzduž razrezane kruške, nosi različite nazive: varjača, vagan, korito, čaška; gornji dio, vrat, završava glavom. Na varjači je razapeta štavljena ovčja, jareća ili zečja koža učvršćena sa strane drvenim klincima. Na koži je 5—10 glasica, t. j. urezanih ili užeženih rupica. Da bi zrak u instrumentu bolje titrao i zvuk se lakše razlegao, rupice, šmage, urezane su i na poleđini varjače, većinom u obliku krsta pa se tako i zovu. Varjača na svome donjem delu završava izdankom (uvom, zapinjačom), oko kojeg se petljom napinje struna. Na koži niže glasica smešta se konjic (kobilica), koji podržava strunu. Drugi kraj strune pričvršćen je o ključ (zavijač, škljaka), koji je provučen kroz vrat i strši daleko iz njega. Vrat nema prečnica — jer se struna pri guslanju ne pritiskuje uza nj — i često je odozdo bogato izrezbaren. Glava poprima različite oblike: aždaje, zmije, lava, ptice, historijskih ličnosti, hrama i t. d. Struna se sastavlja od 50 do 60 niti s konjskog repa (obično crnih) i veže jakim koncem. Gudalo je izrađeno od tankog pruta s izdankom, od istog drva, od kojeg su načinjene gusle. Prut je ovalno sveden, a izdanak služi kao držač; tetiva je također od strune. Na nekim je guslama uporna prečka, da bi se struna jače napela. Struna se maže smolom. Po obliku varjače razlikuje se više tipovi gusala: srpske, bosanske i — najdoteranije — crnogorske; ovom poslednjem tipu pripadaju i hercegovačke i dalmatinske gusle. Zvuk im je, zbog tankih stena, svetao, mekan, elegičan, nalik na zvuk viole. Makedonska gusla (gadulka, strga, ćemene) razlikuje se od opisanih tipova.—

Gusle se pri sviranju upru o levi gnjat blizu koljena, a vrat gusala osloni o rame. Gudalo se drži kažiprstom i palcem desne ruke i povlači po struni ravnomerno amo-tamo, redovno samo jednim delom svoje dužine. Svaki pojedini slog pesme prati po jedan potez gudala. Gusle služe isključivo kao pratnja pevanju (osim u Makedoniji). Ugađaju se prema boji ljudskoga glasa pa su individualno vezane za guslara. On sam izabira apsolutnu visinu tona. Intonacija tonova menja se i u toku jedne izvodbe. Tonovi zavise i od fiziološkog ustrojstva ruke. Epska emfaza navodi guslara da peva povišenim i svečanim glasom, gotovo redovito u tenorskom području. Tonski sistem ima svega pet tonova — uključivši ton prazne strune — a izvodi se na flažoletski način. Ispruženi — ali ne i rašireni — prsti samo dodiruju strunu strane, mekim delom prvih članaka, što daje zvuku karakterističan prizvuk. Najniži je ton na praznoj struni; drugi se ton izvodi prvim prstom (kažiprstom) i čini sa prvim tonom interval od nepotpunog stepena; treći ton izvodi drugi prst (srednjak) intervalu od pola stepena s obzirom na drugi ton, pa mu služi kao ukras; četvrti ton, izveden prstenjakom, fiziološki najskučenijim prstom, slab je, kolebljiv i služi kao ukrasni ton. Peti najviši ton, izvodi mali prst; to je velika terca ili nepotpuna kvarta na ton prazne strune. Osobito značenje ima interval između trećeg i petog tona, koji je nešto veći od celog stepena i njime se postiže najveći patos. Guslarska melodija u ovakvu ambitusu od 5 tonova (4 stepena) ne postaje dosadna. Ako se guslar — ne namerno ili namerno — ("nova intonacija") približuje intervavalima dijatonskog sistema temperirane muzike Zapada, sviranje na guslama gubi svoj čar, postaje monotono. Guslarske se melodije ne mogu notirati uobičajenim notnim pismom. Becking je predložio crtovlje od dveju crta i pisanje melodije bez ključa. Ton prazne strune piše se ispod prve crte, a idući tonovi: drugi na prvoj crti, treći u međuprostoru između dve crte, četvri ispod druge crte, peti na drugoj crti. To je zapravo vrsta tabulaturne notacije. Grafički prikazana izgleda ovako:






Tonovi na praznoj struni i ton izveden trećim prstom stavljeni su kao nesamostalni u zagrade. Što se tiče funkcije pojedinih tonova, c1 je instrumentalni ishodišni ton — neka vrsta donje vodice dorskog kadenciranja na finalis d1.

D1 je finalis — to za normalnu recitaciju pesme. Es1 je sporedni finalis — gornji susedni ton finalisa — prohodni silazni ton. E1 je ton bez funkcije — ukrasni, ispunjavajući i silazni prohodni ton. F1 je herojski ton, na kojem se razvije najveća dramatska snaga pevanja. — Najčešći su instrumentalni melodijski ukrasi trileri, koji se stalno upotrebljavaju i za vrijeme pevanja i za vrijeme prekida pesme — za međuigre. Najčešće se izvode drugim i četvrtim prstom. Ton prazne žice ukrašava se sa sva četiri prsta, koji zajedno diraju strunu u brzom titranju. Poseban jak ukrasni triler izvodi se tako, da se struna udari zajedno sa prva tri prsta. Melizmi nastaju, ako se prsti brzo izmjenjuju, raznim redosledom. Melizmi i trileri gusala i vibrirajući vokalni ton pevača daju guslarskom pevanju kolebljiv karakter, akustičku neodređenost i iracionalan izražaj; sve to otežava, a možda i onemogućuje njegovo egzaktno notiranje; s obzirom na ritmičku stranu ukrasa nije to moguće ni pomoću Beckingove tabulature.





Muzička Enciklopedija 1 A — J
Leksikografski zavod FNRJ
Godina izdanja MCMLVIII


[postavljeno 04.11.2007]
3409  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Gusle poslato: Februar 13, 2011, 05:05:43 pm
**





"Od Triglava do Beloga Mora sve što nije opevao srpski guslar, umrlo je za sva pokolenja".1



GUSLE su muzički instrument uz koji su pevane narodne epske pesme. Izrađivane su najčešće od javorovog drveta i imale su jednu, a u zapadnoj Bosni i Lici katkad i dve strune. Ovaj instrument posebno je bio omiljen u dinarskim predelima, u većem delu jadranske i moravske kulturne zone.

"Gusle nisu bile retkost, niti instrumenat određene sredine. Imala ih je svaka srpska kuća, a često i turska. Jedni su iz njih mamili nadu na bolje dane i tražili snage da izdrže tekuće, a drugi su njima razglašavali svoje gospodstvo i pobedu ciljajući na nepromenljivost sudbine. Prosjacima su one bile sredstvo za izvlačenje milostinje. Tako je ta primitivna kopanica postala sastavni deo svake duhovne manifestacije u jednom veoma šarolikom društvu, služeći svim uzbuđenjima od molitve do bogorađenja.2"

______________

1 Jovan Dučić: "Srpska mistika i Meštrović", Pravda, 30 april, 1, 2. i 3. maj 1932.
2 Milorad Panić Surep: "Filip Višnjić — život i delo"


Fotografija: Gusle, načinjene iz jednog komada javorovog drveta. Na karlici su izrezbareni vegetabilni ukrasi; na vratu su šematizovane zoomorfne predstave i naivno oblikovan lik čoveka, a završetakje u vidu konjske glave. Dužina 67 cm, širina karlice 18 cm. Izradio ih je guslar Stanoje Erčević oko 1900. godine. Gornja Ržana, Kosjerić, Srbija. (Etnografski muzej, Beograd)
3410  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Gajde poslato: Februar 13, 2011, 05:04:29 pm
*

U SUSRET DRUGOM SABORU GAJDAŠA I BELMUŽIJADI

...U srpskim krajevima gajde se prvi put pominju u 16. veku, zabeležio je jedan francuski putopisac.    

Početkom druge polovine 19. veka dolazi do promena društveno-ekonomskih prilika i do obnavljanja muzičkog života u ondašnjoj Srbiji. U to vreme, beleže hroničari, "muzika u Srbiji, u početku vladavine Kneza Miloša, bila je vokalna, koji su izvodili mladji ljudi, žene i deca, ili instrumentalna, koju su izvodili, obično mladji ljudi, na gajdama, duducima i dvojnicama".      

Prema navodima stručnjaka, u Srbiji postoji nekoliko tipova gajdi. U istočnoj Srbiji u upotrebi su svrljiške gajde, koje su u nekim zapisima nazvane i erske gajde kako bi se dobilo šire regionalno označavanje ovog instrumenta. (U Etnografskom muzeju u Beogradu pod inv. Brojem 8608. nalaze se erske gajde Dušana Stojanovića iz Kamenice, kod Niša, a jedan primerak njegovih gajdi je u Muzeju u Nišu).  
    
Kao stari srpski naziv za ovaj instrument koristila se i reč — gadlje.  

Svrljiške (erske) gajde su troglasni narodni muzički instrument. Dvocevna gajdenica ovih gajdi sastavljena je od melodijske i ostinantne svirale, koje u sazvučju sa velikom bordunskom sviralom ostvaruju troglasje. Sve tri svirale su "sviraljke klarinetskog tipa", odnosno "sviraljke s jednostrukim udarnim jezičkom", beleži Petar D. Vukosavljević, 1981. godine u brošuri Erske (svrljiške) gajde.      

Gajde čine četiri osnovna dela: gajdenica, velike bordunska svirala (prdak), mešina i duvaljka.
      
Dr Dragoslav Dević, naš poznati etnomuzikolog za svrljiške gajde kaže da su u upotre bi bile već u devetnaestom veku. Početkom sedamdesetih godina dvadesetog veka u svrljiškom kraju su živeli mnogi aktivni svirači i najčešće posedovali gajde naslednjene od očeva, stričeva, rodjaka.  

U svrljiškom kraju na gajdama su se najviše svirala narodna kola poznata pod imenom — devla, osmoputka, sitan i krupan čačak, dunda, sitnica, jednostranka, poprikaš, rumenka, polomka, katanka, kukunješ, dunjeranka, trojanac, itd.  




Mali gajdaš iz Prekonoge
"Muški posao su gajde", kazivali su
ranije svrljiški gajdaši ili ti gajdari


NAŠI GAJDAŠI...  Polovinom šezdesetih godine prošloga veka (1963—64) u svrljiškom kraju su bili aktivni sledeći gajdari: Vidoje Ilić i Rade Djordjević iz Beloinja, Vukoslav Todorović, Radosav Stevanović i Mihajlo Spasić iz Drajinca, Radisav Živković iz Kopajkošare, Vukašin Veličković iz Galibabinca, Cvetko Radovanović iz Lalinca, Đorđe Gojković iz Periša, Ranko Dimitrijević iz Burdima, Dušan Dinić iz Grbavča, Vuča Nikolić iz Niševca, Ljubomir Stanković iz Plužine, Borivoje Kostadinović iz Radmirovca, Milisav Mitić iz Davidovca, Radisav Milijić iz Niševca, Svetislav Živković iz Šljivovika, Jelenko Lazarević iz Izvora, izvesni gajdaš Miroslav — Čumburleja iz Pirkovca, koji je najčešće svirao na saborima u obližnjem manastir Sv. arhangelu Gavrilu, ali i na novosadskoj "najlon pijaci".

Na početku 21. veka aktivni, i jedini gajdaši u Svrljiškom kraju su Miodrag Mija Simić iz Lozana i Nenad Jovanović iz Prekonoge.

Jovanović često nastupa na takmičenjima i saborima, dok Simić svirkom na gajdama uglavnom uveseljava svatove na svadbama u Timočkoj krajini.


Deo teksta preuzet sa: svrljig.info


"Postoji nekoliko tipova gajdi na Balkanu: južnomoravsko — makedonski tip (svira se od okoline Niša, pa sve do juga Makedonije), svrljiški tip (imaju gajdarku sa duplom cevi), irske gajde i vojvođanske gajde (imaju dvocevnu sviralu)."
3411  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Gajde poslato: Februar 13, 2011, 05:03:57 pm
*

G A J D E


Gajde su nekada bile uobičajen instrument širom Evrope. Danas se, nažalost, sreću sve ređe. U Srba i ostalih južnih Slovena gajde se sviraju i danas mahom u selima. Što se Evrope tiče svaka zemlja ima svoj tip gajdi (bag pipes), međutim u mnogim zemljama to više nije taj izvorni tip gajdi, već su usavršene do te mere da su na sviralu dodati čak i mehanizmi sa klapnama, primitivni piskovi od trske su zameljeni industrijskim te se i zvuk uslovno rečeno profinio i prilagodio više klasičnom izvođenju. Nažalost, ovim tehničkim poboljšanjima zapadnoevropski tipovi gajdi mnogo su izgubili od svoje ruralnosti i rustike zvuka.

Mi ćemo se fokusirati na južnoslovenski tip gajdi. Ovaj instrument u veoma srodnim oblicima javlja se u Srbiji, Makedoniji, Bugarskoj, Albaniji, Hrvatskoj...

Pomenućemo neke tipove gajdi pronađenih na prostoru Balkana: južnomoravsko-makedonski tip, najrasprostranjeniji tip, svira se od okoline Niša pa sve do juga Makedonije. U okolini Niša sreću se svrljiške gajde koje imaju gajdenicu (sviralu, gajdarku) sa duplom cevi, postoje još i erske gajde, zatim vojvođanske gajde koje imaju meh i takođe dvocevnu sviralu.

Svaki tip odlikovao se različitim štimom (uglavnom netemperovanim), kasnije su majstori uhvatili kalupe po kojima su pravili gajde preciznijeg štima.

Gajde se sastoje od nekoliko elemenata: Gajdenica (gajdurka po makedonski, svirala, gajdarka) deo koji daje zvuk, ima rupe gde svirač prebira prstima i kroji melodiju sa ukrasima. Broj rupa se kreće između 6 i 8. Gajdenica se pravi od tvrdog drveta. Najčešće su to šimšir ili zelenika, dren, jorgovan i šljiva.

Na vrhu gajdenice nalazi se krivi završetak koji se nekada pravio isključivo od bivoljeg ili drugog roga, a danas majstori ovaj egzotični materijal zamenjuju drvetom. Sa vrha ovog dela na uzici od kože visi zub od vuka, divlje svinje ili medveda...ili kandža orla ili sokola. Ovaj oštri predmet služi kao amajlija, ujedno i kao alat kojim su se doterivale rupe kada su štimovane pomoću pčelinjeg voska (veličina rupe se sužavala kapanjem pčelinjeg voska).

Pisak se nalazi u spoju između mešine i gajdenice. Vibracijom njegovog jezička dobija se zvuk. Pisak (piska makedonski) pravi se od sirove barske trske ili od mladica zove. Pisak se nakratko uroni u vrelo ulje kako bi se zaštitio od vlage. Štim gajde u mnogome zavisi od piska i od klimatskih prilika te se gajdašima savetuje, ukoliko sviraju zajedno sa drugim instrumentima uvek imaju sa sobom nekoliko pisaka, koji se u štimu razlikuju za nekoliko centi ili pola stepena.

Svi prstenovi u koje se uglavljuju drveni delovi, kada se spajaju sa mešinom, zovu se glavčine i prave se od kravljeg roga (danas usled nedostatka materijala, od drveta).

Drveni deo u koji se duva ima povratni ventil, sa klapmom od parčeta kože, a u novije vreme od gume.

Velika dugačka cev koja daje dubok (bas) ton takođe ima svoj veliki pisak i zove se prdalo (brčalo na makedonskom), bas, bordun, ili drndalo. Sklapa se iz tri dela i pravi se od drena, šimšira ili zelenike.

Mešina se pravi od kože jareta ili jagnjeta koja se suši, potapa u krečnu vodu i tako impregnira. Deo sa krznom okreće se unutra da drži vlagu i toplotu.

Ceo instrument maže se lojem ili voskom na svim spojevima da ne pušta, a mešina se maže svinjskom mašću da bi se očuvala.

Ovakav oblik gajdi nije se promenio vekovima. Velike vojne i ropstva narod je prošao lečeći tugu zvukom gajdi.

Danas se gajde sviraju uz goč tj. tapan pa i uz tamburu.

Postale su sastavni deo neofolk i neovizantijskih muzičkih sastava, kao i svih grupa koje se bave arhaičnom muzikom.

Sam zvuk gajdi vodi duboko u prošlost u zadnje repove korena naroda. Veoma dragoceno je to što na Balkanu postoje i danas se prave primitivni tipovi gajdi koje su svirali i naši preci. U prošlosti su se na gajdama svirala kola i ora i bile su verni prijatelji pastira, pored frula i kavala. Pastiri su bili oni koji su ih najčešće i pravili idući za ovcama.

Na saborima gajdaš bi obično stao u sredinu kola i svirao dok se kolo vilo oko njega, on bi se pak okretao licem čas jednima čas drugima, pokazujući svoje uživanje (merak).

U narodu se kaže, duva u gajde.


http://sr.wikipedia.org
3412  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Bubanj poslato: Februar 13, 2011, 05:00:14 pm
**

BUBANJ

BUBANJ, najrasireniji muzicki instrument iz grupe udaraljki; najvazniji instrument za isticanje ritmicke osnove. Sastoji se od supljeg valjka, preko cijih je otvorenih strana napeta koza, o koju se udara rukom, drvenim baticem, stapom i sl. Bubanj ne daje tonove odredjene visine, pa se njegove dionice redovito ne zapisuju na notnom sistemu, vec na jednoj crti...

Zvuk moze biti dubok, mukao i tup, ali i visok, svetao i rezak, sto ovisi o materijalu, od kojeg je bubanj nacinjen, o vrsti, debljini i napetosti membrane, o obliku itd. Uz brojne bubnjeve koji se vec od davnine u najrazlicitijim oblicima i velicinama susrecu kod svih naroda, u umetnickoj se muzici pod nazivom bubanj podrazumevaju uglavnom dva oblika:

1. veliki bubanj (eng. bass, drum, franc. grosse caisse, nem. grosse Trommel, tal. gran casssa), ima valjak visok oko 40 cm, precnika 80-100 cm. O membranu od telece koze udara se kratkim drvenim baticem, koji na kraju ima glavu omotanu pustom ili kozom. Zvuk je velikog bubnja dubok i mukao, pa se njime uz markirane ritma vrlo dobro mogu stvoriti efekti grmljavine, topovskih pucanja i sl.

2. mali bubanj (engl. side drum, snare drum, franc. petite caisse, tambour militaire, nem. kleine Trommel, Militartrommel, tal. tamburo militare), valjak visok 10-15 cm, precnik oko 40 cm. Preko jedne od dve koze napeta je jedna ili vise zica, koje su omotane nitima srebra ili bakra (engl. snare, franc. timbre, nem. Schnarrsaite); one daju specifican, rezak zvuk. O membranu se udara drvenim stapicima, koji su na krajevima zadebljani. Mali bubanj upotrebljava se prvenstveno za naglasavanje ritma.

3. Wirbeltrommel (Ruhrtrommel, nem.; engl. tenor drum, franc. caisse roulante, tal. tamburo rullante) nemacki nazivi za posebnu vrstu bubnja s drvenim valjkom, visim nego kod malog bubnja. Zbog karakteristicnog, tamnog i muklog zvuka primenjuje se u operskoj muzici... Nem odredjene visine, najvis ese belezi u basovu kljucu.

BUBANJ, kao narodni instrument, 1. mali, udaraljka rasirena po selima nekadasnje Vojne Krajine u Slavoniji, Sremu i Backoj. Sluzi za najavljivanje javnog oglasavanja. Pravi se pomocu tri drvena obruca: na srednji se s obe strane napne namocena koza, pa se cvrsto zapne sa dva niza drvena obruca, koji se tesno priljube uz kozu, te se ona jako nategne na srednjem obrucu. U ovome je sa strane redovno isecena rupa (za izlaz glasa). Takav bubanj veze bubnjar o pojas pa s jedne strane udara o kozu sa dva malica (cvrsta drvena stapica, koji na vrhu imaju odebljali deo poput boba). U Bosni i Hercegovinibubanj se sastoji od oboda (sita, oko 10 x 30 cm), prko kojega se zategnu dve koze i jedna zvucna zica (oputa). koze se zatezu obrucem i uzetom u cik-cak liniji. Bubanj visi o vratu sviraca, koji po kozama udara baticem i prutom. U bubanj se tuce (udara, buba, bije) narocito u svatovima... U Bosni i Hercegovini ovaj instrument se najcesce upotrebljava sam. Udruzen sa zurnama, on se nalazi gotovo iskljucivo u rukama profesionalnih sviraca - malovaroskih Cigana. Bubanj se ponekad udruzuje sa sviralama (bosanska Posavina).


Muzička enciklopedija

[postavljeno 06.10.2010]
3413  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Bubanj poslato: Februar 13, 2011, 04:59:40 pm
*

BUBANJ


Pretpostavlja se da je najstariji muzički instrument — bubanj. Prvi bubnjevi su se, prema istraživanju naučnika, pojavili u starom Egiptu. Zatim su počeli da ih prave i koriste stari Jevreji, Kinezi i Japanci. Američkim Indijancima su nekada bubnjevi, osim za oglašavanje i razne obrede, koristili i za prognozu vremena: kada bi se bližilo vreme kiša, životinjska koža, nategnuta preko drvenog rama bubnja, posebno snažno bi se zategla.



Veliki bubanj

Bubanj je jedan od najstarijih i najrasprostranjenijih muzičkih instrumenata.
Dizajn mu se u osnovi nije promenio stotinama godina.

Tekst: http://www.zvrk.co.yu
3414  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Diple poslato: Februar 13, 2011, 04:58:23 pm
**

DIPLE

Od mnogih duvačkih, pretežno pastirskih instrumenata, na prvom mestu su gajde, a zatim ostali: cevara, duduk, dudučka, duduče, diple-karabe i drombulja.

"Diple (grc. diploos dvostruk), narodni duvački instrument, dvostruka svirala s idioglotnim udarnim jezičkom, rasprostranjen u bosanskim, hercegovačkim, crnogorskim i hrvatskim krajevima. Diple se sastoje od dve cevi, duge 30-40 cm koje su povrtane ili vrućim gvozdžem prožežene u jednom komadu drva (obično javorina). Na svaku je cev utaknut po jedan pisak od trske ili bazgovine, na kome je zasečen, odlupljen i tesanjem ili struganjem stanjen elastičan udarni jezičak. On se u Dalmaciji naziva zaklop a u Slavoniji pero. Katkad se odiže podmetanjem vlasi ili niti. Da bi se ton piska 'ukrupnio', prilepi se na jezičak malo voska, 'sitniji' se ton dobija skraćivanjem jezička namotom konca. Pisci su usađeni u gornji, zadebljani deo dipala, koji se naziva glava. Na nju se katkad nasađuje kutao, levkasta cev duga 5-6 cm, a na donjem delu, koji se natiče na glavu, nešto uža. Služi kao rezervoar za vazduh. Ponekad je bogato rezbaren, na prednjoj mu je strani često izrađena 'glava' ili 'prilika', stilizirano ljudsko lice. Duvač drži, da je to lik polubožanstva, te bi se iz toga moglo zaključiti, da diple potiču još iz poganskih vremena. Na cevima su prozezene rupice, i to na starijim primercima dipala, na kojima se sviralo jednoglasno, na svakoj cevi šest (u Crnoj Gori katkad sedam), a na drugoj dve. Na diplama sa po šest rupica na svakoj cevi diplac gornje četiri rupice na jednoj cevi često zacepi voskom.

U Crnoj Gori još se gdegde upotrebljavaju dipli načinjene od dve odeljene cevi od trstike (zara), koje se vezanjem spoje i usade u rog (sličan je dvocevni argul Egipćana). Među dalmatinskim diplama razlikuju se tri tipa: zegarski, otišički i zelovski, prema obliku kutla, koji se nasađuje na glavu."


"Diplar ili diplac, svirač na diplama bez meha, ali i na diplama s mehom. Ponajviše improvizira u dokolici, dok stado pase u osamljenim brdima. Diplar na diple s mehom može i zapevati, dok mu je mesina dobro napunjena vazduhom, da i ne prekida svirku. Diplar bez meha stavi usta u gornji širi kraj kutla, malim prstom leve ruke čvrsto pritisne kutao uz obraze, koji se snažno nadmu. Da bi održao svirku neprekinutom mora diplar znati udisati kroz nos, a uzduh iz pluća neprestano duvati kroz naduta usta). Diplar postavlja srednja tri prsta leve ruke na donji, a srednja tri prsta desne ruke na gornji kraj prebiralice.


B. S.

[postavljeno 08.05.2008]
3415  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Sopila poslato: Februar 13, 2011, 04:57:31 pm
**

SOPILA




Sopila (sopela), narodni muzicki instrument tipa oboa. Sopila je ostatak starog evropskog instrumenta chalumeau, sopranskog instrumenta kojemu su glavne znacajke dvostruk jezicak u pisku i cunjasta duplja duz citavog tela. Chalumeau je nestao iz evropske muzicke prakse vec oko 1700; umesto njega pocela se upotrebljavati mnogo razvijenija oboa. Starinski salmaj ostao je u rukama samoukih puckih sviraca tek tu i tamo u Evropi...

Redovno nastupaju po dva sopca: jedan sope u "malu", a drugi u "velu" sopilu. One se razlikuju samo po velicini. Sastoje se od cetiri dela: piska, spuleta, prebivalice i krila. Pisak se sastoji od dva lista sasvim tanke otesane trske; kod male sopile dugacak je oko 3 cm, a kod vele oko 4 cm. Spulet je valjkasti drven stubic, siri na gornjem kraju... Prebiralica je glavna cev sopile. Ima cunjastu duplju. Na donjem je kraju prebiralice manji izdanak, kojim se prebiralica usadjuje u krilo. Na prebiralici je sest rupica za prebiranje; nalaze se u podjednakim razmacima od oko 2,6 cm. Na "veloj" sopili razmestene su u dve skupine po tri; razmak je izmedju rupica oko 3 cm, a razmak izmedju obe skupine oko 6,5 cm. Na sopilama je, sa strane, jos i skulica za ravnjanje glasa, tzv. oduhe. Prebiralica na maloj sopili duga je oko 28 cm, a prebiralica na veloj oko 38 cm.


B. S.

[postavljeno 06.08.2008]
3416  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Njenjare poslato: Februar 13, 2011, 04:56:39 pm
*

NJENJARE

Srbi koji žive u Mokadu, Lurevu i Siget Sentmartonu, selima u Mađarskoj na dunavskom ostrvu Čepelu, očuvali su njenjare, drevni narodni muzički instrument. Ponekad se uz zvuke njenjara vesele na kućnim zabavama. Njenjare nazivaju još i kobilina glava i slepačka violina. U njih su u prohujalim vremenima svirali muzikanti po pustarskim čardama između Kečkemeta i Segedina, a gotovo na svakom salašu u severnom Potisju bile su po jedne njenjare.

Njenjare su komplikovan instrument. Niti su tambure, a nisu ni violina. Nalikuju kobilinoj glavi. Imaju žice kao violina, a umesto gudala muzikant okreće ručicom točkić koji dodiruje žice. Na telu njenjara umesto dirki su drveni čepovi-klapne. Točkić, žice i klapne proizvode zvuke "nje-nja-nje-nja", pa otuda naziv njenjare. Nazivaju ih i slepačka violina. U prošlosti su slepi ljudi s njenjarama obilazili panonske salaše. Njih je obično vodila devojčica. Svirali su za komad hleba, parče slanine ili za novac. Niko ih nije odbijao, jer su slepi njenjaraši imali i magijsku ulogu. Oni bi posle svirke u kokošinjcu štapom dodirivali živinu po turu "da nosi više jaja", obilazili bi s njenjarama oko salaša da rasteraju nečastive, ili bi nožem u kuhinji prekrstili šolju s mlekom "da neko kravama iz vimena 'ne ukrade' mleko". Salašari su verovali da slepi njenjaraši donose sreću. Njenjarama je svirano pastirima, čikošima i bećarima na pustarskim čardama, ali su one u panonskim krajevima uglavnom bile salašarski instrument. Na udaljenim salašima njenjare su svirale zimi prilikom veselja, svinjokolja i kad dođu komšije da probaju novo vino. Za izradu tela njenjare koristim orahovo drvo i jelovinu, a točkić pravim od divlje kruške, jer ima tvrdo i gusto stablo. Evo, pogledajte njenjare. Zaista liče na glavu kobile. Zna se da su Rusi od konjske lobanje pravili balalajke... Ja i moji sinovi Mišika i Jančika smo jedini svirači na njenjarama u našoj zemlji. Ali omladina, mladi muzičari i školska deca, vraćaju se etnomuzici. —


Janoš Vrabel iz Čoke

Deo teksta (autora Bogdana Ibrajtera) preuzet sa: http://www.jat.com/active/sr-latin/home/main_menu/travel_info/jat_review/decembar_2007/muzika_kobiline_glave.html
3417  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Šupeljka poslato: Februar 13, 2011, 04:55:52 pm
*

ŠUPELJKA




ŠUPELJKA — instrument sličan kavalu samo manjih dimenzija, najčešće se izrađuje od šimširovog ili drveta šljive, ali i od bivoljeg roga. Naziv ovog instrumenta potiče od cevi koja je potpuno izdubljena, šuplja i otvorena na oba kraja. Kao pastirski instrument, zastupljena je kod gotovo svih balkanskih naroda.

Tanja
http://www.mc.kcbor.net/2010/01/21/izlozba-starih-muzickih-instrumenata-3/
3418  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Darabuka poslato: Februar 13, 2011, 04:55:00 pm
*

DARABUKA




DARABUKA — membranofoni instrument orijentalnog porekla, načinjen od pečene gline prilepljenom, ili tanjim koncem privezanom kožom. Pri upotrebi instrument se drži na krilu (ako svirač sedi) ili pod miškom (ako stoji), a po koži se udara prstima jedne ruke. Darabuka služi kao ritmička pratnja i najčešće se nalazi u sastavu narodnih orkestara. Teritorijalna rasprostranjenost ovog instrumenta je Makedonija i Kosovo.

Tanja
http://www.mc.kcbor.net/2010/01/20/izlozba-starih-muzickih-instrumenata-2/
3419  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Bučina poslato: Februar 13, 2011, 04:54:13 pm
**

BUČINA





BUČINA, stari muzički instrument od tikve, kojoj se odreže vršak na vratu i donja polovina, a sadržina se odstrani. Na vrhu vrata je usnik, u koji pastir utisne usne i snažno duva, da usne zatitraju; tada se u cevi bučine razvije opor i snažan ton, kojim se daje znak za polazak stada ili krda na pašu, kao i za povratak kući. Izrađuje se u Sremu i istočnoj Slavoniji.

B. Š.

[postavljeno 17.09.2010]
3420  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Bušen poslato: Februar 13, 2011, 04:53:25 pm
*

BUŠEN




BUŠEN — signalni duvački muzički instrument, pastirska truba od savijene kore drveta, karakteristična za područje severoistočne Srbije (Homolje, Crnorečje, Negotinska krajina), ali se susreće i kod drugih evropskih naroda (Rumuna, Mađara, Slovaka, Rusa, Skandinavaca). Bušen stočari prave u proleće, najčešće od lipove ili vrbove kore, dužine od 1,5 do 3 metra, pa se zbog dužine pri svirci oslanja na zemlju. U prošlosti je bio običaj da se bušen upotrebljava na Đurđevdan.

http://www.mc.kcbor.net/2010/01/21/izlozba-starih-muzickih-instrumenata-3/
3421  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Frule dvojnice poslato: Februar 13, 2011, 04:52:36 pm
*

DVOJNICE


Dvojnice su pastirski muzički instrument ergološki veoma sličan fruli. Naime, radi se o dvema paralelno izbušenim cevima u jednom komadu drveta. Svaka od svirala kao i frula ima prorez za uduvavanje vazduha i otvor odnosno pisak na kome se prelama vazduh, s tim što su za razliku od obične frule ti otvori sa prednje strane instrumenta. Melodijski otvori se nalaze na obema frulama. U Srbiji, na desnoj fruli su tri, a na levoj četiri otvora. Obim dvojnica je seksta u levoj svirali a kvarta u desnoj, kako u osnovnom tako i u okavnom registru. Na dvojnicama se svira dvoglasno, u dve varijante: u prvoj varijanti se na desnoj svirali drži jedan ton, a na levoj se svira melodija i u drugoj varijanti se na levoj svira melodija, a na desnoj se melodija prati u donjoj terci.


Tekst preuzet iz kataloga "Zvuci prošlosti"
Autor izložbe i kataloga: Vladan Radisavljević, dip. etnolog-antropolog
Izdaje: Zavičajni muzej Aleksinac
Maj, 2015.
3422  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Tumbelek poslato: Februar 13, 2011, 04:51:27 pm
*

TUMBELEK




TUMBELEK — membranofoni instrument, oblika plitkog suda od pečene gline prevučen kožom po kojoj se udara sa dva batića. Na dnu ima nekoliko glasnica.

Tanja
http://www.mc.kcbor.net/2010/01/20/izlozba-starih-muzickih-instrumenata-2/
3423  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Daire poslato: Februar 13, 2011, 04:50:25 pm
*

TAMBURIN
kod nas daire, def



Daire se javlja i s osmorokutnim okvirom (Dampha).

Ovaj instrument je poreklom sa bliskog istoka, odakle je prenesen u južnu Italiju i Španiju gde se upotrebljava kao prateći instrument za narodne igre. Na uzanom okruglom ramu od drveta, ređe od metala nategnuta je s jedne strane koža. U samom ramu se nalazi više parova okruglih metalnih pločica koje pri udaru ili trešenju instrumenta zveče. Tamburin se ili trese, udara dlanom i prstima ruke. U orkestru se obično udara o ruku ili se u membranu udara batićima od doboša. Obeležava se ili u violinskom ključu u visini c2 ili na jednoj liniji — ritam.

S obzirom da ima male zvečeće pločice spada i u grupu idiophonih instrumenata.


http://www.balkanrock.com

Def — za razliku od daira kod kojih su zvončići pločice, imaju oblik malih prstenova.
3424  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Šargija poslato: Februar 13, 2011, 04:49:37 pm
*

ŠARGIJA

Šargija, vrsta tambure, dugačka najcesce 95-100 cm. Korpus šargije je kruškolik, a vrat dugačak (oko 50 cm); čivije se nalaze na glavi i spreda i sa strane. Korpus ima nekoliko manjih i jedan veći otvor. Šargija ima 5, 6, 7 i redje, više žica i oko 12 prečnika.

Šargija je raširena u Bosni i na Kosmetu. Njome prate junačke pesme i svirači u Bosanskoj Krajini. Naziv šargija razvio se iz turske reči sarki (istok). Turci su je nazivali pod imenom tambur sarki, a narodna pesma je spominje kao sedefli šargiju.


J. A.


*  *  *

Šargija /sarkija/ je vrsta tambure. Može imati 4 do 12 metalnih žica koje se štimuju na tri visine: prva i treća u razmaku velike sekunde, a druga koja se nalazi u sredini ja za kvintu niža od najviše. Svira se uz pomoć terzijana, vrste trzalice od životinjskog roga. Na najvišoj žici svira se melodija, dok ostale žice služe kao bordunska pratnja. Uz svirku šargije se uglavnom igra, ali se igraju i pesme. Šargija je zastupljena u muzičkoj praksi na Kosovu i Metohiju, Makedoniji i u pojedinim delovima Srbije, na primer u užickom kraju.

Manje šargije nazivaju se tamburice-bugarkice i one se mogu stegnuti do veoma visokih tonova koji daju veoma visok i prodoran zvuk.


Preuzeto iz materijala Muzičkog sastava "Stupovi"
3425  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Stari muzički instrumenti / Zurla poslato: Februar 13, 2011, 04:48:46 pm
*

ZURLA




Zurla je, kao orijentalni instrument, na Balkan najverovatnije dosla posredstvom Turaka iz Perzije. Na Balkanu je u muzickoj praksi na Kosovu i Metohiji, Mekedoniji i Bugarskoj. Cev zurle je cilindricna, ali se na samom donjem delu naglo i veoma naglaseno siri. Pisak na gornjem delu, je od trske — dvostruki.

Obim tonova na zurli je najcesce oktava plus terca ili kvarta. Na zurli se, zbog piska, koji se celom svojom duzinom stavlja u usta sviraca, svira lagato (lagano sviranje). Zvuk je veoma snazan i namenjen za otvorene prostore. Zurle obicno sviraju u paru uz pratnju velikog bubnja.


Deo teksta preuzet iz materijala muzičkog sastava "Stupovi"


* * *


ZURLA je duvački instrument koji se obično pravi od orahovog ili šljivinog drveta. Sastoji se od dva dela: kupaste cevi i piska. Zurla ima sedam otvora za prste i jedan za palac, otvore u donjem delu i pisak sa diskom na gornjem kraju. Tokom sviranja, zurla se drži sa obe ruke, nagnuta pod uglom od 45 s; od pogleda. Prsti leve ruke pokrivaju donja četiri otvora, dok prsti desne ruke pokrivaju gornje otvore i otvor za palac. Zaravnjeni pisak se potpuno stavi u usta, tako da usne dodiruju metalni disk.

Sviranje ovog instrumenta zahteva karakteristično, cirkularno disanje. Zurla ima jedinstven, veoma glasan i prodoran zvuk. Repertoar zurli su tradicionalna ora. Redovno su praćene tradicionalnim dvostranim bubnjevima, tapanima.


http://www.kulinban.org/instrumenti_lat.htm
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »