Najnovije poruke: Angelina
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
  Prikaži poruke
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »
2276  NASLEĐE / Narodna i umetnička muzika Srba / Prvi oblici muzike poslato: Mart 08, 2011, 07:53:55 pm
*

MUZIKA


PRVI OBLICI MUZIKE

Prvi oblici muzike nastaju u starijem kamenom dobu — paleolitu. Prva istraživanja vrši Čarls Darvin u XIX veku. Naučnici koji su se tada bavili istraživanjem muzike nisu bili obrazovani muzikolozi. Postoji više teorija o nastanku muzike.

1. Čovek je počeo da ispušta nizove glasova pokušavajući da privuče suprotan pol.
2. Čovek peva iz potrebe da komunicira sa drugim ljudima iz zajednice.
3. Čovek pokušava da oponaša zvukove iz prirode.
4. Tokom rada čovek udara grančicama koje koristi kao alat i shvata da se taj zvuk može ponoviti.

Te teorije nisu prihvaćene zato što nije postojalo materijalnih dokaza. Žil Kombarje je tvrdio da muzika zahteva intelekt (razvijene mentalne sposobnosti). Tokom vršenja raznih ekspedicija i istraživanja Afričkih i Amazonskih prašuma otkrivene su zajednice (plemena) na niskom stepenu razvoja. Žil Kombarje prisustvuje obredima i ritualima raznih plemena i dolazi do zaključka da muzika nastaje i razvija se kao deo magijskog obreda. Ljudi prvobitne zajednice pevaju jednostavne pesme (samo nekoliko tonskih visina koje se stalno ponavljaju). Pevanje je imalo ulogu da dovede vrača u stanje transa kako bi on mogao da komunicira sa bogovima (sile prirode).

Ta muzika bila je strogo funkcionalna. Nije se smela pevati van obreda jer se smatralo da to može razbesneti bogove. Muzika je najčešće bila ritmička. Kao instrumenti koriste se ljudski glas i telo. Celo pleme učestvuje u obredu. Ljudi su pljeskali dlanovima ili su se udarali po telu (mirovanje nije bilo dozvoljeno). Muzika je bila vrlo izražajna i glasna jer se smatralo da će tako lakše dopreti do bogova. Ova muzika najpre podrazumeva tekst i melodiju.

Ovi rituali se smatraju za poreklo umetnosti uopšte jer objedinjuju sve vrste umetnosti. Takva pojava naziva se sinkretizam. Tokom obreda koji je služio kao priprema za lov ljudi su crtali likove životinja koje idu da love. Isto tako ritual je vremenom dobio i oblik scenske igre zato što su njudi po povratku prikazivali celom plemenu scene iz lova (takođe u okviru obreda).

1877. godine Američki istraživač i pronalazač Tomas Alva Edison izumio je fonograf (prvi uređaj koji je mogao da snimi i ponovo reprodukuje zvuk). Ovaj uređaj se koristio za snimanje pesama Američkih Indijanaca koji žive u rezervatima. Koristeći ove snimke i upoređujući ih sa drugim obrednim pesmama naučnici potvrdili teoriju Žila Kombarjea.


VRSTE PEVANJA


  • Arhaično pevanje je netemperovano pevanje što znači da nema kraj (beskrajno se ponavlja).
  • Logogena melodija je melodija koja ima mali broj tonova i mali opseg tonskih visina koje se stalno ponavljaju.
  • Logogena (Grčka reč "logo" u prevodu "reč") što znači da je tekst imao važniju ulogu.
  • Patogena melodija je melodija koju ljudi pevaju u trenutcima velikog uzbuđenja ili tuge.
    Patogena (Grčka reč "patos" u prevodu "uzbuđenje"). Vezana je za pojedinca, nikad se ne može tačno ponoviti i ima veliki tonski opseg (najčešće oplakivanje bliske osobe koja je umrla).
  • Melogena melodija (Grčka reč "melos" u prevodu "pevanje, melodija") što znači da ima tačno utvrđenu melodiju
    koja je stalna i ne menja se.
  • Tradicionalno narodno pevanje — folklor. Najstariji oblici tradicionalne muzike se čuvaju u ritualima plemena i u folkloru civilizovanih naroda.
  • Dečije pesme. Pesme koje su najbliže dečijem mentalnom nivou (jednostavne — sa nekoliko tonova).
  • Responzorijalno pevanje. Pesme u kojima se smenjuje pevanje grupe i soliste.
  • Antifono pevanje. Pesme u kojima se smenjuju dve grupe pevača.
  • Solističko pevanje. Nije uvek vezano za tužbalice. Javlja se i u folkloru.
  • Rudimentarno pevanje. Pesme čija melodija sadrži više glasova (višeglasje).
  • Heterofono pevanje (heterofonija — raznoglasje). Tokom izvođenja pesama u ritualima plemenskih zajednica dešavalo se da neko iz grupe skrene sa utvrđene intonacije što nije uzrokovalo nastanak višeglasja ali je menjalo melodijski tok.
  • Bordun. Pevanje u kome jedan pevač peva melodiju a drugi pevač ili grupa sve vreme "drži" isti ton bez promene visine.
  • Kanon. Pevanje u kojem više pevača ili više grupa peva istu pesmu ali u različitim intervalima vremena. Jedan pevač ili grupa počne, u tačno određenom trenutku drugi pevač ili grupa počinje da peva melodiju od početka.


ODREĐENI PRISTUP MUZICI; MATERIJAL MUZIKE

Muzika je uobličeno vreme (za razliku od slikarstva koje uobličava prostor). Muzika se može doživeti samo u toku vremena. Iz tog razloga muzika po definiciji mora da ima ritmičko uređenje svog sirovog materijala (tonova). Sem pomoću ritma, muzika može biti uređena pomoću melodije (redosled različitih visina tonova) i harmonije (istovremenost određenih visina tonova).

Tačna definicija šta muzika jeste a šta nije, nije moguća. Nije obavezujuće da muziku pravi čovek, pogotovo ako hoćem da uzmemo u obzir pev ptica i slične zvukove iz prirode. Bezbrižno zviždanje, zvuci kretanja lokomotive kao i štimovanje instrumenata su drugi granični slučajevi kod kojih je svaki pokušaj postavljanja oštre granice između muzike i "ne-muzike" nemoguć. Na kraju krajeva, avantgardni kompozitori 20. veka su sasvim svesno pomerali granice muzike tako što su sasvim odrekli da oblikuju ritam, harmoniju a kamoli melodiju; u koncertnim salama su puštali snimke zvukova iz svih mogućih životnih oblasti, kao i zvuke stvorene pomoću generatora slučajnosti (aleatorika) a neretko je i tišina deklarisana kao muzika (Džon Kejdž).


NAUKA O MUZICI

Nauka o muzici i njene discipline obrađuju sa naučne tačke gledišta nastanak i razvoj muzike, njene stvaralace — kompozitore, njihova dela i izvođače (orkestar) kao i muzičke instrumente.

Dalji pravci istraživanja muzike su teorija muzike koja analizira muziku i daje uputstva za njeno komponovanje, i njena kraljevska disciplina harmonija kao i muzička sociologija i muzička psihologija.

Muzičke discipline se mogu grubo podeliti u tri grupe:

1. sistematske muzičke discipline: muzička sociologija, muzička estetika, muzička akustika, muzička pedagogija,
    muzička psihologija, etnomuzikologija
2. primenje muzičke discipline: muzička kritika, poznavanje muzike, konstruisanje instrumenata
3. istorijske muzičke discipline: poznavanje instrumenata, notacije, sloga, muzičkih izvora, ikonografija, stilistika, praksa izvođenja muzike


http://sr.wikipedia.org
2277  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Napisi o muzici u Carigradskom glasniku (1895 —1909) poslato: Mart 08, 2011, 05:48:22 pm
**
nastavak

Četiri godine kasnije, 1899. godine, Beogradsko pevačko društvo dobilo je laskave kritike i prilikom gostovanja u Nemačkoj, što je Carigradski glasnik (u prevodu na srpski jezik) takođe preneo. Kritičar Berliner Neueste Nachrichten-a zabeležio je: "Narodne pesme, koje su pevane, sve su za 4—6 glasni hor (u pojedinim ima i solo pevanja) i njih je složio društveni horoupravitelj Mokranjac. Posao je vrlo vešto izrađen; s mesta na mesto dolaze vrlo lepi kontrapunktni umetnički komadići i nigde nije nacijonalni kolorit preradom povređen. Glasovi su sveži, školovani, i uvek čisti i jasni. Sve nijanse od najtišega pijano do fortisima vrlo su egzaktno izvođene, tako, da je opšte dopadanje, koje su beogradski pevači poželi, skroz zasluženo bilo — i to i sa našega strogoga merila."118 Oslanjajući se na procene berlinske muzičke kritike (Berliner Lokal Anzeiger i Berliner Borsen Courier), Carigradski glasnik rezimira: "Glasovi su ženski odveć jaki, ali kao takvi od osobitog su žara u pevanju narodnih pesama. Od muških glasova dubina basova vredna je divljenja (...) Horovođu g. Mokranjca, koga nazivaju kraljevsko srpskim kompozitorom i čiju samu pozituru pred horom predstavljaju kao nešto osobito /mirni pokreti, bez upotrebe obligatnog štapića, koji je zamenjen pokretima obeju ruku/ osobito hvale (.) Beogradsko Pevačko Društvo uverilo ih je, da se u Srbiji sem politike velika pažnja poklanja i negovanju umetnosti, i da se s pevanjem ne zaostaje u mnogom iza civilizovanog zapada, a po originalnosti svojoj i pretiče ga."119

Kao što smo već napomenuli, na stranicama Carigradskog glasnika evidentirani su i određeni problemi vezani za srpski muzički život. Objavljeni su izveštaji o nekoliko konkursa za himnu,120 koji su, nažalost, ostali bez rezultata, kao i o konkursu za pozdravnu pesmu Zmaju.121 Zabeležen je i podatak da su austrijske vlasti u Kotoru zabranile pevanje crnogorske himne "Onamo, onamo".122 Izneta je najava planova Narodnog pozoršita za izvođenje opera,123 kao i mišljenje Žarka Savića o realnim mogućnostima ove institucije da priređuje i operske predstave.124 Pisano je takođe o početnim koracima Srpske muzičke škole u Beogradu.125

Prenoseći pisanje Božidara Joksimovića iz Srpskog književnog glasnika, kritičar Carigradskog glasnika vrlo je oštro kritikovao ponašanje Čeha Karla Mahanja (rođen 1867), osnivača prvog bugarskog muzičkog časopisa Kavala, koji je na stranicama pomenutog lista neke naše pesme (Višnjičica rod rodila, Karavilje, lane moj.., Zberite se, mome, na sedeljku) proglasio bugarskim, a jednu kompoziciju Josifa Marinkovića pokušao da prisvoji kao deo svoga opusa.126 To je bila prilika da se slične zamerke upute i Hrvatima (o kojima, zbog čestih političkih sukoba u to vreme, nije baš blagonaklono pisano): "Učenome svetu odavno je poznato stalno potkradanje srpskih umotvorina od bratskih strana, bugarske i hrvatske. To se osobito ističe kod Hrvata u pitanju jezika i narodnih pesama."127

Veliki značaj dobili su i tekstovi o muzičkoj nastavi u (našim) školama.128 Objavljivani su napisi koji su osvetljavali pozitivne aspekte učenja muzike, a pre svega pevanja, u osnovnim i srednjim školama. Čitaoci su dobili informaciju o postojanju carigradske Škole za crkveno pjenije u okviru društva "za gajenje vizantisko-crkvenog pjenija" Musikos Silogos.129 Za pevanje je konstatovano da "jako utiče na oblagorođavanje duše i razvijanje volje",130 kao i da ono ima fizičke koristi za organizam.131 Međutim, izneseno je mišljenje da pevanje "u prvom redu... ima vaspitna utecaja na razum"132 i da se "u najužem smislu reči može smatrati kao srestvo za razvijanje razuma".133 Posebna važnost pridavana je horskom pevanju.134 Zapaženo je da se pevanje može upotrebljavati za obnavljanje koncentracije kod zamorenih učenika.135 Istaknuta je i potreba za učenjem ne samo svetovnih nego i crkvenih pesama, jer "nije jednoj crkvi dovoljno kad samo sveštenik zna pojati; služba Božija dobija veličanstveniji izgled i više prijanja duši, kad i većina prisutnih poje one lepe pesme slavi i veličini Božijoj".136

Prilozi u Carigradskom glasniku posvećeni muzici i muzičkom životu bili su raznovrsni, informativni i često popularno pisani. Saopštavani su jednostavnim jezikom koji je retko doticao oblast uže stručne terminologije. Iako se ne može govoriti o temeljnim muzičkim kritikama i pregledima, Carigradski glasnik je bio izvorište dragocenih svedočanstava o muzici i muzičkom životu. Poslednje decenije XIX veka i početkom XX veka, u vreme kada srpska muzika više nema samo marginalni značaj u srpskoj štampi i kada se, u odnosu na prethodni, pripremni period od oko šest decenija, povećava broj amatera i profesionalaca koji pišu o muzici,137 Carigradski glasnik je imao plemenitu misiju da, daleko od matice Srbije, donosi vesti i komentare i o srpskoj muzičkoj kulturi.


__________________

118 Na kraju turneje pevači su nastupili u Lipisci (tj. Lajpcigu — primedba DSN): "O tome izveštaji glase, da su uspesi, idući u Nemačkoj crescendo, dostigli svoj vrhunac u Lipisci" (Srpski pevači u Nemačkoj, Cg, br. 11, 11. mart 1899, 3).

119 Isto.

120 Stečaj za narodnu himnu, Cg, br. 27, 2. jul 1904, 3; Nije izabrana himna, Cg, br. 34, 20. avgust 1904, 3: "Pošto po raspisanim konkursima na vreme nije došlo do podesne Himne, to će se ostaviti vremenu pa kada bude napisan tekst, podesan za Narodnu Himnu, tada će se taj tekst, skladno komponovati i oglasiti za Himnu. Sad o krunisanju, pored Marša Karađorđeva, koji se sada svira upotrebiće se mesto Himne reči G. Riste Odavića (rođen 1870), skupljene po narodnim pesmama, koje je komponovao G. Mokranjac" (Kompozicija himne, Cg, br. 10, 10. mart 1906, 1 /za reči himne prethodno je izabran tekst Alekse Šantića; Šantić je, međutim, kasnije povukao svoju pesmu — v. belešku Trgao himnu, Cg, br. 12, 24. mart 1906, 2/).

121 Kompozicija "Zmajevke", Cg, br. 22, 27. maj 1899, 3.

122 Pored ove vesti stoji samo još kratak komentar: "Teško carevini koja se od pesama boji" (Zabranjena crnogorska himna, br. 23, 29. maja 1909, 4).

123 Opera, Cg, br. 42, 20. oktobar 1900.

124 "Beogradska Štampa donela je razgovor svojega saradnika sa Žarkom Savićem (.) Po njemu, opera bi se s uspehom mogla davati u Nar. pozorištu, koje ima tu vrlinu da je veoma akustično; (.) Ima i dovoljno dobrih pevača u Nar. pozorištu i različnim pevačkim društvima" (Opera u Beogradu, Cg, br. 24, 16. jun 1908, 3).

125 Srpska muzička škola, Cg, br. 44, 28. oktobar 1899, 4 i Srpska muzička škola, Cg, br. 27, 28. jun 1901, 2.

126 H., Umetnički "kradec", Cg, br. 33, 15. avgust 1902, 3.

127 Isto.

128 Mil. A. Cemović je u nizu napisa objašnjavao metodske postupke za različite predmete i nivoe učenja. Želeći da protumači pripremu za predavanje u prvom razredu osnovne škole kada je u pitanju predmet pevanje, autor je za metodsku jedinicu izabrao pesmu Imam jagnje, a potom objasnio kako je treba obraditi kroz niz nastavnih faza: I Analiza, II Sinteza (ova faza podrazumeva i pisanje nota na tabli, kao i to da "učitelj uz violinu odpeva celu pesmu"), III Asocijacija, IV Sistem i V Primena. Mil. A. Cemović, Pripreme za predavanja I. raz. osn. škole (VIII), Cg, br. 51, 16. decembar 1905, 3—4.

129 Muzikos Silogis, Cg, br. 50, 6. decembar 1901, 2 i Škola za crkveno pjenije, Cg, br. 21, 23. maj 1902, 2.

130 T. S., Pevanje i deklamovanje u našim osnovnim školama, Cg, br. 16, 18. april 1902, 3.

131 "Pre svega krepi grudi, širi pluća, što je veoma važna okolnost za sedećivi način života naših učenika. U ovom pogledu pevanje može doći u jedan red s gimnastikom, čiju veliku važnost tek u novije doba počinju uviđati" (O važnosti pevanja u školi /po A. Vergmanu/, I deo, Cg, br. 8, 18. februar 1899, 3).

132 O važnosti pevanja u školi (po A. Vergmanu), II deo, Cg, br. 9, 25. februar 1899, 3.

133 "Za dokaz ove tvrdnje dovoljno je konstatovati fakt, da se cela muzika osniva na matematici." "Ma da priznajemo, da je prva zadaća — srednjih škola — nastava, razvitak razuma, ipak smo uvereni, da zanemarenje razvitka čuvstvovanja u omladine dovodi do one nastranosti i jednostranosti, koju opažamo u duševnom životu mnogih ljudi, i koja pored lepih i naučnih znanja, pored široka vidokruga pokazuje vrlo često najveću čuvstvenu grubost, skamenjenost srca, podivljalost duše" (isto).

134 V. tekst Pevanje u osnovnoj školi (svršetak), Cg, br. 26, 22. jun 1900, 3 (preveo Gvozden S. Grujić, učitelj): "Pevanje u horu ima najveću važnost, jer njime se sa uspehom utiče na razvitak karaktera, pobuđujući na slogu i jednomišljenost sa drugima. Hor je jedan vid bratskog udruženja; u njemu se srca otvaraju i svi, obuzeti strujom pevanja, osećaju se kao jedna duša i jedno srce."

135 "Čim se deca pri predavanju umore i počne njihova pažnja i zainteresovanje slabiti, neka se ispeva koja pesma, jer će to više koristiti nastavi, nego sve druge opomene i kazne" (Pevanje u osnovnoj školi, Cg, br. 25, 15. jun 1900, 3).

136 U., Negovanje pesme u školama, Cg, br. 19, 4. maj 1900, 1.

137 V. Roksanda Pejović, Kritike, članci i possebne publikacije u srpskoj muzičkoj prošlosti (1825—1918).






* Nije uvek bilo moguće utvrditi tačan naziv društva. Zato smo se opredelili da iz svih naslova izostavimo ime grada i da nazive gradova damo u posebnoj koloni. Na ovaj način dobija se i jasniji uvid u teritorijalnu rasprostranjenost pevačkih društava. Takođe, očigledno je da su uglavnom u pitanju srpska pevačka društva koja su delovala u zemlji ili inostranstvu, kao i da se pojavljuju i izvesna pevačka društva drugih nacionalnosti koja su delovala u Srbiji.

** Ukoliko tekst nije imao poseban naslov, mi smo naslov odredili na osnovu sadržaja napisa.



Dragana Stojanović Novičić
http://scindeks-clanci.nb.rs/data/pdf/0352-9738/2000/0352-97380027081S.pdf

[postavljeno 14.12.2009/14.04.2010]
2278  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Napisi o muzici u Carigradskom glasniku (1895 —1909) poslato: Mart 08, 2011, 05:48:01 pm
**
nastavak

Nekoliko javnih nastupa imali su i horovi srpskih učitelja,97 a beležena su i istupanja kotorskog orkestra,98 Beogradskog vojnog orkestra,99 Muzike kraljeve garde,100 kao i Univerzitetskog sviračkog društva "Mladost" iz Beograda.101 Iako su tamburaški orkestri102 na svojim programima često izvodili i sasvim popularne komade, njihova delatnost je budno praćena u Carigradskom glasniku. Osim što su čitaoci informisani o delatnosti Novosadskog tamburaškog društva103 i Srpskog tamburaškog društva "Zlatibor",104 izuzetna pažnja poklonjena je Tamburaškom društvu "Vila" pod rukovodstvom Toše Andrejevića Australijanca. Najpre je sistematski praćen prijem ovoga ansambla u okviru srpskog paviljona na svetskoj izložbi u Parizu 1900. godine,105 gde su uspešni izvođači nagrađeni zlatnom medaljom,106 a zatim je i pozdravljen koncert "Vile" u Carigradu.107

Upadljivo najveći prostor dobila su pevačka društva, što je i logično s obzirom na njihovu izuzetnu raširenost u srpskom narodu. Može se reći da je uložen ogroman trud da se maksimalno proprati aktivnost pevačkih društava, bilo da se samo zabeleži mesto i datum nastupanja, bilo da se da opširniji uvid u kvalitativne domete ansambla. U mnoštvu pevačkih društava108 nešto veća pažnja poklonjena je Akademskom pevačkom društvu "Obilić"109 i Srpskom pevačkom društvu "Gusle" iz Mostara.110 Beogradsko pevačko društvo je, opravdano, imalo povlašćen položaj na stranicama Carigradskog glasnika. Ukupno je izašlo dvadesetak prikaza mnogobrojnih izleta, turneja i proslava ovoga društva.111 Veliki ugled Beogradskog pevačkog društva bio je utemeljen već prve godine izlaska časopisa (1895), jer je to bila i godina trijumfalnog pohoda srpskih pevača "sa Avale na Bosfor".112 Izveštači su dali detaljan opis javnih nastupa hora u Carigradu i prenosili su mnogobrojne komentare stranih carigradskih listova o ovom boravku srpskog hora u Carigradu.113 Između ostalog, navedeno je mišljenje izneto u francuskom časopisu Stamboul: "Još od prvog komada srpsko je društvo dokazalo da može izdržati upoređenje sa pevačkim najčuvenijim društvima (…) Mislio bi čovek da sluša nemačka pevačka društva, ili francuska i to ona, koja su jako na ceni."114 Kritičar Moniteur Oriental-a posebno je obratio pažnju na kvalitete dirigenta Stevana Stojanovića Mokranjca: "Što se tiče izvođenja, tu je bez svaka pogovora veština g. Mokranjca ovom prilikom odlično pokazana. Svaki je pevač savršen umetnik, a sakupljeni pevački talenti obrazovali su jedan pevački zbor, koji dolazi do savršenstva. Veliki deo ovog sjajnog uspeha i slave pripada g. Mokranjcu, koji se zaista pokazao kao daroviti kompozitor…"115

Sa velikom gorčinom je kritičar Carigradskog glasnika komentarisao zabranu koja se odnosila na nastup beogradskih pevača u carigradskoj crkvi Svete trojice. Višeglasno horsko pojanje, takozvana tetrafonija, bilo je zabranjeno na prostoru Carigradske patrijaršije.116 Žaleći za ovim (neostvarenim) nastupom, kritičar rezignirano zaključuje: "Izlišno je ovde govoriti kako bladatno utiče na čovečije osećaje ono skladno pevanje u horovima i kako preuznosi dušu visoko u nebeske sfere; izlišno je reći kako prema tome stoji ovo ovako pevanje. Ko je makar jednom čuo pevanje hora, tome je posle nemoguće, dosadno slušati ono onako pevanje."117


____________________

097 "Ovaj (.) pevački hor proputovaće za vreme školskog raspusta Vojvodinu, Slavoniju, Hrvatsku, Dalmaciju i dati u tim srpskim pokrajinama nekoliko koncerata.
Ovaj će put biti kako za učitelje u pogledu njihovog ličnog iskustva od vrlo velike koristi, tako i sa nacionalnog gledišta" (Hor beogradskih učitelja i učiteljica, Cg, br. 51, 19. decembar 1903, 3). V. još i tekstove Učitelji i učiteljice sa Beogradskim pevačkim društvom u Mitrovici u Sremu, Cg, br. 25, 14. jun 1901, 3; Koncerat Srba učitelja u Ilidži kod Sarajeva, Cg, br. 30, 23. jul 1904, 3 i Srpski učitelji, Cg, br. 31, 30. jul 1904, 4. U poslednjem navedenom napisu o pohodu hora i tamburaškog orkestra srpskih učitelja iz Srema, Bačke i Banata stoji da su "proputovali i koncertovali u Zagrebu, Reci, Dubrovniku, Sarajevu, Kotoru i na Cetinju".

098 Srpska muzika u Kotoru, Cg, br. 34, 20. avgust 1904, 3.

099 Koncert u Dvoru, Cg, br. 18, 27. april 1900, 2.

100 "Koncert je ispao odlično tako, da Novosađani ne pamte da se tako što pre čulo" (Muzika kraljeve garde, Cg, br. 27, 4. jul 1908, 2); Kraljeva garda na zabavi srpske gimnazije u Skoplju, Cg, br. 8, 20. februar 1909, 3.

101 "Članovi 'Mladosti' su odlično izveli jednu tešku uvertiru" (Zić, Srpska zabava u Skoplju, Cg, br. 8, 22. februar 1908, 1).

102 U slučaju jedne beleške objavljene pod naslovom Srpski tamburaši (Cg, br. 31, 1. avgust 1903, 2) nije bilo moguće utvrditi o kom se ansamblu radi: "Jedno tamburaško društvo iz Srbije, došlo je ovih dana u prestonicu i već otpočelo s uspehom svirati u ovdašnjoj prvoj bašti, t. zv. Pti Šanu u Peri."

103 U tekstu se prenosi pisanje Westend Zeitung-a koji, govoreći o ansamblu koji vodi Marko Nešić, "javlja da su i profesori dražđanskog konzervatorija bili na jednom koncertu srpskih tamburaša i da je tom prilikom društvo tako izvrsno sviralo i pevalo, da im je tamošnji konzervatorijum dao počasnu diplomu!" (Srpski tamburaši u Dražđanima /Drezden — primedba DSN/, Cg, br. 15, 6. april 1900, 2).

104 Po gostovanju u Sofiji, Plovdivu i Drenopolju, društvo je došlo i u Carigrad. V. Tamburaško društvo, Cg, br. 21, 6. jun 1896, 86 (2) i Tamburaško društvo, Cg, br. 22, 13. jun 1896, 2.

105 "Vila" u Parizu, Cg, br. 22, 28. maj 1898, 2; Srpski paviljon u Parizu, Cg, br. 8, 17. februar 1900, 2; Društvo "Vila", Cg, br. 26, 22. jun 1900, 2; Srpski tamburaši u Parizu, Cg, br. 28, 6. jul 1900, 2 ("Svi pariski listovi izraziše se veoma pohvalno o toj družini, a naročito posle koncerta, koji su tamburaši držali pred saradnicima svih pariskih listova.").

106 Srpski tamburaši, Cg, br. 7, 8. februar 1901, 2.

107 "U ovdašnjem cirkusu, u Peri, počelo je svirati društvo srpskih tamburaša (.) Srpska kolonija trebalo bi da pohodi cirkus radi njihovog odličnog sviranja" (isto).

108 Podaci o tekstovima posvećenim onim društvima o kojima je najviše pisano — Srpskom pevačkom društvu "Gusle" iz Mostara, Akademskom pevačkom društvu "Obilić" iz Beograda i Beogradskom pevačkom društvu — mogu se pronaći u posebnim napomenama u nastavku teksta. Radi detaljnijeg uvida u tekstove u kojima se pominju ostala pevačka društva v. priloženu tabelu. Na ovom mestu navešćemo samo pojedine karakteristične odlomke iz nekih od tih napisa.
Razmatrajući gostovanje Beogradskog pevačkog društva "Stanković" u Mađarskoj, kritičar beleži: "... Srbi su položili divan venac na grob mađarskog pesnika Petefija koji je poreklom Srbin Petrović /.../ Svi mađarski listovi pišu o ovoj poseti srpskih pevača i ističu misao sloge, ali bi bilo želeti, da Mađari tu slogu pokažu i delom a ne samo u zdravicama prilikom raskošnih ručkova" (Srpsko pevačko društvo u Debrecinu, Cg, br. 24, 11. jun 1898, 2). Iz jedne beleške saznajemo da će Srpsko pevačko društvo "Gusle" iz Velike Kikinde prikazati jednočinu operetu Menkuci (Srbi u Kikindi, Cg, br. 17, 23. april 1898, 2).
Povodom osnivanja Pevačkog društva "Povardarska vila" u Solunu u listu se navodi da je "srpska omladina u Solunu osnovala /./ prošle godine 17. 12. pevačku družinu pod imenom 'Povardarska vila' kojoj je cilj da širi srpsku pesmu i da osnuje čitaonicu". V. belešku Pevačko društvo u Solunu, Cg, br. 6, 8. februar 1908, 2 i crticu Povardarska Vila, Cg, br. 8, 22. februar 1908, 2.
Na jednom mestu (Proslava Kraljeva dana u Beogradu, Cg, br. 27, 4. julija 1908, 2) izveštači beleže nastup Srpskog pevačkog društva iz Zemuna. Iako ne možemo da tvrdimo, vrlo je verovatno da je u pitanju Srpska crkvena pevačka zadruga, koja je prethodne godine svečano proslavila četrdesetogodišnjicu postojanja, a inače je za ovo udruženje karakteristično da je pevalo" i van Zemuna, naročito u Beogradu, na koncertima sa Beogradskim pevačkim društvom" (v. Roksanda Pejović, Srpsko muzičko izvođaštvo romantičarskog doba, n. d., 55).

109 Obilić, Cg, br. 8, 29. februar 1896, 30 (2); Koncert u Novom Kraljevom dvoru, Cg, br. 9, 7. mart 1896, 35 (3); Glavna skupština, Cg, br. 44, 31. oktobar 1903, 3; Univerzitetski pevači u Solunu, Cg, br. 3, 19. januar 1907, 2; Proslava dvadesetpetogodišnjice, Cg, br. 18, 24. april 1909, 4.

110 I ovoga puta navodićemo karakteristične odlomke iz pojedinih napisa o ovome društvu. U tekstu Turska drama na srpskoj pozornici (Cg, br. 18, 30. april 1898, 2) najavljuje se izvođenje drame Siroto dete Namika Kemala i Ethem begove sevdalinke Bir čare si jok; Godišnja skupština "Gusala" u Mostaru, Cg, br. 9, 25. februar 1899, 3; Zmajeva proslava u Mostaru, Cg, br. 21, 20. maj 1899, 3 ("Igralo se dvadeset srpskih igara i to 17 uz svirku tambura, i 3 uz pevanje igrača..."); Treće selo, Cg, br. 41, 7. oktobar 1899, 2; Četvrto selo sa zabavom, Cg, br. 45, 4. novembar 1899, 2; VIII sijelo srpskog crkv. pev. društva Gusle u Mostaru, Cg, br. 47, 18. novembar 1899, 2 (horovođa je bio Miloš Dozela, a izveden je Njegošev Lažni Car Šćepan Mali sa muzičkim tačkama); IX sijelo mostarske omladine, Cg, br. 48, 25. novembar 1899, 2; Porodično selo sa igrankom, Cg, br. 7, 10. februar 1900, 2 (program se sastojao od Pete rukoveti i obrada ruskih narodnih pesama Stevana Stojanovića Mokranjca i komada s pevanjem Đido /jedan od izvođača bio je i srpski pisac Aleksa Šantić/); Srpsko pevačko društvo "Gusle" u Mostaru, Cg, br. 11, 9. mart 1900, 2; Društvo "Gusle" u Mostaru, Cg, br. 11, 8. mart 1901, 2 (u tekstu se navodi da društvo ima 25 pevačica i 60 pevača) i Dobrotvorni koncert, Cg, br. 15, 5. april 1901, 3 (koncert je priređen "u korist mostarske sirotinje, kako bi i ona što zadovoljnije mogla provesti Hristovo Vaskresenije"). Na ovo društvo verovatno se odnosi i opaska da će na svečanostima u Trebinju učestvovati, između ostalih, i "srp. pev. društvo (.) iz Mostara". (Trebinjske svečanosti, Cg, br. 26, 27. jun 1908, 2).

111 Beogradsko pevačko društvo, Cg, br. 12, 1. april 1895, 2; Beogradsko pevačko društvo, Cg, br. 13, 8. april 1891, 4; Put u Rusiju, Cg, br. 32, 29. avgust 1896, 135 (3); Povratak iz Rusije, Cg, br. 35, 19. sept. 1896, 148 (2); Ujedinjenje sa pevačkim društvom 'Kornelije Stanković', Cg, br. 40 , 24. okt. 1896, 168 (2); Srpski pevači u Parizu i Bordou, Cg, br. 30, 23. jul 1898, 2; Izlet "Beogradskog Pevačkog Društva" u Nemačku, Cg, br. 3, 14. januar 1899, 2; Srpska pesma osvaja ceo svet, Cg, br. 8, 18. februar 1899, 2; Srpski pevači u Berlinu, Cg, br. 9, 25. februar 1899, 3; Koncert u Dvoru, Cg, br. 11, 11. mart 1899, 2; Beogradsko pevačko društvo u Subotici, Cg, br. 17, 22. april 1899, 3; Beogradski pevači u Subotici, Cg, br. 19, 13. maj 1899, 3; Učitelji i učiteljice sa Beogradskim pevačkim društvom u Mitrovici u Sremu, Cg, br. 25, 14. jun 1901, 3; Beogradsko pevačko društvo polazi (...) za Slavoniju, Hrvatsku, Dalmaciju, Bosnu i Hercegovinu i Crnu Goru, Cg, br. 45, 1. novembar 1901, 3; Pedesetogodišnjica Beogradskog pevačkog društva, Cg, br. 47, 28. novembar 1902, 3; Umetnički dom, Cg, br. 22, 30. maj 1903, 2; Odlikovano društvo, Cg, br. 22, 30. maj 1903, 2; Beogradsko Pevačko Društvo, Cg, br. 22, 30. maj 1903, 2; Osnivanje Saveza Srpskih Pevača, Cg, br. 46, 14. novembar 1903, 3; S. R., Jedna retka proslava, Cg, br. 52, 23. decembra 1905, 3 (ovde nailazimo na opis koncerta kojim je Dragutin K. Petrović, član Beogradskog pevačkog društva, obeležio 25 godina svoga članstva u društvu; navodimo odlomak koji predstavlja svojevrsnu odu srpskim pevačima amaterima na početku XX veka: "Ali kakva je da je služba, ipak ona vezuje čoveka za se: ali da jednoga Srbina priveže pesma i pevanje bez ikakve, a kamo li stalne nagrade — to je odista retko naći i kod naroda koji su počeli pre i duže pevati nego Srbi /./ Koncert sam odlikovao se promišljenim i odabranim programom, koji je posetiocima dao u malom okviru—u 10 tačaka — istoriju srpske vokalne muzike i naglasio razviće jubilarevo, uporedo sa razvićem srpskoga pevanja." Na koncertu su, prema istom izvoru, izvedena dela Zajca, Đurkovića, Kornelija Stankovića, Maksimovića, Jenka, Topalovića, Marinkovića i Mokranjca); Koncert, Cg, br. 22, 2. jun 1906, 2; Svetosavske svečanosti (u Solunu), Cg, br. 3, 18. januar 1908, 2 (na koncertu je nastupio i Mijat Mijatović) i Zić, Srpska zabava u Skoplju, Cg, br. 8, 22. februar 1908, 1 (u članku se navodi da je Beogradsko pevačko društvo "izvodilo /.../ pojedine tačke programa sa onom lakoćom i elegancijom, koja je njemu svojstvena, a na raspoloženost publike imala je mnogo uticaja i ona divna harmonizacija Mokranjčevih rukoveti.").

112 Dragomir Vrzak, Sa Avale na Bosfor. Putne beleške sa pohoda Beogradskog pevačkog društva u aprilu 1895. godine, izdanje i štampa Dragoljuba Mirosavljevića, Beograd, 1897.

113 U tri teksta pod naslovom Gostovanje Beogradskog pevačkog društva (Cg, br. 13, 13. april 1895, 1—3, Cg, br. 14, 20. april 1895, 1—3 i Cg, br. 16, 4. maj 1895, 4—5) dati su komentari o dotadašnjoj delatnosti društva, detaljan opis svih javnih pojavljivanja društva u Carigradu, problema koji su iskrsavali prilikom gostovanja, kao i izvodi iz carigradske štampe koja je objavila kritike o tamošnjim koncertima društva.

114 Gostovanje Beogradskog pevačkog društva, Cg, br. 16, 4. maj 1895, 5.

115 Gostovanje Beogradskog pevačkog društva, Cg, br. 14, 20. april 1895, 3.

116 "Za u nedelju ujutru bilo je zakazato da Beogradsko pevačko društvo peva pri liturđiji u ovd. crkvi Sv. Trojice, na Taksimu, u čijoj okolini ponajvećma imade naših sunarodnika. Za to je tražena dozvola od Nj. Svetosti Vaseljenskoga Patrijarha. Ovaj je odgovorio da se o tome valja sporazumeti sa starateljima crkve (.) Ti pregovori trajali su tri dana i četvrtoga odgovoreno je, da se tetrafonija (pevanje u razne glasove) strogo zabranila u opsegu carigradske arhijepiskopije. Jer je ona voljna da se staro vizantijsko pojanje održi. Osem toga V. Patrijaršija ne dopušta i zbog toga, što se boji nereda, sličnih onima, koji su se pre nekog vremena desili u Makrićoju (u blizini Carigrada) zbog takvoga pojanja, jer su tome bili protivni stari pevači. I tako, dakle, ta želja pevačkog društva razbila se o taj suvoparni razlog" (isto, 2).

117 Isto.
2279  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Napisi o muzici u Carigradskom glasniku (1895 —1909) poslato: Mart 08, 2011, 05:47:37 pm
**
nastavak

Ponekad su evidentirani događaji ili godišnjice u vezi sa stranim muzičarima ili muzičkim piscima. Izuzetna pažnja poklanjana je slovenskim umetnicima, prevashodno ruskim i češkim. Zabeležen je dolazak Antonjina Dvoržaka (Antonin Dvorak) na čelo Praškog konzervatorijuma,58 a uskoro i njegov rođendan,59 dosta opširno data je biografija Dmitrija Bortnjanskog u trenutku kada je obeležavana stopedesetogodišnjica kompozitorovog rođewa,60 pisano je o inicijativi za podizanje spomenika Mihailu I. Glinki,61 kao i o istovremenoj proslavi jubileja ruskog muzičkog pisca Vladimira Baskina (1855—1919) i ruske operske pevačice Doline Gorlenko.62

Logično posebna pažnja posvećivana je i godišnjicama ili uspesima naših muzičara i radu njihovih udruženja i organizacija. Urednici su gotovo uvek prenosili aktuelne informacije o najcenjenijim srpskim kompozitorima toga vremena. Tako saznajemo da su krajem XIX veka članovi novoosnovanog Udruženja srpskih umetnika postali Stevan Stojanović Mokranjac, Josif Marinković i Toša Andrejević Australijanac.63 Navodi se i podatak da je 1902. godine Mokranjac postao član odbora novoosnovanog Društva srpskih književnika i umetnika,64 kao i da je 1906. godine izabran za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije.65 Prenesena je i vest da je povodom proslave dvadeset pet godina umetničkog rada66 kralj Petar odlikovao ovoga umetnika trećim stepenom ordena sv. Save,67 a knez Nikola trećim stepenom Danilovog ordena.68 Zabeleženo je i da je Toši Andrejeviću Australijancu dodeljen orden svetog Save V stepena,69 kao i to da je 1897. godina bila u znaku jubileja Josifa Marinkovića.70 Sa velikim ponosom govorilo se o uspesima srpskih studenata muzike na bečkom konzervatorijumu — Benedikta Berse71 i nagrađenog Petra Stojanovića (1877—1957),72 koji je i kasnije, nekoliko godina posle završetka studija, u jakoj konkurenciji uspeo da osvoji državnu austrijsku nagradu za kompoziciju.73 Sveštenik Proka Milošević iz Sokolovca u Banatu prozvan je srpskim Slavjanskim, zbog uspeha njegove pevačke družine,74 a obeležena je i četrdesetogodišnjica umetničke delatnosti "simpatičnog Čeha" Dragutina Čižeka.75 Čitaoci su informisani i o smrti Josifa Cea,76 Josifa Svobode77 i dr Jovana Pačua.78 Sa naglašenim interesovanjem praćen je razvoj Stanislava Biničkog, najpre kao studenta na Konzervatorijumu u Minhenu,79 a kasnije kao dirigenta beogradske kraljeve garde.80 U prvom slučaju novinar je bio podstaknut vrlo povoljnim odjekom koji je jedna kompozicija Biničkog izazvala u nemačkoj štampi: "Šumska pesma od Stanislava Biničkog pokazuje… duboki poetski osećaj, koji izražavaju njegovi tonovi, i u čijoj živoj draži zvukova proviruje odmah karakter njegove narodnosti, jer je njegove saplemenike mati priroda još u kolevci nadahnula žarima tonova."81 Zanimljivo je da je u Carigradskom glasniku donesena i informacija o predavanju o srpskoj narodnoj muzici koje je početkom XX veka na muzičkom kongresu u Budimpešti održao Isidor Bajić.82 Čitaoci Carigradskog glasnika dobili su i obaveštewe o tome da je 1905. godine u Zemunu izašao prvi broj Lovorike, "lista za srpsku muziku i umetnost".83

Srpska izvođačka umetnost praćena je preko koncerata instrumentalnih i vokalnih solista, učiteljskih horova i orkestara, instrumentalnih ansambala i, naročito, pevačkih društava. Mali broj instrumentalnih solista o kojima je pisano svedoči o svežem prodoru visoko rafinovane instrumentalne veštine. Iako je bio član operskog orkestra,
Dragomir Krančević je kao prva violina uspeo da se svojim solističkim kvalitetima nametne budimpeštanskoj publici.84 Za pijanistu Cvetka Manojlovića (1869—1939), povodom njegovog prvog koncerta u Beogradu, konstatovano je da je "najveći umetnik na klaviru među Srbima".85 Zabeleženi su i prvi uspesi violonđeliste Jovana Mokranjca (1888—1956), prilikom njegovih nastupa sa Univerzitetskim sviračkim društvom "Mladost" iz Beograda.86

Vokalni solisti čije je nastupe propratio i Carigradski glasnik bili su glumac pevač Radovan — Raja Pavlović,87 mecosopran Sofija Sedmakova,88 Ðoka Petrović,89 Marko Vučković,90 Kosta Travanj,91 a izuzetan prostor dobili su Stevan Deskašev (1855—1921)92 i Žarko Savić (1861—1930).93 Logično je da je posebno odjeknuo Deskaševljev koncert u Carigradu kada je primećeno da su "nežan glas g. Deskaševa, kao i samo izvođenje komada… tako prijatni, da su se… morali dopasti; (…) Prisutni su bili očarani, a koliko bi tek bili većma, da nije g. Deskašev došao iznuren od morske bolesti i od influence od koje je prošle nedelje patio! Pa ipak je g. Steva ostavio vrlo divan upečatak na one, koji su ga čuli na ovome koncertu."94 Umetnikov koncert u Solunu ocenjen je sa zanimljivog stanovišta sposobnosti publike da prihvati određeni repertoar: "G. Deskašev je pevao na koncertu po jednu ariju iz Ðokonde i Aide, Ukor od Jenka, nekoliko srpskih i jednu tursku pesmu. Poslednje pesme su se osobito dopadale većini publike, ma da je u prvima g. Deskašev, koji je u svemu izvrsno pevao, bolje imao prilike, da pokaže svoju umetnost. No zato ga je nagradilo to što ga je na prvim komadima pratilo odobravanje obrazovanije publike, koja ume ceniti veštinu."95

Karijera Žarka Savića redovno je praćena. Kritičari nisu štedeli reči hvale kada je u pitanju ovaj srpski umetnik, a u jednom broju Carigradskog glasnika, u kome je svestrano sagledan Savićev životni i umetnički put, zabeleženo je: "Žarko je pevač koji osvaja podjednako muzikalne i nemuzikalne slušaoce. I kao što je svestran u osvajanju publike tako je svestran i wegov muzički dar. On pretapa lirične izlive u pesmi savršeno u jednu nežnu zaokrugljenu celinu, predstavqa lirične momente pesme isto tako ljupko i zanošljivo kao što nas i dramsko izvožewe njegovog neobičnog organa (glasa) iz dubine duše potresa. Njegov bas je neobično opsežan. Zvoni čak i u najdubljim glasovima
prijatno, a u visini zadržava svoj puni sjaj."96


____________________

58 Dvoržak direktor Konzervatorijuma u Pragu, Cg, br. 28, 5. jul 1901, 2.

59 Dvoržakov rođendan, br. 46, 8. novembar 1901, 2.

60 Godišnjica Bortnjanskog, Cg, br. 47, 15. novembar 1901, 3.

61 Glinkin spomenik, Cg, br. 48, 22. novembar 1901, 2.

62 Jubileji Baskina i Gorlenkove, Cg, br. 9, 22. februar 1901, 2.

63 Udruženje srpskih umetnika, Cg, br. 50, 10. decembar 1898, 2.

64 Osnovano Društvo srpskih književnika i umetnika, Cg, br. 20, 16. maj 1902, 3.

65 Novi akademici, Cg, br. 6, 10. februar 1906, 2.

66 Toplina sa kojom je pisano o Mokranjcu može se sagledati iz napisa u kome su čitaoci Carigradskog glasnika obavešteni o ovom Mokranjčevom jubileju: "Steva Mokranjac — veliki muzičar i komponista srpski, proslavio je 6. maja ov. g. u Beogradu na skroman način 25-tu godišnjicu svoga rada na polju lokalne muzike. Rad ovog velikog trudbenika na polju srpske pesme poznat je širom Srpstva. Mokranjca poznaju i naši ovamošnji krajevi, koje je proputovao ili sam skupljajući narodne melodije ili sa odličnim Beogradskim Pevačkim Društvom, priređujući koncerte u Carigradu, Solunu i Skoplju. Na Mokranjčevu večeru, što ga je u Beogradu priredilo Beogradsko Pevačko Društvo u čast slavljenika, pevane su i ove njegove kompozicije: VII i XI rukovet maćedonskih pesama i XII rukovet, bitoljske pesme.
Uredništvo Carigradskog glasnika, u ime otomanskih Srba, srdačno čestita proslavu zaslužnom jubilaru. Živeo Steva Mokranjac!" Up. sa Mokranjčeva proslava, Cg, br.20, 8. maja 1909, 3.

67 Kralj Petar odlikovao Mokranjca, Cg, br. 21, 15. maja 1909, 4 i Odlikovan Stevan Mokranjac, Cg, br. 22, 22. maja 1909, 4.

68 Odlikovan Stevan Mokranjac, Cg, br. 22, 22. maj 1909, 4. Tim povodom u sledećem broju Carigradskog glasnika priložen je i pozdrav kneza Nikole Mokranjcu: "I lovćenska vila, zaštitnica junaštva i pjesme, hita da primi učešće u vašem slavlju. Ona se ponosi vašim bogodanim darom, koji je kroz kompozicije narodnih napjeva dao izraza umjetničkoj moći srpskoga duha. Čestitajući vam dvadesetpetogodišnjicu, želim vam duga vijeka i istrajnosti u prekrasnome radu, kojim ste već do sada zadužili srpski narod trajnom zahvalnošću" (Knez Nikola umetniku, Cg, br. 23, 29. maja 1909, 4).

69 Toša Andrejević, Cg, br. 31, 22. avgust 1896, 4.

70 Srpska kultura u prošloj godini, Cg, br. 3, 15. januar 1898, 1.

71 "Bila je u program uvršćena i simfonija za orkestar, koju je komponovao Benedikt Bersa, mlađi brat srpskoga pesnika Josipa Berse. Mladi kompozitor sam je dirigovao orkestrom..." (Mladi srpski umetnik, Cg, br. 33, 12. avgust 1899, 2). Interesantno je uvideti da se porodica Bersa pominje i u broju 5 Carigradskog glasnika od 30. januara 1909. godine (str. 3). Tu se naznačava da je u Zadru umro Ivan pl. Bersa, "otac srpskog književnika Josipa Berse". Za počivšeg se dalje navodi da se bavio "i muzikom, kao i cela njegova porodica, koja je često sastavljala orkestar i priređivala diletantske predstave za dobrotvorne ciljeve". Došli smo do zaključka da je Benedikt Bersa ime kompozitora koji je postao poznat kao Blagoje Bersa (1873—1934). Njegovo ime Benedikt potiče od latinskog termina (benedictus) koji je preveden na srpski jezik (Blagoje).

72 Nagrađen Srbin muzičar, Cg, br. 25, 17. jun 1899, 2 i Cg, br. 32, 5. avgust 1899, 2.

73 Nagrađen Petar Stojanović, Cg, br. 28, 9. jul 1904, 4 i Petar Stojanović, Cg, br. 32, 6. avgust 1904, 4. U poslednjem navedenom napisu stoji: "Čak i čuveni Jan Kubelik tražio je od Stojanovića dopust, da svira njegove kompozicije. Ovaj mladi Srbin posvetio je svoju kompoziciju ruskom caru i od svih 35 austriskih kompozitora on je odneo prvu državnu nagradu."

74 Srpski Slavjanski, Cg, br. 14, 2. april 1898, 2.

75 "Slavljenik je, kao austr. vojni kapelnik, prešao u Srbiju, primio podanstvo srpsko i ustanovio prvu srpsku vojnu kapelu. Kao kapelnik, slavljenik je udesio mnoge pesme za pevanje (40-Godišnjica, Cg, br. 23, 6. jun 1908, 3).

76 Josif Ce, nekrolog, Cg, br. 46, 18. decembar 1897, 3.

77 Umro, Cg, br. 7, 12. februar 1898, 2.

78 Dr Jovan Paču, nekrolog, Cg, br. 43, 24. oktobar 1902, 1.

79 Srbin muzičar, Cg, br. 25, 17. jun 1899, 2.

80 "U programu je bilo dosta srpskih tačaka a među tačkama van programa (bisevi — primedba DSN) je većina bila srpska, većinom vrlo srećno složene iz poznatih naših pesama, pomalo i starijih. Kompozicije g. Biničkog naročito su burno pozdravljene" (Staša Binički u Novom Sadu, Cg, br. 28, 11. jul 1908, 3).

81 Srbin muzičar, Cg, br. 25, 17. jun 1899, 2. Navedeni citat objavljen je kao prevod iz Das kleine Journal od 12. juna 1899.

82 O srpskoj muzici, Cg, br. 27, 28. jun 1901, 3.

83 "List je vrlo lepo uređen, a donosi u prilogu i kompozicije srpskih kompozitora uz kratak opis, kako se pojedini komadi imaju izvađati prema mišljenju samog kompozitora" (Lovorika, Cg, br. 13, 25. mart 1905, 4). Iz iste beleške saznajemo da je vlasnik lista Lovorika bio Slavko Janković, a glavni urednik Ljubiša Valić.

84 Srbin umetnik na peštanskoj operi, Cg, br. 4, 20. januar 1900, 3. U tekstu se ističe da je umetnik bio prva violina peštanske opere i da je njegova solistička rola u operi Svirač iz Kremone propraćena frenetičnim aplauzima.

85 Srpski umetnik na klaviru, Cg, br. 12, 16. mart 1900, 2.

86 "G. J. Mokranjac (...) požnjeo je burne aplauze svojim izvođenjem dve pijese na čelu, na instrumentu koji govori srcu" (Zić, Srpska zabava u Skoplju, Cg, br. 8, 22. februar 1908, 1).

87 S obzirom na obim tekstova srodne tematike, zapažamo da je događaju u beogradskom Narodnom pozorištu i ličnosti Raje Pavlovića poklonjena iznenađujuće velika pažnja. Tekst pretenduje da u glavnim crtama skicira Pavlovićev život i da osvetli njegov značaj kao pevača. "On je prvi i jedini srpski pevač, koji u tome smislu doista zaslužuje ime pravog umetnika (.) Njegov prijatan glas, koji je pun okrugline i savršene gipkosti, svaki je rado i s uživanjem slušao. On je u stanju da savlada i najveće teškoće u pevanju, i može da peva dugo bez velikog naprezanja. Publika je imala prilike čuti Raju da peva na dnevnoj predstavi tenor, na večernjoj bariton, a sutra dan da ga vidi u povećoj ulozi kakve drame (.) Da kod Raje nije bilo te ljubavi prema srpskoj pesmi, sigurno ga bi smo gledali na pozornici kakve svetske opere, kao prvoga baritonistu i čuvenog pevača Vagnerovih opera s basnoslovnom platom (...) Docnije su mu nudili i angažman u 'Theater an der Wien' ali je Raja sve to odbio, jer nije mogao da ostavi srpsko pozorište. Najomiljenije njegove uloge bile su u srpskim komadima s pevanjem i operama kao: Đido, Suđaje, Jovančini svatovi, i mnogim drugima (.) Raja je putovao i davao koncerte po Dalmaciji i Crnoj Gori; bio je i u Nemačkoj s Beograd. Pev. Društvom, gde je pevao uz gusle..." (Več. Nov., Proslava Raje Pavlovića, Cg, br. 48, 25. novembra 1905, 2). Sama proslava najavljena je još ranije u belešci u broju 46 Carigradskog glasnika od 11. novembra iste godine (25-godišnjica, 2).

88 "Od 32 ovogodišnje učenice na Bečkom konzervatorijumu, svršile su dve sa odlikom, a među njima i Srpkinja gđica Sofija Sedmakova. Ona je odmah angažovana na operi u Frankfurtu na pet godina (...) Sofija Sedmakova rođena je u Novom Sadu" (Sofija Sedmakova srpska operska pevačica, Cg, br. 28, 5. jul 1901, 2).

89 Srbin umetnik pevač, Cg, br. 50, 10. decembar 1898, 3 i Zanatlijsko pevačko društvo u V. Kikindi (Vojvodina), Cg, br. 5, 28. januar 1899, 2.

90 Evidentiran je Vučkovićev koncert u bašti Srpskog poslanstva u Sofiji (Bugarska). Naročito je istaknuta dobra interpretacija Vagnera: "Način na koji g. Vučković peva i interpretira Vagnerovu muziku naišao je u Sofiji na jednodušno priznanje koje je od vrednosti, pošto mu je publika bila muzički obrazovana, dakle pozvana da ocenjuje" (Uspeh srpskog pevača, Cg, br. 28, 14. jul 1906, 2).

91 Koncerti K Travnja, Cg, br. 26, 27. jun 1908, 2. Travanj je bio i horovođa sarajevske Sloge. Up. Roksanda Pejović, Srpsko muzičko izvođaštvo romantičarskog doba, Univerzitet umetnosti u Veogradu, Beograd, 1991, 129—130.

92 Stevan Deskašev, Cg, br. 46, 24. oktobar 1895, 4; Stevan Deskašev, Cg, br. 49, 14. novembar 1895, 4; Deskaševljev koncert, Cg, br. 13, 4. april 1896, 52 (2); Stevan Deskašev u Solunu, Cg, br. 14, 11. april 1896, 3 i Stevan Deskašev, Cg, br. 41, 31. oktobar 1896, 173 (3).

93 Žarko Savić, Cg, br. 21, 6. jun 1896, 2; 8., Žarko Savić operski pevač, Cg, br. 23, 4. jun 1898, 4; Žarko Savić na budimpeštanskoj operi, Cg, br. 22, 27. maj 1899, 3; Srbin pevač u ugarskoj operi, Cg, br. 47, 18. novembar 1899, 2 (u izveštaju se pominje Savićeva uloga Mefista u operi Faust koju je pevao na mađarskom jeziku); Žarko Savić i Sultana Cijukova u Dubrovniku, Cg, br. 18, 30. april 1904, 4.

94 Deskaševljev koncert, n.d.

95 Stevan Deskašev u Solunu, n.d.

96 U nastavku kritičar piše: "On peva sa nenadmašnom elegancijom, kao što je to javno priznao Dr. Hartman, jedan od najboljih nemačkih muzikologa. Tome ne mogu Nemci da se načude. Kako to da jedan Srbin može da peva sa toliko vatre, toliko duha i s tolikom otmenošću! Tome čuđenju nemačkom kriva je sirotinja u srpskom narodu zbog koje toliki talenti propadaju nemilosrdno, nemajući ni sredstava ni prilike, da se izobraze" (S., Žarko Savić operski pevač, n. d.).
2280  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Napisi o muzici u Carigradskom glasniku (1895 —1909) poslato: Mart 08, 2011, 05:47:13 pm
**
nastavak

Zanimljivosti iz sveta muzike pre svega bile su rezervisane za strane umetnike. Nikolo Paganini (Niccolo Paganini, 1782—1840) pokazao se kao naročito pogodna ličnost o kojoj će se pisati u jednom poluozbiljnom maniru.22 Takođe, na popularan način pisano je i o poljskom pijanisti Ignjacu Paderevskom (Ignacy Jan Paderewski, 1860—1941),23 kao i o trinaestogodišnjem profesoru na jednom konzervatorijumu, prozvanom Paganini II.24 O norveškom violinisti i kompozitoru Ole Bulu (Ole /Bornemann/ Bull, 1810—1880) govorilo se kao o Paganiniju severa.25 Grof Geza Ziči istaknut je kao primer umetnika izvođača i kompozitora koji je imao samo jednu ruku, ali je i pored toga svirao (na klaviru) "najumetničkije stvari kao da ne svira jedna ruka, nego da čitav orkestar svira".26 Detaljno je razmatran, po mišljenju autora članka, ne baš suvisao sadržaj opere Trubadur.27 Kao posebna zanimljivost istaknuto je zajedničko muziciranje italijanskog kompozitora Pjetra Maskanjija (Pietro Mascagni, 1863—1945) i crnogorskog princa Mirka prilikom njihovog susreta u Italiji.28 Zabeleženo je i da će na svetskoj izložbi u Parizu 1900. godine Škola vojnotehničkog zavoda u Kragujevcu izložiti instrumente koji uglavnom odgovaraju potrebama vojnog orkestra,29 kao i da je violinista Dragomir Krančević (1847—1929) jednu svoju vrednu violinu prodao češkom violinisti i kompozitoru Janu Kubeliku (Jan Kubelík, 1880—1940).30

Ponekad, da bi se čitaoci bolje zabavili, naslovi i/ili sadržaj tekstova spuštani su na nizak nivo, što svakako nije bilo primereno ugledu i ukupnim kulturnim pretenzijama lista.31

Članci su katkad dobijali i jak patriotski naboj, kao u slučaju pojave nemačke operete Vesela udovica za koju se smatralo da vređa ponos crnogorskog naroda.32 Na insistiranje carigradskih Crnogoraca33 naknadno su izvršene gotovo radikalne izmene operskog sižea i inscenacije.34 Bilo je, međutim, slučajeva kada je korišćenje sadržaja iz naše istorije nailazilo na odobravanje.35 Ukazivalo se i na nepravedan odnos prema ruskim pesmama koje su zabranjivane u nekim našim krajevima.36

Pošto su se urednici Carigradskog glasnika trudili da prate novìne iz različitih oblasti života, preneli su i rezultate aktuelnih proučavanja ljudskog glasa i njegove (moguće) evolucije. Čitalačka publika je bila obaveštena o pisanju jednog pariskog mediciskog lista (Gazette Medicale) u kome je zabeleženo da i muški i ženski glasovi tokom istorije postaju sve dublji ("krupniji"): "Otuda biva da tenori bivaju sve ređi, i da su u svakom pevačkom društvu mnogo ređi od basova (…) Pređe je bio dramatski sopran najobičniji glas za pevanje, danas ga ima sve ređe i ređe, pa će ga najposle sasvim nestati."37

Muzičke informacije ponekad su se odnosile i na nova izdanja muzikalija, kao u slučaju zbirke kompozicija Isidora Bajića,38 albuma mešovitih horova39 ili objavljivanje knjige Ðido Janka Veselinovića za koje delo je muziku komponovao Davorin Jenko.40 Nisu zaboravljani ni stari rukopisi. Posebnu pažnju urednici su obratili na novootkriveni grčki rukopis iz 1450. godine, koji je, pored liturgije, sadržavao i druge crkvene pesme. Naročito je istaknuta Himna Konstantina XI Dragaša.41

Prikazi koncerata stranih solista i ansambala ređe su beleženi ukoliko se radilo o nastupima izvan Srbije. Tako je bilo u slučaju američke turneje Adeline Pati (Adelina Patti, 1843—1919),42 nastupa turske vojne muzike u Beču,43 izvođenja čeških opera u Belgiji,44 gostovanja italijanske operske trupe g. Castellano,45 a kasnije i četiri češka solista iz Bečke opere, u Carigradu,46 koncerata svirača na(pastirskoj) fruli Geze Kelkera, uz saradnju pijaniste G. J. Goldenberga, u istom gradu.47

Nastupi stranih izvođača u Srbiji revnosnije su i sa više žara praćeni: A. Fridentala, pijaniste,48 violiniste Ondričeka,49 pijanistkinje Ilone Sojer,50 zatim pijaniste Grosmana i pevačice Silađi Bardoši sa orkestrom Akademskog muzičkog društva,51 pevačice Irene Futaki-Pevni, pijaniste Sigmuda Birgera i violončeliste Elemera Poljonija sa Beogradskim vojnim orkestrom,52 operskih pevača Kamarote (1860. ili 1861—1934),53 zatim Ivana Kokinova,54 Pančevačkog nemačkog pevačkog društva i Vršačkog nemačkog pevačkog društva,55 a pozdravljen je uspešan nastup soliste Srbina Ðoke Petrovića koji je pevao sa Budimskim mađarskim muzičkim pevačkim društvom.56 Posebne simpatije probudio je Dimitrije A. Slavjanski (1834. ili 1836—1908) prilikom gostovanja sa svojim pevačkim društvom u nekoliko srpskih gradova (u Beogradu, Smederevu, Požarevcu i Negotinu).57


________________________

22 Kako se oženio Paganini, Cg, br. 45, 17. oktobar 1895, 8 i Iz života Paganinija, Cg, br. 13, 27. mart 1897, 51 (3).

23 "Pred sam koncerat turi ruke u toplu vodu, kakvu samo može da izdrži. On veli, da od toga ruka biva još gipkija" (Umetnik Padjerevski, Cg, br. 35, 27. avgust 1898, 4).

24 "Muzička akademija u Bolonji izabrala je pre nekoliko vremena za profesora, Alberta Špazdinga, dečka od trinaest godina, koga zovu Paganini II. 'Mali Paganini' savršen je virtuoz, pun duboka osećanja i ostalih artističkih svojstava, koja su potrebna da čovek dospe do savršenstva" (Najmlađi profesor na svetu, Cg, br. 32, 8. avgust 1903, 4).

25 Spomenik Ole Bula, Cg, br. 23, 31. maj 1901, 4.

26 Umetnici bez ruku, Cg, br. 19, 6. maj 1905, 4.

27 "Baš se čuju zvuci opere 'Trovatore', a to će reći: 'Nahotče' (prost narod veli, da prostite 'Kopile') (…) Muzika je međutim divna; ja uživam slušajući je (…)" (Dim., Opera Trovatore, Cg, br. 27, 18. jul 1896, 4).

28 "Maskanji je pohvalio razumevanje i veštinu prinčevu, a zatim je sam svirao nekoliko svojih komada" (Maskanji u italijanskom dvoru, Cg, br. 26, 21. jun 1901, 3).

29 "… dva kontra basa, jedan bas, dva fligelhorna, dve trube, dva klarineta, jedan doboš…" (Muzički instrumenti na pariskoj izložbi, Cg, br. 10, 2. mart 1900, 2).

30 Skupa violina, Cg, br. 7, 10. februar 1900, 2 (cena je iznosila 10 000 forinti). Kako navodi dr Mihovil Tomandl, Krančević je, otišavši u penziju kao koncertmajstor Peštanske opere, potpuno prestao da svira i tada je i prodao svoju violinu, inače Stradivarijusove izrade. Tomandl izveštava da je violina prodata za 25 000 kruna. Up. sa Tomandlovim tekstom Dragomir Krančević. — Muzika (zbornik Udružewa kompozitora Srbije), 5, Beograd, 1951, 20.

31 Povodom anegdote o jednom gostioničaru koji je dao oglas za kuvaricu i učiteljicu muzike (odnos ponuda 9 : 289), u časopisu nailazimo i na sledeãe redove: "Zar to nije čudna stvar, da se može naći više muzikantkinja i sviračica nego dobrih i valjanih kuvarica tim pre, što više ima sirotiwe, koja nije kadra da se oda na takvo gospodstvo kao što je muzika. Mnogi ljudi kao da se stide učiti i raditi pošten i koristan posao, a nije ih stid davati se nepotrebnoj i daleko manje korisnoj raboti" (Mnogo muzike, a malo kuvarica, Cg, br. 20, 16. maj 1903, 4).
Zabeležen je i slučaj sijamskih bliznakinja koje su se bavile vokalnom umetnošću (Dvoglava pevačica, Cg, br. 21, 21. maj 1898, 4: "Peva iz svakoga grla posebnim glasom: iz jednoga visokim, iz drugoga tankim").

32 "To je ime neke švapske opere, u kojoj se na glup način vređaju Crnogorci. Unoseći svoju naročitu prosvetu među naš narod, jedno špansko društvo došlo je ovih dana u Sarajevo i objavilo da će tu operu prestavljati, ali pod drugim imenom. Onamošnji naš narod molio je da se to ne čini, ali to nije pomoglo, stoga je svet činio izgrede pred pozorišnom zgradom. Najnoviji broj 'Srpske Riječi' opominje čitaoce da napuste s takvim načinom izjavljivanja nezadovoljstva, jer to baš i žele izvesni ljudi, samo da narod izazivaju na otpor vlastima kako bi ove posle punile tamnice i zavodile vanredne mere. Posle opomene narodu krupnim slovima, uredništvo donosi naročiti članak, u kome razlaže skrivene pobude s tom operom" (Vesela udovica, Cg, br. 11, 14. mart 1908, 3). Ne treba zaboraviti da se sve ovo događalo nekoliko meseci pre aneksije Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske.

33 Povodom izvođenja ovoga dela u Carigradu izbio je nezapamćen skandal. Kako je preneo Carigradski glasnik, zbog pokušaja postavke operete "u kojoj se na bezočan način vređaju Crnogorci i njihova dinastija", "rodoljubiva omladina crnogorska sprečila je prestavljanje te operete i mi joj na tome izjavljujemo srpsku zahvalnost". Napominjući da je u Carigradu u tom momentu živelo oko 2000 Crnogoraca, izveštač nastavlja sa opisom zbivanja na samoj predstavi. Sudeći po tom napisu, uvređeni Crnogorci su zviždali, bacali stolice sa galerija na glumce i vikali: "Dole s pozornice! Dole Austrija! Živele Crna Gora i Turska!" Up. sa Vesela udovica, Cg, br. 8, 20. februar 1909, 2.

34 "Bečka opereta stigla je ponovo u Carigrad. Njen direktor odmah je izvestio ovdašnje Crnogorce, da će se, između ostalih komada, prestavljati i 'Vesela udovica', naglasivši da je, želeći da ih zadovolji, učinio u komadu sve tražene izmene, tj. da je promenio imena crnogorskih ličnosti, ukinuo crnogorske haljine, izbrisao sve pasuse, koji se, bilo to i indirektno, odnose na Crnu Goru i Crnogorce, i stavio jednu ložu na raspoloženje Crnogoraca, koji budu došli da paze, da li će se izmene tačno izvesti. Tako je i učinjeno. Nekoliko Crnogoraca je prisustvovalo i pazilo na izmene, koje su tačno izvršene i time je ovd. Crnogorcima dato potpuno zadovoljenje" (Vesela udovica, Cg, br. 34, 14. avgust 1909, 3).

35 U belešci se navodi: "U velikoj operi u Parizu davana je pre kratkog vremena nova opera 'La Montagne Noire' (Crna Gora) od G-đe Avguste Olmes. Sadržina joj je jedna epizoda iz crnogorske istorije" (Opera iz crnogorske istorije, Cg, br. 9, 22. februar 1901, 2). Ova opera prvi put je predstavljena u pariskoj Operi 1895. godine i jedina je izvedena opera Ogist Holms (Auguste Holmes, 1847—1903), francuske kompozitorke irskog
porekla, vrlo popularne ličnosti u umetničkim krugovima njene sredine (v. članak Hjua Mekdonalda /Hugh Macdonald/ o ovoj kompozitorki u The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Vol. 8, London, 1981, 655—656).

36 Kroz tekst provejava pomalo naivan ciničan ton: "Srpskoj muzici u Kotoru zabranio je policijski poverenik, da svira jedan potpuri ruskih pesama iz razloga, što je publika ranije na ove pesme — pljeskala! Koliko je jedinstven ovaj razlog, toliko je značajna i ova pojava. Austrijskoj policiji smeta čak i ruska pesma! To je prava saveznička mržnja. A kako se ovamo dole ližu i pretvaraju?!" (Zabranjene ruske pesme, Cg, br. 34, 20. avgust 1904, 4).

37 Promena ljudskog glasa, Cg, br. 4, 18. januar 1901, 4.

38 "Knjižara J. Stankovića u Novom Sadu izdaje kompozicije Isidora Bajića, svega dvadeset i četiri pesme, koje su komponovane u duhu srpskih narodnih pesama i od kojih su već mnoge popularne i u narodu omiljene. Ove kompozicije udešene su u lakom slogu za glasovir, a reči od pesama su potpisane, tako da je ovo izdanje zgodno za svirače i pevače. Izdanje se štampa u Lajpcigu, te će biti ukusno i na dobroj artiji (…) Bajićeve kompozicije u narodnom duhu omiljene su na sve strane; pa smo uvereni, da će ove kompozicije dobro doći svakoj srpskoj kući gde se muzika neguje" (Muzička objava, Cg, br. 9, 29. februar 1908, 2).

39 "Izašao je 'Album klasičnih mešovitih horova', koga je za srpsko izdanje spremio Risto Misita, srpski učitelj i horovođa u Prijedoru. Za Srbiju preuzela je rasprodaju knjižara Gece Kona u Beogradu kod koje se isti može i dobiti uz cenu od 3 din" (Srpskim pevačkim družinama, Cg, br. 52, 24. decembra 1904, 4).

40 Dobre i jeftine srpske knjige, Cg, br. 49, 5. decembar 1908, 2.

41 "Melodija ima u početku sličnosti sa engleskom himnom Bože spasi kralja. Ne zna se da li je to bila himna uopšte ili naročito za Paleologe". Rukopis je imao ukupno 422 lista. Up. Nađena stara himna, Cg, br. 19, 12. maj 1906, 4.

42 Adelina Pati, Cg, br. 36, 21. septembar 1895, 8. O ovoj pevačici pisano je i u rubrici Različnosti u broju 31 od 19. avgusta 1895, 7.

43 Turska vojna muzika u Beču, Cg, br. 14, 2. april 1898, 1.

44 Češke opere u Belgiji, Cg, br. 36, 5. septembar 1903, 3.

45 Pozorište, Cg, br. 30, 23. jula 1904, 2. Posebno se ističu uspešna izvođenje operskih dela Norma i Karmen.

46 "Pevali su pesme svih slovenskih naroda, dakle i srpske" (Slovenski koncerat u Carigradu, Cg, br. 51, 17. decembar 1904, 2).

47 Koncerat, Cg, br. 4, 22. januar 1904, 2 i Koncerat, Cg, br. 5, 29. januar 1904, 3. U prvom navedenom tekstu najavljen je i program koji će Kelker, "jedinstveni umetnik — svirač na pastirskoj fruli", izvesti: "G. Kelker sviraãe uz pratwu glasovira pijese od Vinjavskog, Paganinia, Šopena, Lista, Teršaka, Maskanjia, Erkela i Joahima." Iz drugog napisa saznajemo da je umetnik, pre nego što će prirediti koncert, gostovao na jednoj srpskoj proslavi u Carigradu: "G. Kelker je bio dobar sudelovati na srpskoj svetosavskoj zabavi i požweo je veliki uspeh. Pred publiku carigradsku stupio je prvi put toga večera. Nadamo se da ãe se naša publika odazvati i posetiti njegov koncert."

48 A. Fridental, Cg, br. 50, 15. avgust 1895, 3.

49 Koncerat, Cg, br. 3, 15. januar 1898, 2. U pitanju je neko iz porodice čuvenih čeških violinista Ondriček — Jan (1832—1900), František (1857—1922) ili Emanuel (1880—1958). Verovatno se ipak radi upravo o najmlađem pomenutom violinisti — Emanuelu, s obzirom na to da se može naići na podatak da je on držao koncerte i na Balkanu (up. sa Jirí Vysloužil, Emanuel Ondriček, u The New Grove dictionary of Music and Musicans, Volume 13, London, 1981, 541—542).

50 Madžarska umetnica, Cg, br. 21, 26. maj 1906, 2.

51 Koncerat u Novom Kraljevom dvoru, Cg, br. 9, 7. mart 1896, 3.

52 Koncerat u dvoru, Cg, br. 18, 27. april 1900, 2.

53 "Zasluga za ovu prestavu pripada 'Kolu srpskih sestara' " (Vitez Kamarota, Cg, br. 45, 7. novembar 1903, 2). "Društvo je pozvalo bilo i čuvenog umetnika, g. Ernesta viteza Kamaroti, operskog pevača iz Zagreba, da i on sudeluje u ovome koncertu (…) Naročito su se odlikovale tačke viteza Kamaroti-a" (Koncerat u Narodnom pozorištu, Cg, br. 46, 14. novembar 1903, 3). Ernesto Kamarota (Ernesto Cammarota) bio je od 1887 (na poziv Ivana Zajca) do 1924. godine član hrvatske operske kuće i tamo je tumačio mnoge tenorske partije (up. sa N/ikola/ A/ndrić/, Kamarota Ernesto, u Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka, II knjiga, Bibliografski zavod D. D., s. a., Zagreb, 224, kao i sa Cammarota, Ernesto, u Leksikon jugoslavenske muzike, 1, Jugoslavenski leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Zagreb, 1984, 122—123).

54 Kokinov u Beogradu, Cg, br. 18, 30. april 1904, 3.

55 Nemački pevači u Beogradu, Cg, br. 26, 24. jun 1899, 2.

56 Srbin umetnik pevač, Cg, br. 50, 10. decembar 1898, 3.

57 U vezi s tim nalazimo dve beleške: Proslava Kraljeva dana u Beogradu i D. A. Slavjanski, obe u Cg, br. 27, 4. jul 1908, 2.
2281  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Dragana S. Novičić — Napisi o muzici u Carigradskom glasniku (1895—1909) poslato: Mart 08, 2011, 05:46:46 pm
 **
UDK: 78.073.3(560.118:497.11) "1895/1909"
070.447(560.118):78(497.11)(051) "1895/1909"
Dragana Stojanović Novičić


NAPISI O MUZICI U CARIGRADSKOM GLASNIKU (1895—1909) *

SAŽETAK: U tekstu se razmatraju napisi o muzici koji su objavljivani u srpskom časopisu Carigradski glasnik. Vrlo retko nailazimo na priloge koji su bili posvećeni pitanjima narodne muzike. Povremeno su izlazili članci o duhovnoj (crkvenoj) muzici. Mnogobrojni su izveštaji o muzičkom životu — od beleženja popularnih zanimljivih detalja do opširnih sagledavanja nastupa izabranih solista ili pevačkih društava, kao i razmatrawa aktuelnih problema organizacije muzičkog života u pojedinim sredinama i institucijama. Određeni značaj imali su i muzičko-pedagoški članci.

U Carigradu, glavnom gradu Otomanske imperije, tokom petnaest godina, jedanput nedeljno, od 1895.1 do 1909. godine,2 štampan je ćirilicom srpski časopis Carigradski glasnik.3 Pored toga što je pretplata na ovaj list mogla da se izvrši u Turskoj, Carigradski glasnik je bio dostupan i zainteresovanim čitaocima u Srbiji, Crnoj Gori,4 Dalmaciji, Slavoniji, Hrvatskoj, Rusiji, Bugarskoj, Grčkoj i Engleskoj. Urednici5 i saradnici6 lista imali su želju da na jednom mestu, pored političkih informacija i raznih zanimljivosti iz carevine i sveta, kao i oglasa različite prirode, čitaocu pruže što detaljniji uvid u stanje srpske politike, kulture, obrazovawa i nauke.7 U prvom broju od 14. januara 1895. godine (str. 3) izložena je programska orijentacija Carigradskog glasnika: "U nekoliko rečeno, program našega lista čisto je korisne prirode: što god budemo ocenili, da ide u prilog tome, da naši čitaoci koračaju stopama napretka u privrednom, prosvetnom i trgovinskom pogledu, mi ćemo im pružati na čitanje i na tačno razumevanje putem našega lista."

Specifičnost samog uredničkog pristupa8 zapaža se u tendenciji da se uz pomoć saradnika iz raznih krajeva sveta daju informacije o svemu što se tiče Srba, nezavisno od mesta ili države u kojima žive. Tako su na primer redovno praćeni pronalasci Nikole Tesle ili delatnost inače vrlo aktivne srpske iseljeničke zajednice u San Francisku. Pored aktuelnih informacija list je donosio i književni podlistak u kome su objavljivane uglavnom srpske narodne pesme, pesme i pripovetke srpskih autora,9 kao i književni napisi stranih autora. Vrlo često izlazili su dopisi čitalaca iz srpskih krajeva u kojima su prikazivani mnogobrojni srpski narodni običaji, ali, nažalost, bez objašnjenja njihove muzičke komponente.

S obzirom na mali obim lista,10 možemo da konstatujemo srazmerno veliku zastupljenost informacija o muzici i priloga koji se detaljnije bave različitim muzičkim fenomenima. Muzički podaci bili su dostupni pre svega u rubrikama Vesti iz Srbije, Srpski glasnik, Škola i nastava, a bilo ih je i u Carigradskim vestima i Različnostima. Bilo je i onih koji su objavljivani kao zasebne celine, nezavisno od rubrike, ako bi urednik procenio da imaju izuzetnu važnost. Tekstovi najčešće nisu potpisivani, ređe se na kraju priloga nalaze skraćenice (pseudonimi?), inicijali ili samo jedno slovo, pa je vrlo teško utvrditi ko su bili njihovi autori. Pisci priloga uglavnom su se oslaljali na podatke iz drugih listova i časopisa, srpskih i stranih, što su često i sami isticali.

Pored sažetih vesti o pojedinim muzičkim događajima, Carigradski glasnik mahom je donosio obaveštenja o uspesima naših pevačkih društava, srpskih vokalnih i instrumentalnih solista, instrumentalnih ansambala, tekstove o muzičkoj pedagogiji, a ređe i vesti o stranim interpretatorima. Za urednike je očigledno uvek bilo interesantnije da zabeleže uspehe naših umetnika u svetu, nego da notiraju muzička zbivanja u samoj Srbiji, iako je bilo i više priloga toga tipa.

Karakter ovih tekstova ukazuje i na neke opšte komponente u orijentaciji lista. To je, pre svega, insistiranje na nacionalnom, srpskom, u okviru čega se svaki uspeh i sagledava. Drugi kriterijum je zanimljivost, neki valjan detalj koji će privući čitaoca. Podjednako se uviđa i težnja da se, koliko je to moguće, prilozi prožmu izvesnom edukativnom notom u cilju obrazovanja čitalaca.

Prilozi o muzici mogu se podeliti u četiri osnovne kategorije: 1) napisi o narodnoj muzici, 2) tekstovi o duhovnoj, odnosno crkvenoj muzici, 3) najmnogobrojniji — članci o muzičkom životu i različitim zanimljivim pojedinostima vezanim za muziku i muzičke stvaraoce i izvođače i 4) muzičko-pedagoški tekstovi.

Prilog koji ima značaja za etnomuzikološka proučavanja — O prikupljanju muzičkih običaja u Srba11 sastavili su Božidar Joksimović (1868—1955) i Vladimir Ðorđević (1869—1938). Oni su apelovali na sve potencijalne saradnike i poznavaoce muzičke umetnosti da, na osnovu mnogobrojnih ponuđenih pitanja, pokušaju da progovore o muzičkom folkloru svoga kraja i podneblja.12 Folklornu konotaciju imalo je i registrovanje značaja nekih od istaknutijih srpskih guslara, kao što su Laza Bošković Bosanac13 i Ilija Trtica.14

Pored toga što je veliki broj napisa, bez obzira na svoju bazičnu tematiku, bio prožet religioznim nadahnućem, a tu mislimo kako na prikaze različitih verskih obreda i crkvenog bogoslužewa tako i na često pozivanje na božju volju i božju reč, u Carigradskom glasniku objavljeno je i nekoliko tekstova posvećenih crkvenoj muzici. O Liturgiji Sv. Jovana Zlatoustog za mešoviti hor (1895) Stevana Stojanovića Mokranjca pisano je u dva navrata. Najpre je objavljeno da je Sveti arhijerejski sinod Ruske pravoslavne crkve odobrio da se ona štampa i peva u Rusiji: "Jedna ugledna izdavačka knjižara u Rusiji nudi g. Mokranjcu 6000 rubalja za pravo štampanja i prodavanja u Rusiji, ostavljajući mu za ostale zemlje slobodu raspolaganja."15 Kasnije su čitaoci dobili informaciju da je Liturgija uvedena na programe ruskih duhovnih koncerata. Govoreãi o koncertu koji je, "po naredbi prokurara sv. sinoda Pobjedonosceva", bio specijalno priređen za goste iz Engleske, autor članka piše: "Među tačkama programa bilo je, kako veli 'Crkveni vjestnik' i 'Dostojno est serbskoje', koje se jako dopalo i Rusima i Englezima. Koliko je za prilike srpske pravoslavne crkve i naroda zbog rimpapske propagande važna ova pažnja koja se ukazuje srpskom crkvenom pojanju u Rusiji, toliko je važan i znamenit među Englezima pokret u korist pravoslavlja…"16 Još jedan od prodora naše duhovne muzike na rusko tle odigrao se u trenutku kada je odobreno da se Heruvimska pesma Ðorđa M. Stojićevića, "učitelja muzike i pevanja u žičkoj gimnaziji", peva u ruskim pravoslavnim crkvama.17 Neki od objavljenih tekstova bili su vrlo opširna reklama za nova izdanja crkvene muzike. Tako je čitaocima preporučeno novo izdanje Pravoslavnog srpskog crkvenog pjenija po starom karlovačkom načinu novosadskog profesora Tihomira Ostojića (1865—1921), uz napomenu da ga, pošto "ima sve veliko pjenije koje je potrebno za liturgiju, (…) mogu upotrebiti učitelji, bogoslovi i pevci".18 Nastavnik crkveno-notnog pevanja i muzike u Skoplju Milan D. Dragosavljević sam je vrlo detaljno predstavio sadržaj svoga Osmoglasnika, preporučujući čitaocima da se pretplate na ovo delo.19 Osnovni cilj koji je Dragosavljević postavio pred korisnike Osmoglasnika bio je da se "u svima Srpskim crkvama peva jednoobrazno; dakle, da ne kroji svaki na svoju ruku".20 U nastavku Dragosavljević beleži izvor na koji se oslanjao: "Tačno, po užbeniku prečasnog, g. Nikole Trivunovića, prote i paroha beogradskog, koji je uđbenik primljen oberučke u naše Bogoslovije i učiteljske škole, upravljao sam se…" Svoj poziv na pretplatu pisac zakqučuje sledećim rečima: "Najviše apelujem na učenike učiteqskih škola i bogoslovija, jer sam uveren da će im ova knjiga biti nasušni hleb, a znanje uvek sigurno, pa ma ono stajalo i u fioci, a ne u glavi."21

Najraznovrsniji i najmnogobrojniji bili su tekstovi o zanimljivostima iz sveta muzike i važnim događajima u oblasti muzičkog života. Ovi napisi su imali različite namene: kretali su se od onih koji su razmatrali muzičke pojedinosti ponekad gotovo sasvim zabavnog karaktera, preko kraćih vesti, a reže i ozbiljnijih muzičkih kritika i prikaza koncerata i drugih manifestacija koje su sadržavale i muzički deo, do razmatrawa nekih ošptijih muzičkih problema, koji su bili povezani sa pitanjem nacionalnog identiteta ili osnivanjem određenih muzičkih ustanova.


_____________________

* Tekst je prvobitno saopšten na simpozijumu Mokranjčevi dani septembra 1997. godine u Negotinu. Njegova sažeta verzija objavljena je pod naslovom Srpski Carigradski glasnik u časopisu za popularizaciju nauke Galaksija (br. 299, oktobar 2000, 25), u rubrici Zanimljiva istorija. Za ovu priliku prvobitni tekst sa simpozijuma proširen je i revidiran.

01 Od 1892. godine intenzivno se razmišljalo o pokretanju srpskog časopisa u Carigradu. U vezi s tim, kako nas izveštava Petar Mitropan, prevodilac i književnik, postojala su dva projekta u kojima je razmatran profil budućeg lista: "Poljuljan Abdul-Hamidov režim olakšao je ostvarenje tog poduhvata, koji je imao ogromno političko značenje. O pokretanju jednog srpskog lista u Carigradu, koji bi služio kao zastava za srpske nacionalne elemente u Otomanskom carstvu, mislilo se i ventiliralo pitanje još u početku devedesetih godina prošlog stoleća. 1892 god. u Carigradu je bila konferencija nadležnih srpskih krugova na kojoj su se prisutni složili da list treba pokrenuti. Projekat o tome podneo je Milojko V. Veselinović. U arhivi ovog zaslužnog nacionalnog radnika nalazi se prvi nacrt programa srpskog organa u Turskoj, kao i docnija pretstavka N. Savića o njegovom osnivanju. Nazvana dokumenta stavio mi je ljubazno na raspoloženje g. dr Jovan Hadži-Vasiljević" (Predlozi o pokretanju "Carigradskog glasnika. — Južni pregled, časopis za nauku i književnost, 5, Skoplje, maj 1936, 166). Treba napomenuti da je Petar Mitropan bio jedan od osnivaća časopisa Južni pregled i njegov urednik od 1928. do 1940. godine, kao i da je nekoliko godina (od 1932) bio lektor za ruski jezik na Filozofskom fakultetu u Skoplju, pre nego što će postati nastavnik beogradskog Filozofskog fakulteta (up. D. Gojković, Petar Mitropan. — Prevodilac, časopis Udruženja naučnih i stručnih prevodilaca SR Srbije, I, Beograd, januar—mart, 1984, 59—60). Petar Mitropan je takođe smatrao da je Carigradski glasnik prvi srpski list u Otomanskoj imperiji, iako su Carigradskom glasniku na ovome tlu prethodila dva lista na srpskom jeziku. Sledi autorovo objašnjenje prava prvenstva koje se definiše u vezi sa nacionalnim interesom: "Zvanični vilajetski organi Prizren i Kosovo koji su izlazili ranije na turskom i srpskom jeziku, a služili interesima turske vlade, — ne računamo u srpsku štampu" (v. njegov tekst Prilozi za Istoriju štampe na Jugu: "Carigradski Glasnik" — 1895—1908 god. (sic!). — Južni pregled, list za nauku i književnost, 5, Skoplje, januar 1928, 198 (napomena br. 1)

02 Prvi broj Carigradskog glasnika izašao je u subotu, 14. januara 1895. godine po starom kalendaru, odnosno na dan svetog Save. Poslednji broj pojavio se u subotu, 10. oktobra 1909. godine. Časopis je izlazio subotom, petkom ili četvrtkom. Interesantno je zapaziti da je iste godine kada je časopis prestao da izlazi održana i prva skupština otomanskih Srba. V. Danica Petrović, Srpsko crkveno pojanje — Sv. Liturgija: Zapisi po pevanju hrišćana i muslimana u okolini Skoplja i na Kosovu (1910), Vardarski zbornik, 1, Beograd, 1999, 233.

03 U daljem tekstu Cg.

04 List je povremeno bio zabranjivan: najpre u Austriji, a potom i u Crnoj Gori! (1899. godine).

05 Prvi vlasnik i urednik lista bio je Nikodim Sp. Savić (1865—1897), novinar i pisac nekoliko brošura o ekonomsko-privrednim i političko-trgovinskim pitanjima. Potom su urednici bili: Kosta Grupčević, Stojan Kapetanović, Ivan Ivanić, Sima J. Avramović, dr Mihailo Vukčević, Svetolik Jakšić. Poslednji odgovorni urednik lista bio je D. Stefanović, a poslednji vlasnik Temko Popović.

06 O saradnicima Carigradskog glasnika pisao je Petar Mitropan: "Imena sviju njih ne možemo da naglasimo, jer nama nisu dovoqno poznata (pisalo se najviše bez potpisa),  neki su već otišli na večiti odmor, ali znamo da ima više njih koji zauzimaju sada ugledna mesta u javnom, umnom i političkom životu ujedinjene otadžbine, a koji su, pre 20—25 god. još kao đaci ili studenti kušali svoju mladalačku snagu na nacionalnom polju" (Prilozi za Istoriju štampe na Jugu…, 207).

07 P. Mitropan je pisao o ograničenjima kojih su bili svesni urednici lista: "Na primer, nije se smelo izneti ni jedno ubistvo Srba; zato je bila izmišljena jedna naročita bolest 'olovac' (od olovo) i pisalo se, kako je taj i taj Srbin umro od te bolesti što je značilo da je ubijen. Kad su se nadležni u Carigradu setili, šta se pod 'olovnim' podrazumeva, oni i to zabraniše. I pored ovih teškoãa, pod svakodnevnim pritiskom, u vrlo nepovoljnim prilikama, list je istrajno, muški i odano služio ideji Pravoslavlja i Srpstva…" (isto, 199).

08 I pored toga što se tokom godina mogu zapaziti izvesne izmene u programskoj politici, zadaci koji su postavljeni pred časopis i njegove saradnike na početku izlaženja ostali su u osnovi neizmenjeni.

09 V. Vladimir Bovan, Srpski pisci na stranicama "Carigradskog glasnika" (bibliografski prilog). — Zbornik Filološkog fakulteta u Prištini, knjiga ¡, Univerzitet u Prištini, Priština, 1991, 75—95.

10 Izlazio je najčešće na četiri stranice folio formata. Ponekad, u slučajevima postojanja obimnijeg materijala, bio bi povećan na šest ili osam stranica.

11 Pitanja za prikupljawe muzičkih običaja u Srba objavljivana su u nastavcima u toku 1899. i 1900. godine (Cg, br. 40, 30. septembar 1899, 3; 41, 7. oktobar 1899, 4; 42, 14. oktobar 1899, 4; 43, 21. oktobar 1899, 4; 44, 28. oktobar 1899, 4; 45, 4. novembar 1899, 4; 50, 11. decembar 1899, 4; 52, 25. decembar 1899, 4; 1, 1. januar 1900, 4 i 6, 3. februar 1900, 4). Ova pitanja objavljena su i kao prilog u časopisu Karadžić 1899. godine (v. Jelena Gligorijević, Napisi u časopisu Karadžić u vezi s narodnom i crkvenom muzikom. — Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, 12—13, Novi Sad, 1993. 108—109).

12 Kao primer dajemo samo nekoliko karakterističnih pitanja: "Peva li se rado u Vašem kraju (mestu i okolini)? Kad se peva u društvu ili u dvoje, peva li se u dva ili više glasova, ili svi pevaju jednim glasom? Ko raznosi narodno pevanje po vašem kraju (putnici, slepci, cigani, hajduci ili ko drugi)? Voli li narod pozorišne pesme? Da li prevedenim ili prerađenim pesmama narod zadržava stranu ariju? Da li Srbi Muhamedanci pevaju iste pesme koje i Hrišćani ili drugojače? U čemu je srodnost i razlika? Ima li kakve razlike u cenjenju (uvažavanju) crkvenog i svetskog pevanja? Kako se zove umor od pevanja? Da li ima pesama sa žalosnim melodijama, a smatraju se kao da razveseljavaju i pevaju se pri veseljima? Kakve su melodije pojedinih instrumenata (kakvog su karaktera)? Smatra li se, da oni koji sviraju, nisu dobri radnici i valjani ljudi ili obratno? Smatraju li se svirači, da su osobite pameti ili protivno tome, šta se o tome priča? Primaju li se rado varoške svirke? Ako se primaju, zašto se primaju, da li zbog mode ili zbog svoje lepote? Da li se narod veseli samo veselom svirkom (u duru) ili i žalosnom (u molu), i kako se to objašnjava? Kako se zovu oni kratki delići pri završetku kakve svirke, kad svirač završujući želi da pokaže bravuru svojih prstiju; dodaje po nešto kao završetak te svirke? Priča li se da se u staro doba više i bolje igralo, zašto i u čemu je to bolje? Ima li igara koje se igraju a nisu iz toga kraja, kako se zovu te igre i kako se odlikuju i čime od meštanskih? Dešava li se po nekad, da se kome i na grobu poigra, kad i zašto to biva?"

13 Srpski guslar u Rusiji, Cg, br. 18, 30. april 1898, 2.

14 Informacije u vezi sa Trticom prenesene su iz lista Novi Srbobran: "U Crnoj Vlasti (parohija Gornje Vrhovine) umro je 13. maja o. g. čuveni i na daleko poznati guslar i narodni pevač starac Ilija Trtica. S njime leže u grob jedan od pravih srpskih guslara i darovitih pesnika narodnih. Bio je ovo poslednji Srbin guslar u Otočkoj krajini (…) Mnoge pripovetke, pesme, doskočice itd. iz usta starca Ilije uhvatio je u pero i sačuvao nam revni sakupljač narodnog blaga, Manojlo Kordunaš…" (Poslednji lički guslar u Otočkoj krajini, Cg, br. 23, 6. jun 1903, 3). Manojlo Bubalo Kordunaš (1866—1939) bio je učitelj i sakupljač narodnih pesama i umotvorina, kao i druge etnološke građe o Srbima na Kordunu, u Lici, Krbavi i Bosni (v. Stanko Korać, Pregled književnog rada Srba u Hrvatskoj, Prosvjeta, Zagreb, 1987, 167—169).

15 Mokranjčeva liturgija u Rusiji, Cg, br. 7, 12. februar 1898, 2.

16 Ruski duhovni koncert i srpsko crkveno pojanje, Cg, br. 47, 19. novembar 1898, 4.

17 Srpska kompozicija u ruskoj crkvi, Cg, br. 45, 5. novembar 1904, 4.

18 Pravoslavno srpsko crkveno pjenije po starom karlovačkom načinu Tihomira Ostojića, Cg, br. 33, 15. avgust 1902, 4.

19 Osmoglasnik u notama, Cg, br. 35, 27. avgust 1904, 4.

20 Isto.

21 Isto. Ovo izdanje Osmoglasnika inače se ne pominje u radovima Danice Petrović posvećenim ovoj temi. O zapisima pojanja krajem XIX i početkom XX veka D. Petrović piše: "Značajni rezultati koje su na beleženju pojanja u poslednje dve decenije 19. veka postigli Tihomir Ostojić, Gavrilo Boqarić, Nikola Tajšanović, Mita Topalović, Stanko Morar, Petar Kostić, Jefta Petrović — bili su u Srbiji potpuno nepoznati. Dok se u Srbiji još uvek pregovaralo oko štampanja Kornelijeve zaostavštine, čekalo na štampanje Mokranjčevog Osmoglasnika i pevalo iz Trifunovićevih laičkih zapisa trilama, u novosadskim, karlovačkim i somborskim školama se pojalo iz nota… (D. Petrović, Stojan Novaković i srpska muzika njegovog vremena. Stojan Novaković — ličnost i delo, SANU, Naučni skupovi, knj. 25, Beograd, 1995, 478).
2282  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Beograd / Kafane i mehane starog Beograda poslato: Mart 08, 2011, 05:28:13 pm
*

KAFANSKI MERAK STAROG BEOGRADA


CIGANSKO SOKAČE

Verovali ili ne, Skadarlija je do 1825. godine bila poljana sa rupčagama kroz koju je tekao Bibijin potok. Naseljavali su ga Romi nakon 1830. godine kada je pročitan hatišerif, zato što nisu imali drugi slobodan prostor. Desetak godina kasnije to je bilo naselje sa mnogo straćara i vijugavim sokacima, a prostiralo se od Stambol do Vidin-kapije i bilo poznato kao Cigan-mala ili "Cigansko sokače". Ova gradska četvrt dobila je naziv po Skadarskoj ulici koja je uneta u registar ulica 1872. godine, kada je izvršena i prva numeracija njenih kuća. Prostor sadašnje Skadarlije pruža se duž Dorćola i Palilule, pa su se beogradski boemi nosili mišlju da u njemu osnuju "boemsku republiku".


ZA SVAKOG PONEŠTO

Beograd je uvek privlačio brojne domaće i inostrane putnike za koje je još 1521. osnovan prvi karavan-saraj velikog vezira Piri Mehmed-paše. Turski spisi iz 17. veka spominju pet, šest karavan-saraja koji su bili samo privremeni smeštaj za goste, jer su podizani na glavnim putevima bez naročitog komfora. Ostali su upamćeni i karavan-saraj Mehmed paše Jahjapašića koji mu je namenio dobrotvornu svrhu za potrebe sirotinjske kuhinje i besplatnog prenoćišta, a postojali su i karavan-saraji Tujgun-paše u Donjem gradu, zatim sultana Sulejmana, dok je najveće beogradsko zdanje od 1572.-76. godine bio karavan-saraj Mehmed paše Sokolovića sa 160 prostorija. Pored karavan-saraja koji su imali i "bećarske odaje" za stanovanje neoženjenih zanatlija, udobniji smeštaj pružali su hanovi za duži boravak putnika namernika. U glavnom gradu svoje adrese u 18. stoleću imali su Maldovan-, Čukur-, Pirinč-, Čizma-, Jeni-, Ibrahim-Bašin- i Ćuprilića-han, a za vreme Miloša Obrenovića radili su i hrišćanski Krstićev i Topal-Naskov han. Pod beogradskom kapom bilo je mesta i za ljude "plitkog džepa" koji su se hranili u narodnim kuhinjama tzv. aščinicama. One su na jelovniku imale narodna jela poput papazjanije, čorbast pasulj sa suvim svinjskim rebrima, klot gulaš, svinjski i pileći pilav i proslavljenu "čorbu čok, mesa jok!", ili kako su je još zvali aščijska čorba sa malo mesa. U mahalama su u aščinicama pravljena i bela peciva mahom veštim rukama Makedonaca. Oni su posebnim ritualom bojili atmosferu grada uzvikujući na ulicama: "Vrući, tazi, lepinji, simiti, penjerlije, mekani!!!" ili "Ćaji, ćaji, ajde ćaji vrući, majstor će me tući i za uši vući, majstorica još gore, ne da leba ni kore!!!"


Autor: Ana Vodinelić

Deo teksta preuzet sa: http://www.belgradestories.com




DRUŽENJA KNJIŽEVNIKA

Omiljeni čiča Milovan Glišić
Dragomir Brzak — nezaboravni zabavljač
Stevan Sremac — majstor humora
Janko Veselinović — pisac, pevač i guslar
Komediograf Nušić u Zetskoj ulici
A. G. Matoš u voljenoj Skadarliji
Satiričar Radoje Domanović
Bora Stanković — kontrolor u "Maloj pivari"
Milorad Petrović — Seljančica "u remu"
"Ukleti pesnik" Vladislav Petković Dis
Tin Ujević — "kralj boema"
Raka Drainac — princ beogradskih boema
Neshvaćeni pesnik — boem Rasinski

Deo teksta iz knjige:
Romantično boemska Skadarlija
Kosta Dimitrijević



2283  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Beograd / Kafane i mehane starog Beograda poslato: Mart 08, 2011, 05:27:52 pm
*

KAFANSKI MERAK STAROG BEOGRADA


Nezamenljivo, nezaobilazno, neprocenjivo, neodoljivo i nikad prevaziđeno mesto za provod, slavlje i razbibrigu, za pevanje i plakanje, sastanke i rastanke, polemike i pridike – uvek je bilo i biće kafana. I njena teorija, praksa i filozofija u malom koja se temeljno uči. Zato je od pamtiveka sabirni centar i gospode i hulja, pedigriranih i onih koji čak ni ne znaju šta ta reč znači. Kafane, hanovi, bistroi, mejhane, gostionice, restorani – postoji još i niz drugih opšte poznatih a i lokalnih naziva za adrese, na kojima se dočekuju mamurne zore sa ispražnjenim novčanicima.

Ali, i dušom punom "kao brod" koji je možda samo trenutno potonuo u buri emocija koja se nadvila nad mislima prethodne, besane noći. Kafane nisu samo drugi dom boema, bekrija i badavadžija, niti spas za žedne ili gladne slučajne ili "namerne" prolaznike. Kako jednom reče naš čuveni kafanski bard Mile Bogdanović, one su i "sentimentalno utočište", a danas i jedna od poslednjih boemskih oaza na sve otuđenijem, mada sve urbanijem asfaltu. I zato se i gradovi i sela, i varošice i mestašca kojih nema na geografskim kartama, oduvek pamte i traju, ne samo po ljudima nego i kafanama koje u njima žive. Kafane jesu i stanovi i stanari na adresama na kojima su sagrađene, jer one dišu i svakog dana se rano probude, a zaspu posle svih kojima pruže gostoprimstvo.

I veliki zaljubljenik u istoriju, tradiciju i značaj Beograda, istraživač u duši i u slobodno vreme arheolog amater dr Vidoje Golubović, nije odoleo da svoj voljeni grad istraži i putem svoje knjige predstavi na jedan nov – kafanski način. Naime, ovog leta on je u izdanju beogradske "CD grupe" objavio knjigu "Stare kafane Beograda" kao rezultat petogodišnjeg proučavanja pisanih podataka, pravnih dokumenata, istorijskih arhiva i starih publikacija koje sadrže dragocene podatke o ovim zdanjima od kojih neka i danas postoje, a drugima se gotovo izgubio svaki trag.

— Mnogi znani i neznani autori pisali su od vajkada o gradu na ušću dveju reka. Stare kafane kao deo života čaršije, imale su poseban, neobičan, specifičan, izazovan duh. U njima je pulsirao kulturni, zabavni, privredni i društveni život Beograda protkan politikom, ali, zašto kriti i nemoralom. Kafana je bila stecište advokata, boravište svedoka, jednostavno, mesto gde se odvijao život grada, gde su spremane i prikazivane pozorišne predstave, održavani koncerti i balovi, sastanci sportskih društava, političkih stranaka, esnafa, sednice Narodne skupštine, organizovane su zabave. U njima su uređivane i novine, pisale su se pesme i učili muzički akordi. Naravno, tu se i jelo, pilo, pa i spavalo – kaže dr Golubović koji je pre pola decenije radoznalo zaronio u bogatu riznicu kafanske istorije naše prestonice. On tvrdi da ovu knjigu nije pisao radi sociološkog, psihološkog, kulturološkog ili nekog drugog naučnog aspekta, već da bi se "otrgla od zaborava lepota imena varoških kafana i događaja vezanih za njih, koji će obeležiti istoriju Beograda".

Knjiga "Stare kafane Beograda" dr Vidoja Golubovića najpre razotkriva istoriju kafana, pozivajući se na pisane dokumente po kojima su prve ikad podignute kafane sagrađene u gradu Meki još u 15. veku. U 16. stoleću pojavljuju se i u Kairu i Siriji, a tada je i na Zapadu započelo sa uživanjem u kafi sa Istoka. Za nas je od najvećeg značaja podatak, da su već 1522. godine (postoji i zapis iz 1521. kada su Turci ušli u Beograd) u jednoj zgradi na Dorćolu, otvorili kafanu i služili kafu. Dolaskom Turaka u Beograd, poznati putopisci bave se karavan-sarajima i hanovima, tako da se pojam kafane, prema poznatoj literaturi, upotrebljava tek posle 1739. godine kada su Turci ponovo došli u grad posle Austrije. Kako god bilo, na Dorćolu je postojala kuća gde je služena kafa, ali se još zasigurno ne može tvrditi i da je to mesto tada nazivano kafanom.

Još 1740. godine putopisac Keper pisao je o dve vrste kafana u "belom gradu" – jedne koje su posećivali hrišćani i druge u kojima su se okupljali muslimani. On je ostavio opis po njemu tada najbolje kafane "Crni orao" koja se nalazila na spratu zgrade na uglu današnjih ulica Dušanove i kralja Petra Prvog, do koje se dolazilo trošnim, škripavim stepeništem. Njen enterijer nisu činili stolovi, stolice i klupe, već minderluci sa bogato ukrašenim ćilimima. U toj kafani niski plafon nije dozvoljavao da se gost uspravi, zidovi su bili obojeni u zeleno, narandžasto, modro i crveno, a na ulazu je za dobrodošlicu stajalo nekoliko ibrika i krčaga.

Dr Golubovića istraživački poriv doveo je i do spisa iz 1783. godine skeledžije Huseina, koji je opisao po njemu najveću kafanu u Vodenoj varoši na Savi koja se zvala "Čamdžijska kafana". Već sredinom 18. stoleća poznati su pojmovi – gostionica, han, kafana, mejhana (mehana), koji se sada sasvim razlikuju.

Ustoličenje Miloša Obrenovića za Beograd je značilo i otvaranje novih radnji, krčmi i mehana, posle i kafana pored drumova, tzv. drumskih hanova i mehana pored kojih su se zaustavljali karavani. U njima je služeno piće, pečeno meso i druga jela. Njihova mreža brzo se širila, pa je vlast munjevito reagovala u vidu obaveze da vlasnik pribavi specijalnu dozvolu od kneza lično i da plaća porez od 12 groša. U mehanama su se sastajali trgovci radi kalkulisanja i špekulisanja, a u kafanicama u Sava-mali i Bukureš-mali već od 20-tih godina 19. veka uživalo se u piću i gurmanlucima, starogradskim pesmama, ali i u bludu. Tih godina je za Sava-malu izdato 15 dozvola za legalno držanje mehana, a notirane su i "divlje" mehane. S obzirom na to da nije postojala jasna definicija za mehane, u smislu njene veličine i namene, njihov broj u to vreme se tačno ne zna. U popisu iz 1820. godine u Sava-mali bilo je između 50 i 60 kuća, a po nekima i stotinjak i samo jedna mehana. Godine 1827. već je bilo 178 domova kuća, a Beograd se tada dičio kafanama "Paje Kantardžije", "Ećim Tome", "Zisinom", a zatim i "Gušančevom kafanom" blizu Kalemegdana.

Svako ko je iole držao do sebe i značio nešto u gradu imao je svoje mesto, sto i stolicu u kafani. Dr Golubović naglašava da su se i značajne političke stranice ispisivale na kafanskim stolovima. Za njima su sedeli i birači i glasači, naročito u vreme između dva svetska rata, pa je tako nepisano pravilo bilo da u "Barajevu" sede demokrate, članovi "Slovenske ljudske stranke" mogli su se naći u "Ljubljani", a "Maderu" su "rezervisali" ministri Cvetkovićeve vlade.

U kafanama su sedeli i znani i neznani, u njima se stvarala naša poezija na primer Branka Cvetkovića i proza Branislava Nušića, a pod njenim krovom nadahnuti su i večni šlageri "Mali stan", "Mansarda", "Tri palme na otoku sreće", "Šta znate vi muškarci?", "Zašto si pospan Džo?"... Kafana je bila utočište za beskućnike, boeme, studente, putnike, vračare, umetnike, žene sumnjivog morala, a kao takva najtačnije lice i naličje velegrada Beograda. Njegovom specifičnom šarmu doprinelo je i društvo za zabavu i uveseljavanje "SUZ" koje je osnovao Mihajlo Petrović Alas, a sastajalo se u jednoj kafani kraj Bajlonijeve pijace. Iako je bilo mnogo zainteresovanih za dobijanje "članske karte", ovo društvance nije želelo da proširuje krug "istomišljenika" i u njega se zato teško ulazilo.

— Poseban "šmek" beogradskim kafanama u 19. veku davali su njihovi orkestri, tzv. "muzičke bande". Ti muzičari svirali su doboš, zurlu, bubnjeve, gočeve, harmoniku, ćemanete, frulu, tamburice, gajde, gusle...

Njihovo mnogobrojno prisustvo zapamćeno je po starom kalendaru 6. aprila 1867. godine, u vreme obeležavanja predaje ključeva Beograda knezu Mihailu Obrenoviću. Savremenici su tada opisivali grad kao nikad veseliji, jer se u njemu orio "Moravac", svirale su se i pevale rodoljubive i ljubavne pesme, recitovali su se stihovi i glumilo po ulicama. Pevači i orkestri u to vreme uvek su prvo "pekli" zanat u kafanama, a među onima koji su ostavili trag u našoj narodnoj muzici treba podsetiti na Sofku i njenog muža, violinistu "Paju Ciganina", zatim Divnu Kostić, Mijata Mijatovića, Vukicu Vuku, Uroša Seferovića... — nabraja autor knjige, napominjući da je popularnost Sofke i Vukice Vuke ovde između dva svetska rata bila veća, od na primer, slave reprezentativca-fudbalera Moše Marjanovića. To su bile prave kafanske zvezde koje su kod nas sijale "rame uz rame" uz ime glumice Ita Rine. Sofka je sa orkestrom svog muža snimila i više od 40 ploča, neke od njih i u Parizu i Berlinu, a na tadašnjim nosačima zvuka "zavrtele" su se i pesme orkestra braće Cicvarić koji su snimili ploču još u vreme dinastije Obrenović. Po svom slavujskom glasu u beogradskoj čaršiji proslavile su se i pevačice iz Bugarske, ali je Sofka svakako bila muzička perjanica Skadarlije i kafane "Kod dva jelena" 20-tih godina prošlog stoleća. Njena pesma je kažu, umela da pomiri i najljuće stranačke protivnike kada bi se svake večeri iz njenog grla zaorilo "Zulfe mori Zulfe" ili "Lepa Fata". Muška konkurencija Sofki je bio čuveni Brana Cvetković. Već je u legendu ušla priča kako su ga mnoge domaće i inostrane gramofonske kompanije neuspešno nagovarale da se umilostivi i stane pred mikrofon da bi snimio ploču. Ali, Branu je više od belosvetske slave zanimao kafanski život, pa je noću pevao a danju spavao i nije imao "slobodne termine" za snimanje. Navrat nanos, ipak je zabeleženo nekoliko parodija svojstvenih njegovom glasu i pojavi, a koje su se zvale "Artiljerija Rustikana", "Osetljivo srce gospođe Cvrce", Mitkov karasevdah", "Luče i u papuče" i niz drugih muzičkih "bisera".

Otkrivajući nekadašnju kafansku filozofiju našeg glavnog grada, dr Golubović se susreo i sa tamnom stranom njene medalje. On je došao do pisma Kneževske kancelarije iz 1824. godine u kome se spominju "tri bećara iz grada ovdašnjeg. Jedan je Džindži Gavaza, jedan je Kafedžibaša i jedan kod čauša vezirova i među njima trefio se i Čupko Pavel koji obijaju kuću, ulaze kroz prozor i noževima uspevaju da povrede ženu, bivaju uhvaćeni jedan okovan i svi dobijaju po 200 štapa po tabanima".

Odmah po formiranju beogradskog suda 1826. godine i prvog izveštaja napisanog knezu, navodi se hapšenje nekih "bećara koji zaludniče i pijanče po kafanama, pa su jedni kažnjeni batinama, a drugi su proterani iz Beograda". U izveštaju iz 1838. godine spominju se i učestali neredi na tadašnjim "krompir balovima" održavanim u kafanama. To su bili balovi za "običnu raju" bez skupih djakonija.

Da bi goste sprečio da izazivaju nerede, knez Miloš Obrenović uveo je porez za sve posetioce balova u iznosu od "deset groša za bolničku kasu i jedan cvancik za pandura". Da se sa "četvoro očiju" pratio rad kafana, govori i preporuka iz decembra 1837. godine Miloša Obrenovića, tadašnjem šefu beogradske policije "da posebno motri na spletkaroše i besposlene koji se povlače u mehane i ružno govore o Praviteljstvu i prave "špionluke". Sledeće godine  usledila je i "Publikacija" o zabrani igranja karata, pijančenja i larmanja u mehanama i kafanama, igranja karata za novac, kao i da se u njima ne sme služiti piće pijanim gostima i držati ih otvorene posle za to određenog vremena.

Ali, ljubitelji lumperajki, lakih dama i ljute kapljice oduvek su bili "žilavi" i lako su "hvatali krivinu". Uprkos naredbi koju je 1860. godine izdao tadašnji beogradski gradonačelnik Nikola Hristić — da se stanovništvo može zadržati u kafani do 23 sata, a da posle tog vremena niko na ulici ne sme biti bez fenjera — nereda je i posle odlaska Turaka bivalo sve više. Tadašnja policija poslala je i protestno pismo Jevremu Obrenoviću, komandantu varoši beogradske o mehanama "koje su na neurednim mestima i gde se kojekakva bezakonja čine".

Razlog što su te ugostiteljske ustanove, zadavale sve veću glavobolju predstavnicima reda i zakona, nalazio se i u činjenici da je Beograd za njih bio vrlo plodno tle. Naime, već 1858. godine u njemu je po popisu bila 271. kafana i mehana, statistika iz 1860. zabeležila je 307 ustanova ovog tipa, dok je sedam godina kasnije prebrojano u esnafu 139 kafedžija i 186 meandžija koji su pripadali utvrđenim kvartovima na Paliluli, Terazijama, Vračaru, Dorćolu, Sava-mali i Varoš kapiji.

Godinu 1900. Beograd je dočekao sa 672 trgovca i mehandžija, što je bilo čak 15,8 odsto ukupnog broja socijalne populacije grada. Trinaest godina kasnije popisano je 212 ugostiteljskih objekata, kafana i hotela, da bi 1937. u Beogradu sa Zemunom radilo čak 23 hotela, 33 restorana, 433 gostionice, 427 kafana, 197 bifea, 412 narodnih kuhinja, 293 zdravljaka (u kojima se služilo mleko i jogurt) i 318 krčmi. Dr Golubović pronašao je i podatak da je krajem 19. i početkom 20. stoleća na prostoru današnjeg Trga Republike bilo 16 kafana, a rekorder je svakako bila Poenkareva ulica (sada Makedonska)  koja se u to vreme sastojala od 40 kuća, od kojih je 17 bilo pod kafanskim krovom.

A ko "zna svaku kafanu u gradu" i ume da "ubode dobar provod", majstor je i da odabere lokal u kome se gurmanski jede. Pišući knjigu "Stare kafane Beograda" dr Vidoje Golubović otkrio je da je i u prohujalim danima, baš kao i danas, ponuda ovdašnjih kafanskih menija bila na svetskom nivou. Tridesetih godina prošlog veka rado se obedovalo u kafanama -restoranima "Kolarac", "Srpska kruna", "Dva jelena", "Imperijal"... Ko je sa merakom "mastio brke" srpskim specijalitetima odlazio bi u kafane-restorane "Leskovčanin", "Ratnički dom" (danas u Domu vojske sa najvećom terasom u gradu), "Šiško", "Trandafilović", "Mladi Mavarin", u kojima su ih zabavljale romske pevačice. Ljubitelji morskih specijaliteta i dalmatinskih vina nisu žalili para u kafani "Dva ribara" u ulici kraljice Natalije, a zbog rečnih specijaliteta išlo se u "Parobrodsku restoraciju" na savamalskom pristaništu gde su zalogaji "zalivani" srpskim vinima – sremskim, zatim crnim iz Župe, belim iz Smedereva, vermutom iz Sremskih Karlovaca. Kafanske meraklije častile su se i belim i crnim pivom, čuvenom šljivovicom koja se proslavila među francuskim vojnicima sa Solunskog fronta, a točila se i klekovača i kvalitetan brendi.    

Da bi se nabrojala imena svih nekadašnjih prestoničkih kafana, neophodno bi bilo imati jedan obimniji imenik. Jer svoje goste su imali "Zora", "Esnaflija", "Kod Arapina", "Dva pobratima", "Fišeklija", "Sedam švaba", "Bandist"... Pored čuvenih kafana u Skadarliji bile su poznate i "Kuća veselja", "Biciklista", "Ladovina", "Sablja dimiskija", "Nova skupština", "Poslednji groš", "Velika Srbija". Da njihovim vlasnicima pored mnogobrojnih gostiju nije falilo ni kumovskog dara, pokazuju i imena poput "Pseto koje laje", "Kod lepog izgleda", "Daj dam", "Kod Srpske nade", "Burdelj", "Radnička kooperativa", "Ladno kupatilo", "Kod Crnog psa", "Zlatna slavina", "Kod jeftinoće" i mnoge druge.

Cela ova priča ne bi ni imala smisla, da oduvek nije bilo večnih boema i poslednjih romantika kojima su kafane drugi, ali možda i najdraži dom. A za ovu kategoriju kvalifikovali su se pesnici i slikari, vajari i filozofi, uspeli i neuspeli pisci, talentovani i uspešni. Ali, među njima bilo je i nesretnih i neshvaćenih iz svih slojeva društva koji su u kafanskom raju nalazili jedinu nadu, utehu i spas iz života koji za njih to nije. U brojnoj boemskoj vojsci Beograda verno su svim srcem i dušom između ostalih služili i Đura Jakšić, Tin Ujević, Čiča Ilija Stanojević, Branislav Nušić, Raka Drainac, Branko Radičević, Todor Manojlović Toša, glumci Aleksa Bačvanski, Lazar Telečki, Sava Rajković...

I kasnije, društvo za stolom pravili su im i kraljevi i prosjaci. Sve do danas, a i ubuduće, kafanska knjiga neprestano se piše i dopunjava dugim spiskom novih imena svojih poklonika. Jer kafanski ambijent, draž i dim su jedinstveni, neponovljivi i originalni izumi ljudske duše koja žedna, uvek treba svoj bunar želja. I pune čaše sa dubokim dnom za dobar cug naiskap. U zdravlje davnog juče, prohujalog danas i dalekog sutra.
     

Autor: Ana Vodinelić
http://www.belgradestories.com
2284  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Beograd / Kafane i mehane starog Beograda poslato: Mart 08, 2011, 05:27:32 pm
*
Kafane i mehane starog Beograda


KAD JE MIKA ALAS SVIRAO BOEMIMA


Samo u periodu od 1860. do Drugog svetskog rata Beograd je imao više od hiljadu kafana i mehana. One su bile stecište boema, centar javnog života, ali i mesta u kojima su se donosile krupne političke odluke.

Beograd je, ne tako davno bio čuven po svojim kafanama, koje su bile jedan od simbola našeg glavnog grada. Nažalost, poslednjih godina te kafane polako ali sigurno nestaju, a na njihovim mestima otvaraju se banke, restorani brze hrane, ekskluzivni kafići i druga obeležja tranzicije. Doduše i savremena mladež, poput svojih predaka voli da posećuje "ugostiteljske objekte", pa su beogradski kafići, baš kao i nekadašnje kafane puni tokom većeg dela dana. Ali, u njima danas važe neka druga, manje romantična pravila ponašanja, koje su u skladu sa savremenim načinom života. Onih starih, dobro poznatih kafana ostalo je svega nekoliko. One svedoče o "dobrim, starim vremenima" i jednom drugačijem Beogradu, koga više nema. A ta beogradska boemija svoje početke imala je još sredinom 19 veka.

Da su kafane i mehane od davnina obeležje srpske prestonice svedoči činjenica da je, još knez Miloš Obrenović 1859. godine posebnim dekretom regulisao njihov način rada, izgled, kao i pravila ponašanja u njima. Tada su i jasno razgraničeni pojmovi "kafana" i "mehana".

— Mehane su bila mesta na kojima je moglo da se dobije prenoćište i hrana, dok se u kafanama služilo samo piće. Propisom, koji je 1859. doneo knez Miloš predviđeno je da kafane i mehane moraju biti izgrađene od tvrdog materijala i imati ulaz sa čela, a ne iz dvorišta. Po tom propisu bilo je predviđeno i da pojedini lokali, unutar gradskih zidina mogu da uposle devojke, ali maksimum dve, objašnjava Videje Golubović, autor knjige "Mehane i kafane starog Beograda".

Ovaj propis bio je, za javni život Beograda od ogromnog značaja. Jer, gotovo da nije bilo sokaka u ondašnjoj varoši u kome se nije nalazila barem jedna kafana ili mehana. Tako je, recimo, krajem 19 veka bilo zabeleženo da se, u današoj Makedonskoj ulici nalazila 41 kuća i 21 kafana. Slično je bilo i u ostalim delovima grada, pa je Golubović uspeo da popiše čak 960 kafana i mehana koje su, u Beogradu postojale u periodu od 1860. do Drugog svetskog rata (kada se tome dodaju i lokali o kojima ne postoje pisani tragovi može se zaključiti da ih je bilo i više od hiljadu).

Svaka kafana starog Beograda imala je svoj "imidž". Znalo se kakvi gosti u nju dolaze, kakvo se piće služi, o čemu se raspravlja. Tako je, recimo kafana "Dardaneli", koja je srušena 1901 godine, a nalazila se na mestu današnjeg Narodnog muzeja važila za prvo stecište boema, pa su, kada je doneta odluka o njenom rušenju zbog toga nastali i pravi protesti. Kasnije se, po boemiji pročula "Pozorišna kasina", smeštena u blizini Narodnog pozorišta, da bi se tek krajem 19. veka boemi preselili u Skadarliju. Naravno, kafane i mehane bile su poznate i po drugim, značajnim događajima.

— U kafani "Proleće", kasnije nazvanoj "Hamburg" zasijala je prva sijalica u Beogradu. Zanimljivo je da se na tom mestu, u Masarikovoj ulici danas nalazi zgrada Elektrodistribucije. Prvi telefon u Beogradu zazvonio je, takođe u kafani i to u "Tri lista duvana", dok je prvi sajam knjiga 1893. održan u "Kolarcu", kafani koja se nalazila na današnjem Trgu Republike. U kafani je prikazan i prvi film, a zanimljivo je da se posle Prvog svetskog rata u "Kasini" jedno vrme zasedala i Narodna skupština, objašnjava Golubović.

Budući da je politika i tada bila omiljena tema, a suparništvo među strankama veliko kafane i mehane delile su se i prema partijskoj pripadnosti gostiju. Tačno se znalo koje kafane važe za "radikalske", a koje za "naprednjačke", gde se okupljaju liberali, a gde socijalisti. Vlast i pojedine stranke umele su da u kafane, u kojima se okuplja "suparnički tabor" pošalju i svoje špijune koji su, imitirajući obične goste prisluškivali šta im protivnici spremaju ili kakvo je raspoloženje naroda prema vlasti.

Svoje kafane imali su i poznati inudstrijalci. Tako je, u Skadarskoj, u blizini čuvene pivnice postojala kafana "Bajloni" (kada je ona građena na tom su mestu pronađeni ostatci praistorijskog čoveka), dok je kafana "Smutekovac" pripadala Vajfertu. Ona je tako nazvana po Smuteku, Čehu koji je jedno vreme bio njen vlasnik, a zanimljivo je da je, prilikom posete Beogradu tu boravio i Nikola Tesla.

Ali, kafane su najviše bile čuvene po beogradskim boemima. Njihovi nezaobilazni gosti bili su Đura Jakšić, Laza Kostić, Vojislav Ilić, Janko Veselinović, Laza Lazarević, Stevan Sremac, Branislav Nušić, Tin Ujević... Gde su boemi tu je i orkestar, a u jednom od njih svirao je i Mihailo Petrović, poznatiji kao Mika Alas, čuveni matematičar i naučnik i još čuveniji boem. Svi oni ostavili su neizbrisiv trag u srpskoj umetnosti i nauci, ali i javnom životu glavnog grada, pa nije ni čudo što se za njih vezuju i neobične priče.

— Đura Jakšić voleo je da pije, pa je tako ostao dužan vlasniku kafane "Kod kočijaša". Da bi mu vratio dug naslikao je sedam radnika, inače po nacionalnosti Nemaca koji su, preko puta kafane gradili tadašnju Gradsku bolnicu. Ova slika odmah je nazvana "Sedam Švaba", pa je novo ime, po njoj ubrzo dobila i ta kafana, koja se nalazila u današnjoj ulici Džordža Vašingtona. Imena i to često neobična bila su još jedno obeležje beogradskih kafana. Neka od njih su "Dve lude", "Dve bule", "Zemljotres", "Klanica", "Dobro jutro", "Kafana kod poslednje nade". Bilo je i kafana koje su nosile svetska imena, pa su se zvale "Njujork", "Amerika", "Lion", "Nemački car", napominje Vidoje Golubović, inače dobar poznavalac prošlosti Beograda. Tako se u njegovoj knjizi "Kafane i mehane starog Beograda" nalazi više od osam hiljada informacija o ovoj temi, koje je on voljan i da podeli i sa gostima naše prestonice.

Tako je živeo i takav ambijent je vladao u jednom drugačijem Beogradu. Nazalost danas nije skoro nista sacuvano od tadasnjeg ambijenta.


18.02.2008.
http://www.blogoye.org
2285  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Beograd / Kafane i mehane starog Beograda poslato: Mart 08, 2011, 05:27:03 pm
*

KAFANE SU BILE DUŠE GRADA

Beograd je prvu kafanu imao pre Pariza,
Beča i ostalih evropskih metropola.




Još 1522. godine Turci su u jednoj zgradi na Dorćolu otvorili kafanu i u njoj služili kafu. U svojoj knjizi "Stare kafane Beograda" dr Vidoje Golubović kaže da nema pretenzije da tvrdi kako se beogradska ugostiteljska radnja zvala baš kafana, i navodi da su se u nas, od samih početaka do danas, koristila razna imena: karavan saraj, han, mehana, mejhana, kavana, birtija, bife, gostionica, aščinica, krčma, bar, restoran i, na kraju, ugostiteljski objekat.

Prema informacijama dostupnim u našoj literaturi, a do kojih je ovaj autor došao, prve kafane nastaju u gradu Meki u XV veku. Tokom XVI veka otvaraju se kafane i u Siriji i u Kairu ali ne može se sa sigurnošću tvrditi kada prve kafane počinju da rade u Turskoj. Golubović kaže da je pronašao samo zapis da je 1554. godine radila kafana u Carigradu.

Uživanje kafe sa Istoka je na Zapad preneto u XVI veku. Posle Beograda, prvu kafanu, 1592. godine, dobija Sarajevo, London 1652, dve godine docnije Marselj, u Beču je otvorena 1683. godine a u Lajpcigu 1694.

"Kafane, one stare, bile su deo života čaršije, imale poseban duh, neobičan, specifičan, izazovan, u njima je pulsirao kulturni, zabavni, privredni i društveni život, protkan politikom, pa i onaj, zašto ne reći – normalan. Kafana je bila stecište advokata i boravište svedoka. Jednostavno, mesto gde se odvijao život grada, gde su spremane i prikazivane pozorišne predstave, održavani koncerti, sastanci sportskih društava, političkih stranaka, esnafa, organizovane zabave i susreti, održavane sednice Narodne skupštine, uređivane novine, u njima su pisane pesme i učili se muzički akordi, smišljane su ideje ali i jela, u njima se pilo i spavalo", kaže Golubović u predgovoru.

U prvo vreme, u kafanama služila se samo kafa "uz ambijent koji je pratio kulturu života istočnih naroda, gde se kafane prvo i javljaju. Nije zato bez osnova tvrdnja da su Turci, dolaskom u Beograd 1521. godine u jednom od prostora na Dorćolu služili kafu. Na osnovu dostupne literature ne mogu se, sem pretpostavki, opisati taj prostor, izgled, nameštaj (ako ga je, uopšte bilo, zbog načina sedenja tadašnjeg turskog življa), kako se pila i kuvala kafa, niti ostali detalji".

Sam naziv, kafana, u Beogradu i Srbiji počinje da se koristi tek posle 1738. godine, kada su Turci ponovo došli u Beograd, posle vlasti Austrije. Golubović piše da se u turskim izveštajima iz XVI veka opisuju beogradski karavan saraji i hanovi. Hanovi su imali bolji komfor i služili su za boravak gostiju od više dana.




O prvim kafanama u Beogradu, pisao je, 1740. godine, putopisac Keper, koji ističe da su jedne kafane posećivali muslimani, a druge hrišćani. Keper tom prilikom daje opis kafane "Crni orao" na Dorćolu, koja je, kako veli, najbolja u gradu.

Kafana "Crni orao" bila je na spratu zgrade na uglu današnjih ulica Dušanove i Kralja Petra, a do nje se dolazilo trošnim drvenim stepenicama. Kafana nije imala stolove, stolice ni klupe, već minderluke prekrivene ćilimima. Visina kafane nije dozvoljavala da se u njoj čovek uspravi. Zidovi su bili išarani zelenom, crvenom, modrom i narandžastom bojom, a na ulazu je bilo postavljeno nekoliko krčaga i ibrika.

Početkom XIX veka knez Miloš uvodi porez za mehandžije i obavezu dobijanja dozvole za rad. Mehane su bile stecište trgovaca i špekulanata, a u Savamali i Bukurešt-mali već je 1826. godine bilo alkoholnih pića, ali i bluda.

Među važne datume za istoriju beogradskih kafana svakako spada 1821. godina, kada Beograd dobija mehanski esnaf, 1840. je počela da radi Kneževa pivara, 1871. godine Prvo srpsko pivarsko akcionarsko društvo, 1873. Vajfertova a 1884. godine i Bajlonijeva pivara. Bajlonijeva pivara je 1903. godine proizvodila oko 28.000 litara svetlog ("Prvenac" i "Plzen") i crnog ("Prvenac" i "Salvator") piva.

"Beograd najveći broj gostionica i kafana dobija krajem XIX i početkom XX veka. Grad u nekim statističkim procenama na pedeset stanovnika ima po jednu kafanu ili gostionicu. Na Pozorišnom trgu, danas Trgu Republike, u tom periodu je bilo šesnaest kafana, a u Poenkareovoj, danas Makedonskoj ulici, od 40 kuća 17 je bilo kafana ili gostionica. Na Varoš kapiji je bilo 12, na Terazijama 11, u Skadarliji sedam, na Slaviji devet, u Dubrovačkoj ulici, u donjem delu, 16 kafana i gostionica", navodi Golubović, objašnjavajući da su, ma kako se zvale, kafane imale izuzetno mesto u razvoju društvenog, privrednog i kulturnog života Beograda.



Fajront pre ponoći

Opisujući rad nekadašnjih kafana Golubović kaže da je 1860. godine Nikola Hristić, tadašnji gradonačelnik Beograda, izdao naredbu da se stanovništvo u kafani može zadržavati do 11 sati uveče, a da posle tog vremena niko na ulici ne sme biti bez fenjera. Jedna od obaveza srpskih vlasti bila je i obaveza vlasnika kafana da svako veče upale fenjer pred kafanom, i to u deset sati uveče. Srbi su poštovali naredbu, ali Turci nisu. Terali su inat.

Hroničari su zabeležili i pokušaje borbe s prostitucijom. Knez Miloš je u svoje vreme naredio da se "te nesrećnice dave bacanjem u Savu". Naredio je i davljenje podvodačica, takozvanih "peza". Golubović navodi da su stradale mnoge Vlahinje, Grkinje, Ciganke, Jevrejke, Levantinke... kao i to da nema traga da su se Srpkinje bavile najstarijim zanatom. Sve to nije sprečilo nered i prostituciju u kafanama, čak ni na tada popularnim "krompir balovima", pa 1838. godine knez Miloš uvodi porez za sve posetioce balova od 10 groša za bolničku kasu i jednog cvancika za pandura.




"Kafana je ostala u zapisima i kao mesto gde se vodila politika. Između dva svetska rata, a i pre, u njoj su zabeleženi značajni događaji, odluke. Čak su i pripadnici stranaka išli u određenu kafanu. Demokrate u "Barajevo", Slovenska ljudska stranka u "Ljubljanu", ministri Cvetkovićeve vlade svraćali su u "Maderu". Kafana je bila mesto gde su sedeli znani i neznani, slavni i neslavni pisci, pesnici, urednici novina i časopisa, novinari, glumci i razni umetnici, slikari i vajari, sportisti, političari... Kafana je bila mesto gde su nastala i značajna književna dela. Setimo se Branislava Nušića i humoriste Brane Cvetkovića, koji je sve svoje vodvilje, skečeve i šaljive pesme napisao u kafani. Kafana je bila mesto književnih diskusija, sukoba oko književnih pravaca, putokaza i književnosti. I ne samo to. U kafanama su čitane nove pesme, koje su tako počinjale da žive i prenose se, da dobijaju dušu. Otuda ostaju za večnost zapisane, upamćene i nikad zaboravljene mnoge pesme. Neke od njih postaju šlageri, koji se i danas čuju i rado slušaju: 'Mansarda mali stan', 'Periferija', 'Mala ulica', 'Tri palme na otoku sreće', 'Zašto si pospan Džo?', 'Šta znate vi muškarci' i mnoge druge."

Pevajući te i druge pesme, u kafanama su se proslavili Sofka, Divna Kostić, Mijat Mijatović, Nata Pavlović, Nada Aleksandrović, Dušan Đorđević… Golubović navodi da je zahvaljujući toj slavi Sofka "lepotu svog glasa (na ploči) zabeležila u Parizu i Berlinu". I mnogi orkestri, poput "Braće Cicvarića" potekli su iz kafana.

Kafana je bila "prihvatilište za beskućnike, boeme, vračare, putnike namernike, studente, ljude bez stana, prostitutke... Mnoge beogradske kafane imale su svoju fizionomiju, karakter i krug gostiju. Golubović navodi da je Mihailo Petrović Alas osnovao društvo za zabavu i uveseljavanje "SUZ", koje se okupljalo u jednoj kafani blizu Bajlonijeve pijace. Članovi "kluba" nisu dozvoljavali proširivanje kruga.

Ređajući u knjizi mnoštvo ovako zanimljivih detalja, jer "Kafana je postala srce i duša Beograda, pa kako o njoj ne pisati" – Golubović u svojoj knjizi nabraja 578 starih kafana i 60 hotela i 44 hanova i karavan saraja. Zaključujući svoj spisak sa periodom pred početak Drugog svetskog rata, on se bavi i zanimljivim imenima beogradskih kafana, kafanskom srpskom kuhinjom, opisuje kafane kojih više nema, poput "Dardanela", kafane srušene 1902. godine, koja je, i pored toga, ušla u mitologiju prestonice.

http://www.jat.com
2286  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:15:40 pm
**

TOTALNE OSNOVE NARODNE MUZIČKE TRADICIJE U MAČVI


I. Arhaična vokalna narodna muzička tradicija

Iako u zastupljenosti postoji primetna nesrazmera, podojenost ukupne tonske folklorne materije na:

a) arhaičnu i
b) noviju (u čijim okvirima se razvija i najnovija) je potpuno evidentna.

Ta dvodelna pripadnost jasna je i izvođačima vokalne narodne tradicije, pa i njihovim češćim slušaocima po mačvanskim selima, jer je shodno shodno načinima izvođenja nepogrešivo razlikuju i dele na: "starinsku, što se peva na glas" i "sadašnju (noviju) što se peva na bas". U takvoj situaciji dalja objašnjenja ove osnovne podele smatramo zaista suvišnim, uprkos činjenici da je do sada i to razumevano na različite načine.

Arhaična narodna muzička tradicija Mačve je monotipska i, iz razloga koje smo već razmatrali, u nestajanju. Njenu okosnicu čini jedan od tipova koji nam je poznat iz arhaičnog narodnog pevanja Banje (11) sa zastupljenošću od 15,8% ili 29 od 184 primera u okviru arhaične vokalne tradicije, odnosno 9,2% od svih primera. U starom mačvanskom pevanju taj tonski niz je jedino reprezentativan, ali u manjem fizičkom obimu. Od 365 primera vokalne tradicije u celini 40 primera ili 11,0% pripada muzičkoj arhaici, što je:

a) po zastupljenosti najstarijeg pevanja znatno manje; ali i
b) po tipološkoj zastupljenosti jedinstveno, jer se radi o tonskoj osnovi samo jednog modela arhaičnog pevanja, a to je i moralo prouzrokovati veću prirodnu preciziranost odnosa tonskih visina uz njihovu znatno veću homogenizaciju u okviru temeljnog tetrahorda kao okosnice tonskog niza.

Osnovni tetrahord kao razvijena tonska baza i njegova dalja nadgradnja  (dilatacijom obogaćeni ambitus) u mačvanskom narodnom pevanju se razlikuju i po preciznosti ispoljavanja tonskih visina, naravno u korist osnovne tonske baze. A te razlike u odnosu na slično pevanje u Banji su sledeće:

tipski tonski niz karakterističan za Banju



269-287 66-83 171-191 55-78
tipski tonski niz karakterističan za Mačvu



269-280 70-79 177-186 39-58 85-98 32-61 96-118 76-92

Iz razmatranih numeričkih međuodnosa proizilazi i potencijalni zaključak da je tonalna homogenizacija arhaičnog pevanja direktno uslovljena kvantitativnom preciziranošću unutrašnjih tonskih struktura kapeva i to bez obzira da li je taj tip arhaičnog pevanja jedini autohton ili je ostao jedinstveno zastupljen prevagom nad ostalim načinima nekadašnjeg arhaičnog tonskog mišljenja i pevanja (12).

Merenja svih tonskih visina sa ciljem upoređivanja dobijenih numeričkih vrednosti izvršena su primenom seta elektronskih uređaja, koji su sačinjavali:

1. Magnetofon sa obrtnom glavom prividnih brzina 38 i 76 santimetara u sekundi, alternativno sa magnetofonom sa beskrajnom trakom. Oba uređaja su izrađena po savetima elektroničara Ivana Jeličića. Izvođači Branko Džakulić, metaloglodač i Budimir Miljković, elektroničar. Jednim ili drugim uređajem dobijene su u diskontinuitetu numeričke vrednosti promenljivog analognog signala odgovarajućeg muzičkom toku svake od merenih jednoglasnih melodija.
2. Upoređivač frekvencija koji funkcioniše po principu "nultog izbijaša" (13) što je u stvari upoređujuće ujednačavanje tonskih visina iz uređaja 1 i 3 posredstvom te aparature. Konostruktor i izvođač: Budimir Miljković.
3. Frekvekciometar sa ugrađenim ton-gekeratorom čija je merna tačnost do 1/10 herca na 10 sehundi merenja. Konstruktor i izvođač! Mirko Vožnjak, elektroničar. Ovim uređajem merene su apsolutne tonske visine u hercima, koje su u sledećem pootupku (primerom tablice Erix-a von Hornbostel-a) pretvarane u cente, da bi bile grafički izražavane semantičkim sistemom Alen-a Danielou-a; i
4. Tonski fleksibilne orgulje je po savetima Ivana Jeličića realizovao Budimir Miljković sa ciljem kompletke elektro-akustičke rekonstrukcije analiziranih primera (14).


II. Novija vokalna narodna muzička tradicija

Pod istorijskim i ostalim okolnostima o kojima je već bilo reči, novija vokalna narodna tradicija u Mačvi se razvijala sa dve deminantne karakteristike koje se, uprkos svome pojavnom preplitanju, u osnovnim oblicima svode na:

a) narodne melodije nastale promenama arhaičnih napeva koji su ranije pripadali muzičkim narodnim umotvorinama Mačve i ostalih bližih etno-geografokih regiona (15); i
b) pesme nastale u udaljenijim muzičkim sredinama van tih celina, odakle su dolazili najsnažniji uticaji koji su prouzrokovali najdelotvornije promene arhaične u noviju muzičku narodnu tradiciju u Mačvi.

Razume se, i takve melodije i tekstovi su takođe pretrpeli raznovrsne i nejednako duboke promene, a njihov učinak kao agensa daljih promena lako je uočljiv prema broju primera u grupama i podgrupama koje su tipološki povezani delovi ukupne novije narodne vokalne tradicije Mačve. Zanimljiva je pri tom činjenica da su pored kompatibilnih tonskih nizova kojima pripadaju pesme čije se osnovne melodijske karakteristike bitno ne razlikuju od sličnih mačvanskih, takođe relativno brojni i tonski nizovi čija je struktura bitno neslična i zato sasvim nepodudarna sa mačvanskom. Takve pesme svojim prisustvom u muzičkoj praksi uglavnom nisu prouzrokovale znatnije melodijske promene u Mačvi, pa su tipske grupe i podgrupe u kojima se one nakon strukturalnog razvrstavanja nalaze malobrojne po zastupljenosti primera.

U Mačvi je značajna još jedna osobenost pripadništva novijoj narodnoj vokalnoj tradiciji, a to je da su instrumentalna i vokalno-instrumentalna narodna muzička tradicija sa vokalnom povezane u jedinstvenu celinu upravo posredstvom ponekih struktura novije vokalne narodne muzičke tradicije. Napevi igara sa pevanjem, koji najčešće bogato melodijski varirani čine melodijsku suštinu odgovarajućih igara jedan su od elemenata takvog prožimanja, dok se za melodije koje guslari koriste za folklorno-muzičku prezentaciju epskih, epsko-lirskih i lirskih tekstova mora konstatovati značajna dvojna bliskost i to: i sa polaznim i sa ciljnim napevima tokom nastajanja novije iz krila arhaične vohalne narodne muzičke tradicije Mačve i širih regiona.

Iako kao dosta malobrojni hronološki uglavnom ne lociraju mesto razvojem promenjenog dela pevanja kao svojevrsnog muzičkog rudimenta, tonski međuoblici, čije postojanje svedoči o fazama u okviru procesa prelaženja arhaičke u noviju vohalnu tradiciju su dragoceni i kao pokazatelji formi međusobnog prožimanja te folklorko-muzičhe materije tokom promena. Njih karakterišu osobito:

a) slični melodijski pomaci (istih melodijskih stupnjeva, a različitih tonskih visina) kod arhaičnih i najnerazvijenijih napeva novije vokalne tradicije; zatim
b) nedovršena temperiranost tonskih visina upravo hod tih najnerazvijenijih oblika novije vokalne tradicije (16) ; i
v) tonalna kontamikacija manjeg dela arhaičiog pevanja Mačve, pod čim se podrazumeva simultano korišćenje arhaičnih i novijih tonskih oblika u istom napevu.

Primeri tonalne kontaminacije pripadaju prelaznim melodijskim oblicima u kojima se simultano javljaju melodijski delovi čije su tonske osnove međusobno bitno različite, jer imaju dvojnu pripadnost: arhaičnoj i novijoj narodnoj muzičkoj tradiciji. U ovom Zborniku postoje tri takva napeva: "Na livadi leži momak mladi" (broj 46), "Od tri vrste, od četiri" (broj 47) i "/J/urodiše žute kruške" (broj 48), koji svojim postojanjem nisu prouzrokovali neka bitnija dalja usložnjavanja melopoetske strukture. Ovakav razvojni skor je sasvim u skladu i sa smerom i osnovnim tendencijama kontinuiranih promena ovih napeva, čija pripadnost arhaičnom ustupa pred novim u toku stalnog procesa pretvaranja starog u novo.
 
Međutim, pored jasnih razlika između dva sistema muzičkog mišljenja (arhaične i novije muzičke tradicije), čak i u prelaznim oblicima očigledna je i izvesna labilnost tonskih visina novijeg pevanja, uz relativno sličnu konstalaciju tetrahorada novijeg i arhaičnog narodnog pevanja, koja se na pomenuta tri primera, kao prelaznim oblicima, ogleda u:
 
a) postojanju manjih (u odnosu sledeći) interval između finalisa i prvog stupnja (arhaični oko 72C, (centa) noviji oko 90C;
b) postojanje relativno velikog intervala između drugog i trećeg stupnja: arhaičnog veličine oko 200C, novijeg oko 290C, uz zavodljivu sličnost jednog i drugog tetrahorda; i
v) ponovljena pojava malih intervala između trećeg i četvrtog stupnja (arhaična: 40—50C i novija tradicija 90-100C).
 
U celini to ovako izgleda:



....

Mačvansko narodno pevanje danas nije karakteristično po većem broju i kvalitetima pojava ove vrste, koje se znatno plastičnije ispoljavaju u drugim krajevima Srbije, gde novije pevanje nije steklo odlučujuću prevagu, radi čega se i za proces prelaženja delova stare u noviju pevačku tradiciju još uvek ne može tvrditi da je ušao u fazu svoje finalizacije. Prezentacija kvantitativno i kvalitativno tipičnih primera ove vrste biće svojevremeno praćena i publikovanjem studijskih istraživanja i tog problema.

2287  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:15:16 pm
**

NAPOMENE UZ POETSKE TEKSTOVE I NJIHOVE MUZIČKE OSNOVE


Pre svega iz razloga na koje je ukazano kada je bilo govora o etničkim mešavinama na tlu Mačve, poetski tekstovi koji su sastavni deo obreda su u Mačvi čak vrlo retki, što ukazuje na opšte stanje upražnjavanja i same konstitucije obreda. Druga odlika, da sinkretizam obrednih radnji i obredne muzike ne karakteriše već poodavno praznovanje najvažnijih paganskih svetkovina, jasno svedoči o tome da u Mačvi narodnih obreda kao integralnih celina nema, pa se u sadašnjem životu Mačvana može naići na njihove samo čak izvesne ostatke. Rečitijeg primera o tome ne treba ni tražiti pored isuviše jasne činjenice koja ilustruje samu suštinu problema da tokom naših istraživanja koja su trajala više od 15 godina nismo našli nijednu svadbenu obrednu pesmu. Zato se i među proznim tekstovima uz obrede ističu oni koji čine celinu sa obredima ili periferijskog značaja (npr. pretežno hristijanizovanih), ili takvih koji predstavljaju samo detalj iz nekada bogate celine te vrste, ili obrednog pevanja (odnosno vikanja) i radnji sporadičnog karaktera.

Balade i romanse u Mačvi, čak bez obzira na način izvođenja (guslarski ili bez instrumentalne pratnje) pripadaju starom načinu građenja poetskih narodnih tvorevina, dakle, skoro isključivo — monostihu. Sa ostalim pesmama koje pripadaju starijoj lirici, a imaju po pravilu (koje nije bez uglavnom retkih izuzetaka) zajedničku osnovnu osobinu, jer su građene na bazi monostiha, balade i romanse su povremeno motivski, pa i tematski međusobno vezane. Osnovu tih veza obično čini zajednička početna tema čiji dalji tok se udaljava od razvojnih kriterijuma balade kao lirsko-epske tvorevine, nastavljanjem naracije poetskim sredstvima koja karakterišu čistu liriku.

Prisustvo po tekstu novijih prelskih pesama koje se pevaju na stari diafoni način svedoči i o tome da je na prelima doskora pevano na starinski način. Od najstarijih kazivača obavešteni smo i o tempu kojim se preovladavalo novije nad starijim pevanjem. Pre Prvog svetskog rata pevajući "na glas" pevači su se, kažu, od početka do kraja tih zabava uz pesmu, igru i ručni rad nadvikivali sa učesnicima drugih, obližnjih prela, i to i muškarci i žene, a kao izuzetak "povela bi se i poneka pesma na bas". U vremenu između dva rata novije pevanje, a zajedno sa njim i građa novije poetike (distih) silovito su potiskivali starinsku poeziju i muziku sa prela i moba, a to znači i iz svakodnevnog života, jer su to u Mačvi ostali jedini skupovi u selima gde se obavezno peva. Pevačka situacija se takođe naglo preokrenula: ranije većina pevača, a naročito žene koje sa gradom nisu imale češći kontakt, po pravilu nisu znale "ni da prate pesmu na bas", a već četrdesetih godina bio je priličan izuzetak neko ko zna da peva "staru kajdu na glas". I konačno, posle Drugog svetskog rata sasvim se proređuju starinska prela, mobe i komišalja, a nestajanjem tih poslednjih značajnijih prilika za održavanje kontinuiteta novijeg stvaralaštva, pevanje "na bas" i poetski tekstovi sastavljeni od distiha gube i dragocenu potporu koju su imali u vidu aktivnih improvizovanih interpersonalnih kontakata na tim skupovima. Tako najnovije poetsko i muzičko narodno stvaralaštvo u Mačvi postaje eventualna preokupacija pojedinca zainteresovanog za publicitet njegove sposobnosti da piše pesme, pa da ih čita u svojoj najbližoj okolini ili publikuje u lokalnim glasilima (najčešće listu radne organizacije), što mora podrazumevati pojavu autonomije poetskog prema muzičkom stvaralaštvu. Na taj način i poslednja tanka nit kojom je povezano poetsko sa muzičkim u procesu folklorne improvizacije od slučaja do slučaja i od mesta do mesta, negde brže negde sporije nestaje i gasi se. Folklorno stvaralaštvo u novijem narodnom pevanju u Mačvi je upravo na taj način posle Drugog svetskog rata sticajem okolnosti potiskivano iz narodnog života u narodno sećanje, a iz sećanja je još mnogo bržim tempom nestajalo arhaično narodno pevanje, davno već lišeno sinkretizma kao značajne brane u nestajanju tih najstarijih vrsta muziciranja u patrijarhalnoj Mačvi.

Neophodno je ukazati i na to da je prelo kao narodni običaj u Mačvi pružalo naročito pogodnosti upravo za bogat razvoj i dalje širenje pevanja "na bas" u balkanskim prostorima Srbije. Prva takva pogodnost sadržavana je u činjenici da su između Srema i Mačve istorijske okolnosti prouzrokovale duge, intenzivne i masovne kontakte, a zatim mešavine stanovništva i to od najranijih vremena, pa do dandanas. Po mentalitetu Mačvani iz severne Mačve i Sremci su veoma bliski, a iz Srema kao krajnje južnog srednje-evropskog dela, neposredno su dolazili mnogi, pa među njima i muzički uticaji, naročito delimično evropeizirane pesme koje je radoznali mačvanski pevač usled malih razlika, a velikih sličnosti mogao lako da nauči u Sremu, pa da se podiči u svome selu. A za tako što je već tada jedinstveno mesto moglo biti mačvansko prelo. Druga je pogodnost da je prelo bilo mesto gde su potpuno preovlađivali kao nezaobilazni: ručni rad i zabava svih vrsta, prvenstveno pesma, ali i priča "doskočica", kraća improvizovana šala, ređe igra. U duhu shvatanja suštine funkcije prela kao prilike kada se okuplja mladež bilo je da se prisutni "pokažu" a kao pevači da pokažu šta znaju i mogu da otpevaju, naročito "šta novo znaju". Muzički novo — novije narodno pevanje u to vrems je preovlađivalo u svim srednje-ezropsknm prostorima koje je naseljavao naš živalj a za Mačvanina je to bio višestruko bliski Srem i njegovo stanovništvo. I treće, možda presudno, prelo je po pravilu okupljalo veći broj učesnika, u svakom slučaju dovoljan da se od onih koji su već naučeni ili priučeni u toku pevanja formira pevačko jezgro od nekoliko pevača, a da ostali imaju priliku da slušaju, uče i snalaze se, a potom se poluglasno, pa sve glasnije, mestimično, pa sve uspešnije i duže pevački priključuju onima koji najbolje znaju. Pošto je drugi, prateći glas inače veoma jednostavan treba da ga prihvati što veća grupa, po mogućstvu svi na prelu, bio je i to značajan izazov za mlade ljude "da su već naučili". Jedan stari kazivač nam je tako uz reč saopštio da je on "na prelu kada je prvi put čuo kako se peva na bas pevao u sebi, a tiho uz ostale, pa sve jače već na sledećem prelu".  Izvrsna komunikacijska prohodnost činila je potom svoje: novije pevanje iz Mačve kao specifični dvoglasni muzički model dalje je razmicalo granice prodora pevanja "na bas" kao novijeg načina vokalnog grupnog narodnog muziciranja, a time i stvaranja novijeg folklornomuzičkog sloja u našoj narodnoj tradiciji. O efektima takvog međusobno uslovljenog, a vremenski i po intenzitetu nejednakog razvoja pod dominantnim uticajima zapadno-evropske muzike najbolje svedoče takođe nejednaki stepeni evropeizacije narodne muzike. Na primer:

a) u Sremu, gde je pod primarnim (recimo i najdužim) uticajima te snažne muzičke kulture iz narodne muzičke prakse pretežno potisnuto i narodno pevanje "na bas";
b) preko Mačve poznate po tome da u svakom selu postoji grupa pevača koja peva na noviji način, a u nekim selima dve i više takvih grupa; i
v) u selima Gornje Jasenice (okolina Topole i Aranđelovca) gde je proces promena arhaičnog narodnog pevanja i nastajanje novijeg vokalnog muzičkog izražavanja u toku, koji je obeležen čak mnoštvom prelaznih oblika, koji takođe karakterišu pojave o kojima govorimo.

I na ovaj način, posredstvom podataka o stepenu promena, jasno se ocrtava uloga koju je narodna muzička tradicija Mačve imala i još uvek ima u procesima bitnih promena našeg narodnog muzikaliteta. I još jedan podatak takođe može delotvorno da ilustruje značajnu ulogu Mačve kao kulturno-tranzitnog prostora kada je širenje uticaja novijeg narodnog pevanja u pitanju: u čitavoj Zapadnoj Srbiji Mačva je jedinstvena po tome da u njenom ukupnom narodnom melosu novije pevanje ima jasnu prevagu nad arhaičnim, a uz to istovremeno novija narodna poezija (distih) nad starom narodnom poezijom (monostihom). Dakle, takva potpuna prevaga novog nad starim elementom u narodnoj muzičkoj tradiciji ne karakteriše više nijedan kraj Zapadne Srbije, inače poznate baš po rasprostranjenosti i značajnoj ulozi pevanja "na bas" u narodnoj muzičkoj praksi tih delova Srbije.

U Mačvi, zbog njene neobično burne istorije koju u pravom smislu karakterišu nebrojena ratna dejstva, borbene i vojničke pesme iz različitih vremena su veoma brojne, od ovde zabeleženih — svaka deseta. Primetna je uz to nesrazmera u broju pesama nastalih u ovom veku u odnosu na sve one koje su stvarane u ranijim vremenima, za šta postoje dva razjašnjavajuća fakta. Jedan je da smo publikovali samo one starije tekstove koje su kazivači naučili usmenom predajom, sa potpunim isključenjem "učenja iz knjiga". Na taj način je van ovog Zbornika ostalo nekoliko kapitalno vrednih epskih pesama o borbama u Mačvi tokom Prvog srpskog ustanka koje su skoro svi guslari naučili iz zbirki Vuka Stefanovića Karadžića i tako su se našle na njihovim repertoarima. Drugi razlog je specifičan za guslarsku delatnost, a tiče se takođe njihovog repertoara: guslari izvode i održavaju u pamćenju pre svega one tekstove koji su naročito aktuelni u narodu, birajući, ne isključivo ali mahom, one teme i poetske interpretacije koje privrženici i poštovaoci gusala i guslanja najviše žele da čuju. Tako, imajući u vidu najneophodniji bliski kontakt guslara sa njegovim auditorijumom, konstituisan je snažan kolektivni uticaj na aktuelni, a preko njega i na ukupni repertoar guslara. Napomenućemo da posredstvom tog socijalnog mehanizma deluje i proces zaboravljanja borbenih narodnih pesama koje se odnose na relativno udaljene događaje.

U toku ratova početkom ovoga veka i narodne revolucije Mačva i Podrinje u celini bili su poprišta izuzetnih bitaka i događaja koje su u daljim borbama sa, u Mačvi neopisivo okrutnim osvajačima, imale dalekosežni značaj. Cerska bitka kao ogromni početni uspeh u Prvom svetskom ratu i nastanak slobodne teritorije u Mačvi, Podrinju i dalje širom Zapadne Srbije 1941. godine, pokretali su u svojim vremenima i uslovima nesalomljivo borbeno raspoloženje koje je odslikavala, ali i dalje rasplamsavala borbena narodna pesma.

Najpoznatija od svih mačvanskih borbenih pesama iz narodne revolucije koje smo prikupili, a čija je pojava označavala nastavak pesama bunta "Ustaj seljo, ustaj rode!", javlja se u nekoliko značajnih varijanti. Popularnost te pesme koja je nikla u predratnoj seljačkoj borbi ne samo za političke slobode, već i za ukupan slobodni razvoj čini da se ona javlja i kao isturena parola uoči izbora 10. decembra 1938. godine, da bi kroz samo nekoliko dana bila završena poklikom "Jerezovski okov teški ne mož' podnet' duh viteški!" U toku prvih sedmica ustanka 1941. godine kao njen pripev pevana je pesma šumadijskih partizana sa odgovarajućim izmenama u tekstu, koji je glasio: "Pšenica je klasala, sva je Mačva ustala", a nakon osnivanja Mačvanskog partizanskog odreda omladinac-partizan, đak učiteljske škole Milić Šestić, koji je učio partizane da pevaju borbene i revolucionarne pesme je ispevao najobimniju i najiscrpniju poetsku varijantu ove pesme (9).

Poetizovana hronika o herojskoj smrti Selimira Sela Jovanovića sastavljena od dveju celina koje se pevaju na varirane melodije poznate revolucionarne pesme "Mitrovčanka" ima svoju takođe zanimljivu, ali i potresnu predistoriju. Povodom dolaska komunista-robijaša, koji su uspeli da iz kaznionice u Sremskoj Mitrovici pobegnu u noći između 22. i 23. avgusta 1941. godine, u selu Petkovici pred štabom Narodnooslobodilačkog partizanskog odreda, priređen je 20. septembra izuzetno svečani doček. Bila je u njihovu čast postrojena veća grupa partizana, a hor odreda, koji je pripremio Sele Jovanović otpevao je "Mitrovčanku". O tom nesvakidašnjem događaju se dugo pričalo u narodu. Docnije su pevači iz naroda, koristeći tu istu melodiju "Mitrovčanke" kao muzičku osnovu, za koju se može reći da su je od Sela Jovanovića i naučili, ispevali dve divne vizije o njegovoj herojskoj smrti (10).

Dečja narodna poezija i muzika u Mačvi predstavljena je malim brojem pesama, ali one i takve nereprezentativne po broju, otkrivaju neke indikativne osobine ranije svakako znatno brojnijeg i uticajnijeg narodnog stvaralaštva za decu. Među primerima koje smo zabeležili skoro da nema dečjeg stvaralaštva, onih pesama koje su stvorila deca različitih uzrasta, već napevi uglavnom pripadaju muzičkim tvorevinama kojima se odrasli obraćaju deci. Pošto su pesme koje su stvorila sama deca kao deo svojih igara inače veoma retke, ta činjenica, da nije praćena još i malobrojnošću ne bi sama vodila zaključku da su pesme za dečji uzrast retke i da nestaju u Mačvi, što takođe uz izvesnu degradaciju tog dela narodnog stvaralaštva, karakteriše situaciju. Ipak, ono što čak predstavlja i iznenađenje je da se među većinom uspavanki i razbrajalica nalazi i jedna pevana basna i to u tonalnim okvirima arhaične vokalne muzike, što donekle osnažuje osnovanost pretpostavke da je, ne tako davno, najstarije narodno muzičko stvaralaštvo u Mačvi cirkulisalo i među decom.

Šaljivi tekstovi koji imaju makar izvesku muzičku osnovu u Mačvi se izvode na veoma različite načine, a na dva osnovna: prozni tekstovi uz jedan oblik ritmiziranog govora, a poetski vokalno ili vokalno-instrumentalno. Tako se šaljive, kao uostalom i ostale pesme, izvode na arhaične ili novije načine pevanja, što ne prejudicira i njihovu strukturu stihova (monostih ili distih). Tu se, međutim, ipak nalazi i osnovni element diferencijacije, jer se među pesmama stvorenim korišćeljem distihova humoristički motivi najčešće javljaju u relativko nerazvijekom obliku, pre kao element vedre atmosfere, nego kao materija koja se razvija prema punom efektu žanra. U veoma često nepovezanom nizu distihova neretko se mešaju različiti poetizovani iskazi, a ne istrajava na određenijem, npr. čisto lirskom ili humorističhom efektu, već se obično samo tematski održava koktinuitet naracije uz samo sekundarno korišćenje različitih konteksta ili efekata. U pesmama građenim distihom kao poetekom strukturom u Mačvi su zato doota retke tipične šaljive pesme, ali su zato lirske pesme sa humorističkim elementima tako brojne, da karakterišu skoro apsolutno noviju poetiku u mačvanshim selima. Pesme tog tipa u ukupnom zbrajanju imaju potpunu prevagu i zato što su građene na bazi distiha, pa su sve do naglog izobičavanja tipičnog mačvanskog prela, predstavljale još jedinu otvaralački živu materiju u tradicionalnom seoskom poetskom stvaralaštvu Mačve.

Muzički humorističhi elementi su najneprisutniji u guslarskom vokalno-instrumentalnom izvođenju čija se muzička potka po pravilu ne razlikuje čak ni prilikom izvođenja epskih u odnosu na šaljive pesme. Mnoge pesme čija je tematika veoma dramatična, neretko protkana i tragičnim akcentima, ne samo da se muzički ne razlikuje od šaljivih pesama, već mogu početi, što se često i dešava, kraćom narodnom stihovanom šalom, naravano korišćenjem melodije koja se tokom integralnog izvođenja sigurno neće bitno izmeniti. Ipak, muzički humoristički elementi u vokalno izvedenim šaljivim mačvanskim pesmama nisu ni retki, ni nezastupljeni, već je naprotiv zastupljeno više njihovih vrsta. Navešćemo ilustracije radi tri primera: u pesmi "Sjaj, meseče, preko bagremara!" melostrofa je tako kreirana da se pevanjem imitira mucanje na vrlo duhovit način; melodija pesme o neumerenosti u jelu "Prvo je veče večerala jedna mlada gospođa" izvodi se uz muzičku pratnju u drugom glasu korišćenjem teksta "zumba, zumba" čije dugotrajno ponavljanje asocira na neprekidno jelo; dok se uz melodiju pevale šale "Posejala baba tikve" kao dodatni efekat javlja još i zviždanje sa govornim tekstom itd. Dakle, o poslovično duhovitom odnosu Mačvanina prema životu u celini svedoči još i naglašana muzička raznovrsnost u izvođenu šaljivih narodnih pesama.

Čak i letimičnim pregledom igara sa pevanjem i pripeva uz igru u Mačvi prirodno se nameće misao da su ta dva dela u ukupnoj strukturi, po zastupljenosti i ulozi u razvoju muzike uz igračku tradiciju sasvim nejednaka, i konkretno: od 30 takstova uz melodije te vrste ima samo šest pripava uz instrumentalnu muziku koja prati igru, a sve ostale pripadaju igrama sa pevanjem, a to je siguran znak da ja povezanost igara sa pevanjem i melodija instrumentalno izvođanih igara veoma jaka i uz to direktna. Ilustrativni primeri se sami nameću, jar se u tzv. "dvojne melodije" vać posle prvog praglada notnih matarijala može svrstati većina takstova: uz "Povodno kolo" se pevaju "Rukavice s' prstima", "Oj, devojko, rokoko!", "Soko sedi na jeli" i "Moj grmiću šušnati!"; uz "Mačvanski četvorak" peva se "Oj, seko, Bog je rak'o!" i "Kaži, Pućo, koju voliš!"; uz kolo "Sakajdo" — "Ajdov, sakajdov" i "Sakajdača i kutlača"; uz kolo "Tamburica" — "Žanji, Djuro, korove!"; uz "Trojanac" — "Moja lola žito kosi"; uz "Šestopukovsko kolo" — "Čizme moje škripuću"; za "Čuburevku" se zna da potiče od igre sa pevanjem "Čuvajte se, devojke, crnogorski' đaka" itd. Izvestan broj primera ove vrste se može naći i u drugim krajevima Srbije, ali ne ovako skoncentrisanih u jadnom etno-geografskom regionu, što takođe ukazuje na poreklo većeg dela svirane muzike za igru u Mačvi direktno iz igara sa pevanjem. Zbog toga smo baš na ovom mestu navedenom problemu morali pokloniti punu pažnju, upravo zato  što je u potpuiosti i zaslužuje. I još neke značajne pojedinosti: bez većeg analitičkog napora se može zaključiti i da izvestan deo narodnih igara koje su deo ovog Zbornika čvršće pripadaju tlu Mačve, kao npr.: "Mačvanski četvorak", "Mačvanski "Trojanac", "Kolenika", "Lozničanka" i slične, nasuprot igri "Ala igram na čekiću", isuviše raširenoj u Bosni da bi se moglo poverovati kako je ona mačvanska, dok se "Sakajdo", "Moj grmiću šušnati", "Drma, drma oko grma" i još neke, zbog sličnosti sa šire posmatranim muzičkim folklorom Posavine ne mogu svrstavati van konteksta narodne muzike Srema, Slavonije, pa i još udaljenijih krajeva.

O gradskim pesmama, a naročito o njihovoj muzičkoj i poetskoj sistematizaciji već je bilo dosta govora u poglavlju posvećenom opštijim uslovima potrebnim za nastanak takve muzike i nastavak njenih daljih uticaja u sredini u kojoj je nastala, odnosno u kojoj je naknadno prihvaćena. Međutim, o tome koliko su bili snažni ti produženi uticaji na Mačvu preko gradske sredine, veoma jasno može svedočiti i neveliki statistički pregled zabeleženih muzičkih primera. Koliko je duboko prodrla gradska muzika u mačvansku seosku sredinu najrečitije govori podatak da su pesme gradskog porekla i prizvuka, osim u Šapcu, zabeležene još i u sedam mačvanskih seoskih naselja. Pritom bi se moglo pomisliti da je u tom širenju uticaja muzike Zapada i Orijenta udeo mačvanske gradske i seoske tradicionalne muzike gotovo ravnopravan, što međutim, lako demantuje podatak da je skoro polovina gradskih pesama koje su snimljene van Šapca zabeležena upravo u njegovom prigradskom selu Majuru, dakle izvesnoj medium-teritoriji preko koje su se uspešno širili uticaji gradske folklorne muzike i poezije iz Šapca dalje svuda po Mačvi.
2288  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:13:56 pm
**

GEOGRAFSKI POLOŽAJ I KOMUNIKACIJE


Mačva predstavlja najveći ravničarski deo SR Srbije južno od Save i Dunava kao vodenih međa koje dele srednjoevropske od balkanskih geografskih prostora. Njenih 860 kvadratnih kilometara ograničeno je u jednu celinu sa severozapada levkastom okukom Save, a sa zapada Drinom i ostalih strana mačvanskim odsekom. Duga je oko 33, sa sirinom koja dostize 27 kilometara, predstavljajuci istocni deo velike nanosne ravnice - macvansko-semberijske makro-planine, koja kao i Vojvodina cini deo dna Panonskog basena.

Macva je cak izuzetno ravna (visinske razlike obicno ne prelaze 15 metara), pa je stoga hidrografski ne karakterisu manje reke, vec tokovi specificne vrste kao sto su mrtvaje Zasavica i Bitva i reka Jerez koja u vreme poplava bujicom plavi juzne delove Macve. Ove pojave bile su jos izrazenije pre znacajnih melioracionih radova u Macvi do kada su se medju barama isticale i: Batar, Preseka, Begluk i Crna Bara, sto je sve zajedno uslovljavalo poslovicnu plodnost i naseljenost macvanske zemlje od davnina.

Macvanska ravnica bila je dosta lako prohodna jos od najstarijih vremena, a vec u doba prevlasti Rimske imperije kroz Macvu prolaze tri izuzetno vazne, magistralne saobracajnice:

1. Put od Rima preko danasnjeg Trsta, Ljubljane i Siska koji je prelazio Drinu kod macvanskog sela Crne Bare, pa isao na nekadsnji Sirium (danas Sremska Mitrovica) na Beograd i vezivao moravsko-vardarsku dolinu sa poznatim rimskim putem Via Egnatia;
2. Drugi put je polazio od Solina (rimska Salona kod Splita) pa se spajao u Bosni sa putem koji je dolazio iz doline Neretve i isao do Srebrenice (Argentaria) preko putne stanice Ad Drinum (danas verovatno Zvornik) gde je prelazio Drinu, prolazio kroz Gensis (moguce kod sadasnje Lesnice) i dalje isao preko Macve do Sirmium-a gde se sastajao sa putem Rim-Solun; i
3. Put od Beograda (Singidunum) do Sirmium-a desnom obalom Save koji se negde kod danasnjeg macvanskog sela Glusaca vezivao sa prvim odnosno drugim rimskim putem.

Cinjenica je, dakle, da je rimska mreza svojim najvaznijim pravcima prostiranja izvanredno poboljsavala prohodnost kroz Macvu koju su vec i same geografske okolnosti cinile pogodnom za saobracaj do te mere da se na njenom tlu cak susticu, pa i ukrstaju najznacajniji komunikacioni
pravci (2).


MAJSTARIJI OSTACI MATERIJALNE KULTURE I NASELJENOSTI MAČVE


Delovi Mačve naseljeni su još od neolita i to stanovništvo proizvodno vezanim za zemlju o čemu, kao najraniji podatak koji ima šire geografsko značenje, svedoči nadjeni zrvanj za mlevenje žita kod Šapca sa pripadništvom eri starčevačke kulture (3). Dalja proširenja i unapređenja zemljoradničke aktivnosti (veće krčenje šuma, korišćenje životinja za vuču i pojava zaliha proizvoda radi trgovine i razmene) vidna su posredstvom sada vec brojnih nalaza i u atarima današnjih mačvanskih sela: Štitara, Majura, Lipolista, Ševarica, Tabanovića, Pričinovića, Zasavice, Banovog Polja, Crne Bare i Dublja. I nakon mlađeg neolita u različitim delovima Mačve (kasno bronzano doba Drenovac i Salaš Noćajski, zatim vremenski nama bliža nalazišta metalnog doba u Mačvanskoj Mitrovici, Salašu Crnobarskom, Uzveću, Bogatiću i Prnjavoru) arheološke iskopine nesumnjivo dokazuju da je u Mačvi i u praistorijsko vreme mogao postojati i kontinuitet ljudskih naseobina.

Pošto kod nas gvozdeno doba pripada protoistorijskom periodu o etničkim promenama u Mačvi postoje i makar indirektni istorijski podaci. U to vreme u današnjoj Slavoniji žive Panoni koji zauzimaju severnu Bosnu, pa su po svoj prilici vladali i Mačvom. Pri kraju gvozdenog doba javljaju se Kelti i relativno brzo se asimiliraju sa Ilirima (oni žive u zapadnim delovima Balkanskog Poluostrva dotičući zemlje Panona sa više strana) i to je prvi istorijski pomen etničke mešavine u ovom delu naše zemlje. Međutim, tokom mlađeg gvozdenog doba Mačvu već naseljavaju Skordisci, koji pripadaju nastaloj mešavini Ilira i Kelta.


ISTORIJSKE OKOLNOST KAO UZROČNICI PROMENA NARODNE TRADICIJE NA TLU MAČVE


Na početku starog veka možemo da konstatujemo nova etnička prožimanja: TRIBALIKA (mešavina Ilira i Tračana) vladao je SIRIO, najverovatniji osnivač Sirmium-a, a rimski istoričar Apijan (Apianus) ističe srodnost Ilira i Panona čiji dodiri su najlakše mogući upravo na širem području ovog dela Srbije, jer Panoni žive severno od Jadra, Cera, Vlašića i Kolubare, a južno ilirsko pleme PARTPNA i to tako što Mačva, Posavo-Tamnava, Bosanska Posavina i Semberija čine jedinstvenu panonsku teritoriju. Grad Simium bio je centar čitave tadašnje rimske provincije Panonije, a čuvali su ga vojnici iz raznih krajeva Imperije. I, konačno, etničkoj mešavini pogodovalo je i paralelno upražnjavanje, a potom i prožimanjie obreda različitih religija: najpre su to rimska zvanična mnogobožačka i ilirska verovanja u lokalne bogove, a od I veka i hrišćanstvo, što sve zajedno razbija teističku čvrstinu, a paganske obrede posebno.

Novim događajima i pojavama na istorijskoj pozornici kao što su upadi Gota, zatim Huna i Ostrogota koji osvajaju Sirmium, mešavine stanovništva postaju sve složenije i raznorodnije, a od 395. godine posle nove ere Panonija kao do tada prirodna teritorijalna celina se deli između Zapadnog i Istočnog rimskog carstva, na čijem krajnjem severu se kao granična teritorija nalazi današnja Mačva. U VI veku pod zajedničkim avarsko-slovenskim pritiskom počinje da se menja odnos snaga na štetu Istočnog rimskog carstva, pa je 602. godine konačno slomljen vizantijski odbrambeni sistem, Sloveni i Avari prekriljuju Balkan, pri čemu slovenski element definitivno menja etničku sliku od doline Save, pa sve do zidina Carigrada. Vrhovna avarska vlast iščezava krajem VIII veka, posle čega se bugarski kanovi i vizantijski basileusi bore za prevlast uz prevagu Vizantije sve do pojave Ugra i brojnih ugarsko-vizantijskih ratova koji rezultiraju definitivnim potiskivanjem vizantijske vlasti. Od XI veka pa nadalje oblasti južno od Save pa sve do Rudnika nazivaju se Srem (od Sirium sa prilagođenjem slovenskom jezeku), da bi Ugri precizirali geografske termine: ONOSTRANI SREM za Mačvu i Pocerinu i OVOSTRANI SREM za današlji Srem. U drugoj polovini XIII veka ugarski kralj Bela IV organizuje Mačvansku banovinu i u aoj utvrđeni grad Kačvu kao je-dan od kastruma u nizu na obalama Save i Dunava.

Krajem XIII veka Mačva je deo države Nemanjića, ali za kratko da bi tek 1382. knez Lazar proširio svoju državu do obala Save, pa se u Ravaničkoj povelji spominju imena Mačve i Bitve kao srednjevekovnih župa i Drenovca kao sela u Bitvi, a na istoimenoj reci. Ratne mešavine stanovništva se veoma intenziviraju dugotrajnim sukobima Ugra i Srba, a posle Kosovske bitke pred Turcima više nije bilo ozbiljnijih prepreka, pa su se sve češće hitrim ratnim dejstvima probijali sve do Save. Defanzivni, ali i ofanzivni vojni razlozi pospešivali su izgradnju grada ZASLONA (na mestu današnjeg Šapca), kao značajnog utvrđenja na Savi sa zadatkom zaštite od upada Turaka, ali za koje se govorilo i to da je odatle lak pristup u Ugarsku, Slavoniju i alpske oblasti. Na tom mestu odakle je polazio put koji spaja unutrašnjost Balkanskog Poluostrva sa Srednjom Evropom Turci su, kada su se učvrstili na Savi, a da bi imali bazu za svoje upade prema severu, forsirano izgradili veliki fortifikacioni objekat pod imenom Šabac. U ratu je to bila snažna polazna baza za pohode različite veličine, snage i namene, a u miru i u toku brojnih docnijih primirja gradski trg i savska skela omogućavali su izvanrednu etničku i, što je za nas posebno važno, narodnu umetničko-tradicijsku cirkulaciju. Prema podacima datiranim sa aprilom 1528. godine u Šapcu se javlja i prvih nekoliko domaćih muslimana, što je za prvi prihvat orijentalnih muzičkih uticaja nagoveštaj stvaranja bitnog uslova budućeg snaženja te muzikalne osnove, a što sve zajedno ukazuje na mlodotvorne uslove za širenje muzičkih i drugih kultura Istoka i Zapada. U svom radu "Šabac i njegova okolina u XVI vijeku" dr Adem Handžić (4) konstatuje:  "Do sredine XVI vijeka strana civilizacija se odomaćila u našim zemljama, prilagodila donekle podnblju i dobila specifični ton, jer se širila u slavenskom ambijentu". Međutim, kontinuitet uticaja kompletne pa i muzičke natradicije iz dubine balkanskih prostora prema Mačvi, izuzetno eksponiranoj uticajima Evrope i Orijenta, čak su ne hoteći veoma sami Turci dovodeći DERBENDZIJE (poluvojnike, čuvare na putevima) iz vlaških (stočarskih), pa i udaljeljenijih sela šabačke nahije. U tada skoro opustela mačvanska naselja dolazili su novi planinci sa svojim skoro netaknutim arhaičnim pevanjem, na koje u krajevima odakle su dolazili nailazimo u očuvanom obliku još i danas (5). U vezi sa tim već na ovom mestu ističemo da su to danas jedini ostaci diafonog arhaičnog pevanja koje smo još uvek u nedegradiranom stanju nalazili u nekim mačvanskim selima.

U decenijama koje slede naglo jačaju suprotni, evropski kulturni uticaji na ukupnu, a posebno muzičku narodnu kulturu našeg življa južno od Save i Dunava. Od 1683. do 1739. godine Mačva je izložena posledicama austroturskih ratova kada su njeni žitelji "jatomice" stupali u jedinice austrijske armije, čija administracija vlada Mačvom 20 godina. U godinama 1689. i 1690. kada je austrijska vojna kampanja protiv Turaka na Balkanu beležila najveće uspehe, Austrijanci su (sa brojnim Mačvanima u svojim redovima) osvojili čak Skopje, Štip i Veles. Tokom svih tih nepredvidivih događaja snažna inversna i druga kretanja delova stanovništva Mačve stalno su pratila vojne operacije zaraćenih strana o čemu svedoče i podaci da su na dan 1. januara 1743. godine od 22 domaćina u Vrdničkom Prnjavoru trojica bila iz okoline Šapca. Bio je to, međutim, samo nagoveštaj ogromne seobe Mačvana ispred Turaka u Srem nakon Svištovskog mira, od kojih se tek polovina, docnije u nešto manje nepovoljnim okolnostima, vratila u svoja sela.

Većina navedenih događaja imala je bitan uticaj na sveopšte kontakte koji su morali prouzrokovati mnoge vidljive i značajne promene čak i u dubini narodnog bića: u shvatanjima, načinu života, načinu rada i međusobnog postupanja, u običajima i svim drugim ispoljavanjima usmenog narodnog stvaralaštva. Ta vremena dugog simultanog fizičkog prisustva življa sa Istoka i Zapada na našem tlu, koje je i inače geografski most među kontinentima, uz česte i daleke pokrete Mačvana u tim vojskama (učešće domaćih muslimana u bici pod Bečom u turskim, do prodora pravoslavnog življa kroz Srbiju i Makedoniju u austrijskim vojnim jedinicama) morala su ostaviti neizbrisive tragove, prepoznatljive i u narodnoj muzičkoj kulturi. O mnogo manje bitnom, docnijem i ne tako dugotrajnom austrijskom boravku u Novopazarskom Sandžaku, koji je svejedno imao značajne posledice u daljvm razvoju narodiv muzičke kulture toga kraja, Miodrag Vasiljeiić u svojoj studiji pišo sledeće: "Sredinom druge polovine XIX veka posle Berlinskog kongresa, javlja se u Bosni i jednom delu Sandžaka austrijska uprava. Pljevlja, graničio mesto od 1878. godine, postaje središte dveju političkih uprava - turske i austrijska - dveju vojnih komandi i istovremeno dveju vojnih muzika - orijentalne i evropske. Tu se ukrštala orijentalna muzika sa bečkim valcerima i marševima, pesme domorodaca s pesmama austrijskih vojnika iz Vojvodine i Hrvatske. Nove pesme kretale su se iz Pljevalja u Bijelo Polje, Sjenicu i druge sandžačke gradove i sela, a odatle u Metohiju" (6). Značajni efekti promena u oblastima poetike i muzikaliteta u Sandžaku nakon samo relativno kratkog vremena sučeljavanja različitih načina poetskog narodnog mišljenja i pevanja pod uticajem narodnih umotvorina i popularnih pesama kao slobodnih kompozicija sa umetničkim pretenzijama, bili su, dakle, vidni i sudeći po njihovom širenju veoma uticajni. Upoređujući, međutim, sa njima muzikalne i poetske promene u mačvanskoj muzičkoj narodnoj tradiciji, a imajući u vidu zamašnu vremensku dužinu tog međusobnog prožimanja folklornih kultura na tlu Mačve, kao i dubinu ukupnih etničkih i drugih promena u tom kraju, postaju jasne, bar što se kauzaliteta tiče, i nastale najveće promene koje se manifestuju u prelasku arhaične u noviju narodnu vokalnu muzičku tradiciju. Tri fundamentalna muzička elementa koji su figurirali kao početni parametri u procesu promena, čiji je intenzitet bio u konstantnom rastu, bila su:

a) arhaična narodna muzika koja je karakterisala tradicionalni muzički izraz stanovništva tog dela Balkanskog Poluostrva;
b) polutemperirana orijentalna tursko-arapska muzika; i
v) zapadno-evropska vokalna i instrumentalna muzika folklornog ili umetničkog porekla zajedno sa narodnom muzikom življa severnih i zapadnih delova naše zemlje, koja je već pretrpela promene pod uticajima zapadno-evropskog muzikaliteta.

Krajnji rezultati promena koje su se začinjale, pa kumulirale i kvalitetno manifestovale mogu se konačno svesti na nastanak inače vrlo raznorodnih rezultata i to:

1. novijeg narodnog diafonog pevanja "na bas" koje karakteriše tonalna tendenija upotrebe relativno temperiranih intervala sa čistom kvintom kao završnim sazvučjem; i
2. formiranje evro-orijentalnih narodnih melodija sa fundamentalnom tonskom građom koja podseća na neke od arapskih makama sa bitnom nastalom razlikom što u tim tonskim modelima nisu više zastupljeni mikrointervali (7) ili njihove tonske složenice, već je to evro-orijentalna muzika čiji je osnov tonske građe polovina tona; i
3. gradske pesme sa veoma vidljivim tonalnim i melodijskim osobinama koje ukazuju na njihov nastanak pod zapadno-evropskim, istočno-evropskim, južno-evropshim i ostalim evropskim muzičkim uticajima.

Sve ostale bitne promene, među kojima je svakako najmarkantnija pojava prevage distiha nad monostihom, odvijale su se naporedo sa navedenim kapitalnim muzičkim promenama, međusobno se ne uslovljavajući, ali i ne isključujući. I u savremenoj narodnoj muzičkoj praksi u Mačvi procesi promena narodne muzike i poezije su nevezani: ima tekstova sastavljenih od distiha koji se pevaju "na glas" (muzički arhaično) i suprotnih pojava da se tekstovi čiji je osnov građe monostih - pevaju na način novije muzičke tradicije ("na bas"), što ne predstavlja specifikum mačvanskog, već karakteriše muzički folklor više krajeva Srbije i širih balkanskih prostora.

O izuzetnoj snazi evropskih muzičkih uticaja svedoči i činjenica da su procesi promena arhaične narodne u noviju muzičku tradiciju već dosta davno uzeli takvog maha da se znaci promena u mačvanskom pevanju "na bas" mogu konstatovati samo u izvesnim rudimentarnim tragovima, a ne jasno kao u tradiciji nekih drugih etno-geografskih regiona Srbije, pre svega Jasenice (8.). U odnosu na novije pevanje Mačve, na primer, u Gornjoj Jasenici istraživača mora impresionirati postojanje međuoblika u toku čije analize su čak veoma jasni načini i pravci promena o kojima i ovde govorimo. Sasvim drukčije stanje mačvanskog novijeg pevanja ukazuje i na poodmaklu fazu tih promena u ovom kraju koji je bio "prvi na udaru" razvijenog zapadno-evropskog folklornog i nefolklornog muzikaliteta, a potom sam postajao agens daljih mena arhaične u noviju vokalnu narodnu tradiciju širom Srbije i Balkana. Geografski položaj uz rub srednje-evropskih prostora, izuzetna ravničarska prirodna saobraćajna otvorenost na sve strane i veoma dugo funkcionisanje najvažnijih balkanskih putnih komunikacija čak i sami za sebe su predstavljali nadprosečne preduslove da Mačva postane jedan od najznačjdnijih tranzitnih prostora međusobnog ukupnog kulturnog, a pre svega folklorno-umetničkog prožimalja. A pošto etno-geografski regioni koji imaju takav geografski položaj po prirodi razvoja prolaze dugotrajno i kroz burna istorijska razdoblja u ulozi obostranog prenosnika u cirkulisanju kontakta u svoj njihovoj složenosti, Mačva je i mogla, pa i morala imati jedinstvenu ulogu. Upravo zato u mačvanskim selima novija narodna muzička i poetska tradicija do te mere preovlađuju da samo kao izuzetak deluje relativno snažno arhaično pevanje u Badovincima i Klenju (koji su imovinski i ženidbeno-udadbeno po pravilu vezani sa selima Amajlije, Popovi i drugim u Semberiji), dok smo u Banovom Polju i Lipolistu melodije pevanja na stari način nalazili zaista izuzetno. U ostalim mačvanskim naseljima samo se još pamti da je pevano "na glas", kao i činjenica da je taj način narodnog muziciranja iščezao još pre Drugog svetskog rata.

U formi produženog delovanja gradska narodna muzika Mačve, koja se vremenom sve više ograničava na Šabac, utiče na dalje tokove seoske muzičke tradicije uglavnom dvojako:

a) svojim orijentalizovanim muzičkim sadržajima u kojima preovlađuju svojstva muzičkog Istoka; i
b) pesmama u kojima su dominantne zapadno-evropska melodika i ritmika, a u našoj sredini se shvataju kao stare gradske pesme.

Stare gradske pesme, međutim, pripadaju jednoj i drugoj vrsti, jer su njihovi stvaraoci i prenosioci bili stanovnici istih, naših gradova, među kojima se po intenzitetu gradskog folklorno-muzičkog života grad Šabac dugo vidno izdvajao, sve dotle dok sasvim novi muzički sadržaji nisu definitivno potisnuli čak i znatnije aktivno interesovanje za te vrste folklorno-muzičkog stvaralaštva.
2289  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:13:38 pm
**


Mome dičnom profesoru
i vrlom prijatelju
MIODRAGU A. VASILJEVIĆU
sa pijetetom



UMESTO PREDGOVORA


"Prva istrazivanja macvanske narodne muzicke tradicije bila su najdirektnije povezana sa prikupljanjem osnovnih informacija o narodnom pevanju i igrama za potrebe TV serije "Pesma je zivot", ciji je jedan film te daleke 1966. godine sniman na osnovu istrazenih muzickih i igrackih materijala u Crnobarskom Salasu, Crnoj Bari i Badovincima. Tokom 1967. godine emitovano je na programu TV Beograd 13 tavih emisija reprezentativnih za narodnu muziku Srbije, a medju njima i izvorne macvanske pesme i igre. Istini za volju navodimo i to da je u muzickoj redakciji Radio Sapca ubrzo bilo ideja i inicijativa da i sami, vlastitim snagama i nezavisno od ovog, preduzimaju dalja istrazivanja. Takva nastojanja rezultirala su i dugom i znacajnom serijom emisija narodne muzike "Stara pesma, igra stara" na Radio Sapcu sedamdesetih godina, a na osnovu neponovljivih snimaka sa terena njenog autora dirigenta Branka Djurkovica i urednika Save Terzica, Milorada Pantelica i Zivorada Stepandica, ostareni su i brojni melogrami u ovom Zborniku. Godine 1977. kulturno-zabavna redakcija Radio Beograda ucestvovala je u istrazivackoj i siroj akciji popularisanja narodne muzicke umetnosti na svojim programima i u javnosti, kojom prilikom sam sa svojim tadasnjim saradnikom etnomuzikologom Petrom Vukosavljevicem vrsio snimanja u dvadesetak sela koja pripadaju Macvi, a na osnovu tog materijala bio je odrzan i zavrsni koncert u sabackoj hali "Zorka". U Sapcu kao kulturnoj sredini tada je definitivno sazrelo i uverenje da je maksimalno ubrzavanje rada na prikupljanju macvanskih narodnih melodija ne samo izuzetno vazan, vec i prioritetni zadatak, pa su zavrsna istrazivanja i poslovi publikovanja ovog Zbornika finansijski udruzenih ekonomskim snagama RNIRO "Glas Podrinja" i samoupravnih interesnih zajednica kulture opstina Sabac i Bogatic. Puno raumevanje sustine znacaja problema koje su ispoljili Petar Nikolic i Tomislav Jerotic kao doskorasnji i novi direktor RNIRO "Glas Podrinja" i sekretar SIZ-a kulture Opstinske Skupstine Bogatic Milovan Prokic bilo je, zajedno sa drugim vidovima njihovog ucesca, van svake sumnje odlucujuce da ovaj posao bude ne samo ubrzan, vec i uspesno priveden svome kraju. Kao neposrednom ucesniku u toku zavrsnih poslova duzan sam da izrazim i posebnu zahvalnost kao publicisti i kulturnom radniku Tomislavu Jeroticu za pomoc koju mi je ukazao na izradi recnika manje poznatih reci i izraza, jer je samo na taj nacin socni macvanski govor mogao biti znalacki briblizen savremenom citaocu, inace dosta udaljenom od bogatih izrazajnih  mogucnosti  specificnih  narodnih govornih oblika.

Ipak, sve nabrojano bez nesvakidasnje predusretljivosti 306 kazivaca bile bi samo dobre zelje da se nesto znacajnije ucini. Da nije bilo izvanredne saradnje 265 pevaca, 30 razlicitih instrumentalista i 7 guslara u 34 macvanska naselja (1), ne samo da ne bi bilo ove knjige, vec bi zaborav pokrio ne mali deo dragocenih narodnih muzickih umotvorina. A u stalno potvrdjenom utisku da je vise od 15 godina naseg sakupljackog rada u Macvi trajno provejavalo duboko uverenje kazivaca da samo cinom svoje saradnje jedino oni mogu delotvorno doprineti ocuvanju  svoje tradicionalne muzicke kulture, nalazi se i pravi odgovor: kako je bilo moguce okupiti tako impozantan broj pravih znalaca narodne muzike u tako velikom broju mesta. Dakle, na srecu, svest o vrednostima narodne kulture u seoskoj sredini je ne samo jos uvek jaka, vec vremenom i jaca. Zato su nam sirom Macve u ovom poslu pomagali mnogi, a najvise pravi znalci i odusevljeni nastavljaci muzickog narodnog nasledja."

Ljubinko Miljković
2290  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:13:19 pm
**

IZVODI IZ RECENZIJA


"Ustalilo se da skoro svaka nova zbirka zapisa muzicke tradicije dobija odredjen naucni znacaj i mesto u nasoj kulturi, jer su ti zapisi jedino materijalno sredstvo kojim se istrzu iz zaborava dragocene vrednosti muzickog folklora, posto inace nezadrzivo odumiru i nestaju sa nestajanjem pevaca koji nisu ostavili svoje dostojne sledbenike. To ukazuje da je u svakom zapisu utisnut postojan trag muzike. To ukazuje i na potrebu da u svakom melografskom zapisu bude utisnut postojan trag te muzike u nestajanju, sto ce omogucavati da se po njemu uvek moze autenticno reprodukovati tekst i muzika i tako sacuvati za pokoljenja kao neprolazna muzicka tradicija.

Od izuzetnog naucnog znacaja svakako je otkrice i definisanje posebnosti arhaicne muzicke tradicije upravo u Macvi gde se najmanje moglo ocekivati da se ona moze jos uopste i naci. Cinjenica da u Zbirci postoji 40 ovakvih zapisa (sto cini priblizno 12% od ukupnog broja melografisanih napeva) predstavlja upozorenje etnomuzikolozima da arhaicna muzicka tradicija nije nestala kod nas i da se moze naci (u ostacima i tragovima) u skoro svim krajevima Srbije."

Ljubinko Kocić, muzikolog

▬ ▬▬ ▬

"Monografski zbornik narodnih pesama Mačve plod je autorovog petnaestogodišnjeg sakupljenog muzikološkog rada na terenu Mačve. On sadrži folklorni materijal iz 34 naselja Mačve — preko 370 narodnih pesama snimljenih od 265 kazivača. Studijski odeljak monografije rezultat je autorove muzikološke analize sakupljenog materijala u pomenutom zborniku, jedinstvene po metodskom pristupu koji je potpuna novina u muzikološkom radu.

Muzikološka monografija Mačve predstavlja sasvim originalno delo ostvareno uz primenu računara u muzikološkim analizama. Uz to, u takvom sklopu modernog pristupa monografskom istaraživanju u Mačvi po prvi put je u ovakvom obliku sakupljeno i prezentirano usmeno i muzičko narodno stvaralaštvo Mačve krajnje brižljivo sakupljeno i obrađeno. Ovim delom autora Ljubinka Miljkovića, na primeru mačvanskog narodnog pevanja, stvaraju se nove perspektive u nauci."

Dr. Miljana Radovanović, muzički savetnik Etnografskog instituta u SANU
2291  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:12:58 pm
**

S A D R Ž A J





Ljubinko Miljković | Muzička tradicija Srbije II MAČVA | rukopisni zbornik | Šabac, 1985.
2292  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Ljubinko Miljković — Muzička tradicija Srbije II MAČVA poslato: Mart 07, 2011, 04:12:16 pm
**



Dragan Martinović & članovi Esnafa



M A Č V A


Mačva je izrazito ravničarsko područje. Nalazi se u Srbiji, između reka: Drine i Save.  Udaljena je oko 80 kilometara zapadno od Beograda.

* * *

Niska i ravna Mačva, odvojena je od brežuljkaste šabačke Posavine i Pocerine mačvanskim odsekom, koji se pruža od mišarske ade preko atara Pocerskog Pričinovića, Jevremovca, Maova, Dobrića, Lipolista, Novog Sela i dalje prema zapadu do Drine.

Mačvanski okrug čine opštine: Bogatić, Vladimirci, Koceljeva, Krupanj, Loznica, Ljubovija, Mali Zvornik i Šabac.

Prostor Mačve dele tri opštine: Šabac (18 mačvanskih naselja), Bogatić (14 naselja) i Sremska Mitrovica (7 naselja).

Ukupan broj naselja u Mačvi iznosi 39 od čega su 37 seoska i 2 gradska. Najveća po površini je opština Šabac, sa 797 km2.
2293  ZVUČNI I VIZUELNI MATERIJAL / Pesmarica I / Pesmarica I — M poslato: Mart 05, 2011, 01:48:45 am
*

MARIJO, ĆERO MARIJO1

Marijo, ćero, mori, Marijo,
Mamino pile, more, šareno,
Donesi mame, more, vodice,
Donesi mame, more, studene.

Ne mogu, mamo, mori, ne mogu,
Teška mi kuća, mamo, na glavu,
Muško mi dete, mamo, na ruke.

Ne laži, ćero, mori, ne laži,
Stara se majka, mori, ne laže!

1 CD: Teofilovići "Sabazorski vetrovi" / snimano, 14. maj, 2001. godine / Banski Dvor — Banja Luka
2294  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Šabac / Šabac — grad koji s ponosom nosi svoje ime poslato: Mart 04, 2011, 10:11:49 am
*

ŠABAC — ISTORIJA


Arheološka nalazišta u gradu i okolini potvrđuju da su na ovom prostoru postojala naselja još u mladem kamenom dobu, a da su od početka nove ere ovde bili Rimljani. Tokom trajanja Nemanjičke države, u XIII i XIV veku, Šabac je bio u njenom sastavu i pripadao je Mačvanskoj banovini. Iz tog perioda datira i ime Mačva, koja danas označava plodnu ravnicu koja se prostire od Šapca ka Drini a nekada je označavalo ime grada. Nije utvrđeno gde se taj grad nalazio, jer nikakvi materijalni ostaci nisu sačuvani. Neki istoričari pominju mogućnost da je on bio pored Save, nizvodno od današnjeg Šapca, pa se čak dovodi u vezu postojanje ovog grada sa prestonicom kralja Dragutina koji je vladao ovim prostorima početkom XIV veka. Pouzdano se zna da je ovaj srpski kralj imao letnjikovac u Debrcu, 25 km nizvodno Savom od Šapca, čiji ostaci postoje sačuvani i danas.

Tokom Srednjeg veka, na mestu današnjeg Šapca postojalo je slovensko naselje pod imenom Zaslon, što je označavalo nekakav breg, uzvišenje, ili zaklon od vodenih nepogoda. Postojanje ovog naselja zabeleženo je u dubrovačkim spisima iz 1454. godine.

U drugoj polovini XV veka, posle pada tadašnje Srbije pod tursku vlast, Turci ovladavaju i ovim krajevima. 1470. godine na pogodnom mestu, gde se obala Save blago uzdiže, a nedaleko od ušća rečice Kamičak u Savu, Turci podižu tvrđavu, ne mnogo veliku po dimenzijama, ali snažnih i visokih bedema. Sa kulama isturenim prema Savi ona je, kroz vekove, predstavljala snažno uporište prema turskom suparniku u borbi za prevlast na Balkanu-Ugarskoj, i kasnije Austrougarskoj. Turci novosagrađenoj tvrđavi i gradu koji je oko njenih nastajao, daju ime Bejerdelen, što u prevodu sa turskog znaci "onaj koji udara sa boka". Tako lociran i utvrđen grad bio je značajna turska ispostava iz koje se moglo lako upadati u ugarsku teritoriju, kontrolisati saobraćaj Savom i vršiti uspešno niz drugih vojnih funkcija.

Tokom nekoliko narednih vekova Šabac je više puta prelazio iz turske pod austrijsku vlast i obratno. Tokom perioda vladavine jednog ili drugog carstva, jedne ili druge kulture, grad je menjao svoj izgled. Za turske vladavine, a ona je zapravo prekidana samo na relativno kratke vremenske periode, bio je to tipični orijentalni grad, sa uskim prljavim uličicama, malim zanatskim radnjama sa ćepencima i sa više džamija sa vitkim minaretima.

Za ceo Period pod turskom vladavinom ne može se u stvari ni govoriti o pravom gradu, jer se život odvijao uglavnom u tvrđavi i neposredno oko nje. Jedan od razloga za slabiji razvoj gradskog naselja je i konfiguracija terena. Sava i rečica Kamičak činili su prirodnu prepreku razvoju naselja, kao i močvarno tlo koje se prostiralo južno od Save i fizički odvajalo pojas oko tvrđave od blago uzdignutih terasa na prostoru gde se danas uzdiže grad Šabac. Bair (breg, uzvišenje) jedna je od najstarijih gradskih naseljenih zona, bio je ranije povezan sa tvrđavom dugim drvenim mostom koji je premošćavao vodoplavni teren. Na Bairu su, jedni nasuprot drugih, živeli Turci i Srbi.

Ime Šabac novijeg je datuma. Nije pouzdano utvrđeno kada je nastalo i kako je do današnjeg imena grada došlo. Postoji više teorija koje pokušavaju da objasne pojavu današnjeg imena Šapca, ali nijedna od njih nije potvrđena. Najverovatnija je ona koja postanak Šapca tumači vezom sa Savom: Sava — Savac — Šabac.

Bilo kako bilo, ovaj grad svoje ime nosi sa ponosom.

Tokom dugotrajne turske vladavine na ovim prostorima, Šabac je postao veoma značajno mesto na kome se odvijala trgovina, i kroz koje su se kretali karavani prevozeci iz Turske i sa Bliskog istoka egzotičnu robu u Ugarsku i Austriju, a u drugom smeru industrijsku robu. Šabac je bio veoma značajan pogranični grad za tursku imperiju. Kroz Šabac se, takođe, odvijala veoma živa unutrašnja trgovina između krajnjih zapadnih krajeva turskog carstva i njegovih centralnih i istočnih delova. Iz tog perioda zasigurno potiču koreni trgovačkog duha koji će Šabac proslaviti u kasnijim vremenima.

Veći istorijski značaj za Srbe Šabac dobija sa izbijanjem Prvog srpskog ustanka 1804. godine. U njegovoj okolini odigralo se nekoliko značajnih bitaka između Turaka i srpskih ustanika. Najznačajnija je svakako bila bitka na Mišaru, 1. avgusta (13. po novom kalendaru) 1806. godine. Mišar, selo udaljeno 6 km od Šapca idući ka Beogradu, bilo je poprište slavnog boja u kome su Srbi predvodeni Karađorđem Petrovićem do nogu potukli silnu i obesnu tursku vojsku Kulin Kapetana. Tu su se hrabrošću istakli mnogi srpski junaci, a naročito Miloš Stojičević - Pocerac, Jakov Nenadović, Stojan Ćupić - Zmaj od Noćaja, pop Luka Lazarević, prota Smiljanić i Cincar Janko. Slepi pesnik i guslar Filip Višnjić je povodom ove slavne bitke spevao jednu od najpoznatijih srpskih epskih pesama - Boj na Mišaru. Jedan od najsnažnijih momenata ove pesme je onaj kad, saznavši za ishod bitke i pogibiju Kulin Kapetana, Kulinova kada ogorčeno jeca:

"Bjeo Šapcu ne bijelio se
već u živoj vatri izgorjeo!
Jer kod tebe Turci izgiboše
Crni Đorđe da te Bog ubije!"

Porobljena srpska raja, bar za kratko, oslobođenje od turskog jarma dočekala je 27. januara (8. februara po novom kalendaru) 1807. godine, kada su Turci predali Šabac ustanicima pod Karađorđem. Tako je posle 300 godina ropstva konačno dočekana sloboda. Ona se na žalost, gubi propašću Prvog srpskog ustanka, ali je njen značaj za razvoj grada i polet koji je on dobio bio neverovatno veliki. Razvoj i narastanje Šapca od tog vremena nezaustavljivo napreduje.

Prvi zamah u razvoju grad Šabac dobija po završetku ratnih dejstava u Drugom srpskom ustanku. Ovaj period se poklapa sa vremenom uprave prosvećenog Jevrema Obrenovića, brata kneza Miloša, koji je bio jedini pismen od braće i čovek širokih i naprednih nazora. On je Šapcem upravljao 15 godina, i za to vreme je mnogo toga iz korena promenio i unapredio ukupan život dotadašnje turske kasabe. Samo pola godine po Jevremovom dolasku u Šabac, Stevan Živanović-Telemak piše Vuku Karadžiću u Beč: "Šabac se na Bairu načinio da ti ima šta oko gledati..." Veliku borbu je ovaj znameniti čovek vodio sa dotadašnjim nazadnim i prevaziđenim, gotovo orijentalnim shvatanjima života kod Srba. On unosi duh evropske civilizacije i grad počinje da poprima izgled "prečanskih" varoši. Angažuje inženjere koji postavljaju osnove za pravilnu, urbanizovanu izgradnju Šapca, gradi puteve, donosi uredbe o komunalnoj delatnosti... Primerima iz života svojih članova porodice uči Šapčane novitetima i time podstiče na početku bogatije građane, a kasnije i ostale da slede njihov primer u oblasti odevanja, stanovanja, ophodenja, kulturnih navika... Osim toga, on u Šabac donosi mnogo toga što se u Srbiji prvo moglo sresti i videti u Šapcu. Prvi put se u Srbiji umesto tradicionalnih gusala ili frule mogao zvuk klavira čuti baš ovde, a umesto pendžerli hartije ugledati prozorsko staklo, ili provozati fijakerom koji je mamio uzdahe šabačke gospode. I još mnogo koje čega dobio je Šabac u to vreme prvi ili među prvima.

Izgradnji Jevremovog konaka, jedne od najlepših zgrada tadašnje Srbije, prethodila je izgradnji konaka kneginje Ljubice u Beogradu, a i u arhitektonskom smislu mu je bio uzor. Baš tu, u tom zdanju, Jevrem je okupljao intelektualni krem ondašnje Srbije, podstičući i hrabreći njihovo stvaralaštvo koje je nailazilo na nerazumevanje i otpor neprosvećene i veoma zaostale sredine, u čemu mu je pomagala i njegova obrazovana kćerka Anka.

Ono što je najvrednije, a što je nastalo u Šapcu za vreme Jevremove vladavine, svakako su, na ponos Šapčana:

  • Okružna i varoška bolnica i apoteka, 1826. godine, prve u Srbiji;
  • Osnovna škola 1826. godine, prva u Srbiji posle turske vlasti;
  • "Glavna škola", odnosno gimnazija koja nastaje 1837. godine;
  • Prve pozorišne predstave daju se 1840. godine;
  • Osniva se muzičko društvo kao preteća razvijenog muzičkog života u Srbiji — kasarna, kafana itd.

I po završetku ere Jevrema Obrenovića razvoj Šapca se dinamično nastavlja. Sada on ima veliki značaj kao granicni grad kneževine Srbije prema Austrougarskoj. Ogroman deo trgovine sa ovim moćnim susedom Srbija obavlja preko Šapca. Izvoz svinja, konja, goveda, šljiva i drugih tradicionalnih srpskih proizvoda, pa čak i žira, ide preko šabačke carinarnice i luke, i ostavlja ovom gradu izvrsne prihode. Šabac se u to vreme mnogo brže razvija i napreduje u odnosu na mnoge druge gradove u Srbiji. Konačno i potpuno oslobodenje od turske vlasti Šabac, kao i Srbija, dočekuje 1867. godine, kada i poslednji turski vojnik napušta tvrđavu na Savi.

Ovaj događaj sa oduševljenjem je dočekalo stanovništvo Šapca, sada već u velikoj večini srpsko, i uskoro se gube i poslednji tragovi vekovnog turskog prisustva na ovim prostorima.

Drugu polovinu XIX veka u razvoju Šapca obeležio je njegov veoma ubrzani razvoj. Naročito je razvijena trgovina, javljaju se početni oblici industrijske proizvodnje, kao i tradicionalna poljoprivreda. Šabac se, uz Beograd i Kragujevac, definitivno utvrđuje kao jedan od najznačajnijih srpskih gradova. U urbanističkom smislu on takođe napreduje. Na prostorima nekadašnjih močvara koje se isušuju, niču nove stambene i poslovne zgrade. Sve više je šapčana koji prihvataju modele života evropske civilizacije. Zbog svog tako ubrzanog razvoja i poleta kojim je odisao, kao i razvijenog kafanskog života, zaslužio je naziv "Mali Pariz". Šapčani su u to vreme mogli da čitaju svoje novine, i to od 1883. godine, a od 1909. još 11 listova.

Na razmedi vekova Šabac dostiže svoj puni prosperitet. Grade se velelepne porodične kuće u centru grada, letnjikovci u okolini, a sve to sa primerenim stilom i ukusom koji je diktirala tadašnja Evropa. Šabac je jedan od prvih gradova u Srbiji gde su u kafanu, uglavnom nedeljom pre podne, sa svojim kavaljerima išle i dame, što je do tada bila samo muška privilegija a za ženu gotovo nezamisliva sramota. Nacin odevanja i ophodenja kod gradske gospode već je uveliko kao u velikim prečanskim varošima koje su još uvek uzor. Početkom veka na ulicama se mogu videti već i po neki automobil i "velosiped". Gradski život postaje prijatna kombinacija rada, odmora i zabave, a isti se udisao punim plućima. Dobru ilustraciju ovakvog šabačkog meraklijskog i boemskog načina života imamo u stihovima pesnika Dragiše Penjina:

"Kad je deda lumpovao, na tri šora i dva skvera, vozili su štap i šešir dva posebna fijakera"

Ovakvu, gotovo idiličnu sliku prekida strahovita katastrofa oličena u Prvom svetskom ratu. Velike vojne operacije koje su se tokom četiri ratne godine događale na ovim prostorima, kao i krvožedna osveta austrougarske soldateske zbog izgubljenih bitaka na bojnom polju, kulminirale su strahovitim stradanjem Šapca i njegove okoline. Grad porušen, popaljen i opljačkan, sela u okolini takode. Narod što pobijen, što raseljen, izmrcvaren i oboleo, u velikoj materijalnoj bedi, sa bolnom radošću dočekuje slobodu 1918. godine. Od predratnih 14.000 stanovnika, jedva da je u životu ostalo 7.000, a i broj postojećih kuća je bio više nego prepolovljen. Neprijatelj nije poštedeo čak ni šabačku crkvu. Kolika je uteha što se ovaj grad opet izdvojio u Srbiji, ali sada po stradalaštvu, i po svoja tri jedinstvena orđena dobijena za ratne zasluge: francuski Ratni krst sa palmom (1920.), čehoslovački Ratni krst (1925.) i Karađorđeva zvezda.

Posle svog velikog postradanja Šabac je nazvan, kao pandan slavnom francuskom gradu, "Srpski Verden".

U neposrednoj blizini grada, na obroncima planine Cer, dogodila se čuvena Cerska bitka, avgusta 1914. godine. Veličanstvena pobeda srpske vojske pod komandom denerala Stepe Stepanovića, koji tada biva unapređen u zvanje vojvode, prva je saveznička pobeda u Prvom svetskom ratu. Koliko se ova vojna pobeda urezala u biće Srbinovo, neka ilustruje činjenica da se danas, 85 godina kasnije, ni jedna svadba niti drugo veselje ne mogu zamisliti u Srbiji bez zvuka "Marš na Drinu" i njegovih reči:

"U boj krenite junaci svi, kren'te i ne žal'te život svoj Cer nek vidi boj, Cer nek vidi boj a neka Drina, snagu hrabrosti junačku ruku oca, sina..."

U periodu između Prvog i Drugog svetskog rata on je ipak uspevao da se razvija i raste, i to pre svega, zahvaljujući veoma razvijenom zanatstvu, trgovini, poljoprivredi... Pred sam kraj tog perioda, 1938. godine, u Šabac je premeštena Hemijska industrija "Zorka" koja je dotle radila u Subotici. Ona ce obeležiti kasniji višedecenijski period razvoja grada i postati gotovo sinonim za Šabac.

Kako se posle najvećih katastrofa život ipak nastavlja dalje, tako je i Šabac nastavio svoj posleratni život u novoj državi i u nešto izmenjenim okolnostima. Ta promena ogleda se najviše u činjenici da se državna granica sada pomerila znatno na sever, a Šabac je ostao u unutrašnjosti. Neke privilegije, koje je do tada imao, nepovratno su nestale i kapital se više nije u onoj meri slivao u ovaj grad.

U periodu koji obuhvata kraj XIX i početak XX veka, Šabac daje nekoliko značajnih ličnosti iz oblasti kulturnog i naučnog stvaralaštva. Ističu se Stojan Novaković, Dr Laza K. Lazarević, Janko Veselinović, Milorad Popović - Šapčanin i drugi.

Posle tek nešto više od dve decenije mira i spokoja, ratni užas ponovo zahvata Evropu, pa samim tim i Šabac. Drugi svetski rat svom svojom žestinom sručio se i na ove prostore, i već u prvoj ratnoj godini Šabac žestoko strada. Septembra 1941. godine Nemci brutalno proteruju oko 5.000 Šapcana u sremačko selo Jarak, gde su bili smešteni u improvizovanom logoru. Sa tog marša, "Krvavog marša", kako je kasnije nazvan, mnogi se nikad nisu vratili kući. Tokom rata u Šapcu je postojao koncentracioni logor kroz koji je za četiri ratne godine prošlo oko 25.000 građana. Ukupne žrtve koje je ovaj grad dao tokom Drugog svetskog rata iznose oko 7.000 ljudi. Sloboda je konačno stigla 23. oktobra 1944. godine.

Prve posleratne godine, kao i u celoj Jugoslaviji, obeležene su velikim poletom i entuzijazmom u izgradnji i obnovi ratom uništenih dobara. Nosilac razvoja modernog Šapca je sve razvijenija i snažnija hemijska industrija, tj. fabrika "Zorka". Ubrzano se grade nova privredna postrojenja, uređuje putna mreža, sprovodi elektrifikacija... Umesto mnogih dotrajalih udžerica grade se nove moderne zgrade. Na žalost, po nešto što je davalo duh starom Šapcu se i gubi, ali to je danak novom vremenu koje kao da nije uvek imalo strpljenja da se bavi emotivnom stranom života. Sedamdesetih godina Šabac doživljava do tada nevideni procvat. Za nekoliko godina u tom periodu preduzima se nekoliko kapitalnih poduhvata koji sasvim menjaju izgled ovog grada. Na nekadašnjoj Benskoj bari, močvarnom tlu, na kom su se vekovima gnezdile ptice, a zapravo samo nekoliko stotina metara od centra grada, niče novo stambeno naselje. Novi betonski most preko Save, Sportska hala "Zorka" sa zatvorenim bazenom i fudbalskim igralištem, Hotel "Sloboda" "B" kategorije, Gradski stadion, nove škole, obdaništa, domovi kulture, autobuska stanica... Ogroman broj komfornih porodičnih kuća gradi se kako u samom gradu, tako i na dotadašnjoj periferiji Trijangli, Kasarskim i Šipurskim livadama, Letnjikovcu... Naselja koja su do tada fizički bila odvojena od Šapca po nekoliko kilometara sada počinju da se spajaju sa gradom kao što je slučaj sa Dumačom, Pocerskim Pričinovićem, Jevremovcem, Bogosavcem, Majurom itd.

Krajem veka, Šabac sa svojom periferijom dostiže cifru od oko 70.000 stanovnika, što ga u domaćim uslovima čini veoma značajnim gradom.

http://www.sabac.org  
2295  TRAGOM SRPSKE PESME / Gde laž ruča tu ne večera / Jovan Dučić — O hrvatskoj kleptomaniji poslato: Mart 04, 2011, 02:34:06 am
**



Jovan Dučić
Sabrana dela
Verujem u Boga i u Srpstvo
DOM I ŠKOLA
Beograd, 2004.



Nikad se Hrvati nisu mogli da naviknu na ideju da su oni u Evropi jedan narodić, jedva istorijski. Oni prikrivaju i izobličuju i ono što o tom zna ceo drugi svet. Dubrovački znameniti istoričar Mavro Orbini, XVI vek, sveštenik toga grada, u svojoj čuvenoj "Istoriji" predstavlja, kao jedinu poznatu naučno-narodnu istoriju, povest Nemanjića, i ostalih srpskih srednjovekovnih dinastija (Hrebeljanovića, Mrnjavčevića, Vojnovića, Altomanovića, Kosače i Balšića), stavljajući čak u grb Nemanje sve grbove ostalih jedinica jugoslovenskih, a među njima i grb hrvatski... Opisujući nadugo i naširoko povest Srba, sa podacima koji ni danas nisu porečeni, Orbini, pod imenom "Povest Hrvata", ima u svojoj knjizi svega tri maglovite stranice! A govoreći kako su nekad Hrvati nudili pomoć Dubrovniku protiv kneževa hercegovačkih Vojnovića, Orbini piše da su Dubrovčani odgovorili na ovo: "Ali vi ste iz zemlje veoma daleke..." Voi siete dal paese molto lontani...7 Eto šta su Gundulić i njegovi sugrađani znali o svojoj narodnoj istoriji, a šta o Hrvatima.—

Hrvati nikad nisu imali svojih narodnih pesama. Srbi su narod guslarski, a Hrvati narod tamburaški; i dok su Srbi izgrađivali svoje slavne epose, Hrvati su izgrađivali poskočice. I sama rimska crkva zabranjivala je Hrvatima narodne pesme. Ona nije ni ma gde drugde pomagala nacionalne pokrete; jer jedinstvo u njenim očima bilo je mogućno samo kroz veru, a ne kroz državu. Već je veliki i učeni papa Inoćentije III na saboru u našoj Duklji izjavio godine 1199. da crkva i država ne idu zajedno. Zato su u Hrvatskoj Ćirilo i Metodije, posle njihove posvete u Rimu, tek u naše doba, za Lava XIII, bili svetkovani kao sveci, ali ih nisu primali kao učitelje slovenske i pronalazače ćirilice! — Kukuljević piše da je zagrebački biskup Petrović zabranjivao narodne stihove. A Vjekoslav Jagić piše da je Crkva već u srednjem veku progonila pevanje narodnih pesama, ne samo zato što je mesto njih uvodila crkvene popevke, nego je izdala protiv njih i zabrane.8 Ovim se objašnjava što Hrvati nisu ni imali ljubavi za narodnu pesmu, niti je ikad stvarali.—

Štrosmajerovi ljudi u Bosni ipak su uradili neverovatne stvari. Između ostalog, sabirali su onamo srpske narodne pesme i iste poslali Matici hrvatskoj, koja ih je izdala u 12 knjiga, kao "Hrvatske narodne pjesme"! Ovo je bio nesumnjivo najveći i najružniji plagijat koji je ikad učinjen u evropskoj literaturi. Ovom prilikom su bili indignirani i sami hrvatski naučnici, koji su književnost stavljali izvan politike. Profesor bečkog univerziteta Jagić piše dr Franu Račkom, istoričaru: "Tako je Matica hrvatska izazvala svojom odlukom da izda nekakve 'Hrvatske narodne pjesme' čitavu butu od straha DA ĆEMO I TO BLAGO OTETI SRBIMA. Ja zbilja i sam mislim da kod narodne epske poezije ne bi trebalo suviše isticati hrvatsko ime; jer šta je nekoć bilo stari hrvatskih motiva, čini mi se da je PROPALO pod navalom novih sižeta, koji su dolazili s Turcima sa Istoka."24

Kao što se vidi, Jagić obraća pažnju da su posle dolaska Turaka i stvaranja tom prilikom srpskih eposa o Kosovu i Marku, srpske narodne pesme neosporno samo srpska tvorevina, koju ne bi u Zagrebu trebalo onako bezočno prisvajati.

Očevidno, srpstvo u Bosni nije imalo opasnijeg neprijatelja nego što je bio šef hrvatskog "jugoslavizma", biskup Štrosmajer, kojeg su primili bez rezerve vrlo malo učeni srbijanski političari, najviše na reč naših Srba političara iz Hrvatske, još najzbrkanijih od svih naših javnih ljudi svoga doba. Malo je trebalo da nam proture Štrosmajera za drugog svetog Savu! Makar i kao naročitog prijatelja cara, i dinastije habzburške, i najboljeg austrofila, i najiskrenijeg propagatora katoličanstva in partibus infidelium. —

...Jasno je da ni ilirizam Gajev, ni jugoslavizam Štrosmajerov, nisu ni po čemu bili ni osećanje narodne solidarnosti sa Srbima, ni iredentistički pokret sa Srbijom i Crnom Gorom za nekakvu buduću zajedničku državu, na ruševinama habzburške monarhije. Naprotiv, to je bila politika Beča i Vatikana obučena u jedan veoma zaslađen, i tobož romantičan, nacionalni idealizam; politika krupnih reči i šarenih slika; med iz košnice dveju grupa ljudi, advokata i fratara, znači ljudi koji za vojnički i ratnički duh Srbina predstavljaju nešto najnerazgovetnije i najneželjenije. Ilirci su uzeli srpski jezik najpre da prisvoje dubrovačku književnost, koja je cela izgrađena na tom jeziku, a zatim da po Bosni mogu (cinizmom koji se u našoj poštenoj kući ne da ni zamisliti) da poharaju srpske narodne pesme, i onako ih bestidno štampaju u Zagrebu kao hrvatsku narodnu poeziju. A đakovački Jugosloveni su se zaklinjali na vernost Habzburzima, neprijateljima balkanskih Slovena, istovremeno kad su proturali svoje "bratstvo" među Srbima da otruju sve najčistije bunare naše svesti i energije. To je bilo zapravo ono što se tadašnjim jezikom zvalo avangardom Beča i Rima prema Balkanu, kad je baš u njemu govorio najviše oslobodilački pokret nesrećne slovenske raje u turskom carstvu.—

Zar nije mogao ijedan zdrav razum verovati da, naprotiv, Hrvati, nakon deset stoleća izoliranja od svega što je slovensko, mogu da posle toga imadnu divljenja za srpsko viteštvo, za carstvujušču srpsku državu iz vremena kad su oni bili već mađarsko roblje; i za svetog Savu, koji je bio neprijatelj Rima, i vodio borbu sa rođenim bratom protiv rimske agresije na Balkan; i da su bili zaneseni kosovskim bolom i Obilića pravdom, koji su prožimali srpski narod u svakom njegovom idealu i pothvatu... Hrvat je tip izoliranog ostrvljanina, sa malom istorijom, sitnom idejom o životu, sa strahom od krupnih ideala i velikih pothvata; uvek kavgadžija kafanski više nego megdandžija na bojištu; koji se uvek provlačio kroz život pogureno; uvek birajući između poniznosti prema Austriji da izbegne Mađarsku, ili servilnosti prema Mađarskoj pred terorizmom Austrije: kao 1849-1859. godine, kada je Austrija nametnula Hrvatskoj da zvaničan jezik bude nemački po celoj zemlji, a tako isto i Nemce činovnike ne samo po Hrvatskoj nego i po Dalmaciji. Murta sjaši, Alaj beg uzjaši!...—
Istina o "Jugoslavizmu"


Istorijsko osećanje koje jedan narod ima o svojoj prošlosti spada ne samo u prve duhovne fakte, nego i u prve političke probleme. Hrvati u ovom pogledu imaju jednu istorijsku grandomaniju koju su kod njih zaveli u poslednje vreme i Crkva u službi dvostrukog Rima, i sitna kafanska politika, koja se zatim digla do zatrovanog verbalizma i do nipodaštavanja svih istorijskih istina. Ova hipertrofija ličnosti savremenog Hrvata donela je i mnoge nesreće samom tom narodu i onima koji su imali s njim dodira. Ovo će, za našu neizmernu nesreću srpsku, biti onaj sprud na koji će se i naš nedužni srpski brod nasukati u jednom od svojih najvećih i najsudbonosnijih istorijskih momenata.—

Hrvati imaju naviku da prisvajaju ono što je tuđe, u jednoj kleptomaniji koja se nigde drugde nije videla.—

Hrvati se razmeću da Hrvatska nije nikada kao Srbija, Bugarska ili Grčka bila od Turaka pokorena. Međutim, zna se da je Smederevo palo 1459. i da su Brankovići i drugi despoti srpski još 200 godina posle Kosova vladali Sremom i Slavonijom, a kad su Turci došli prema Hrvatskoj, Hrvatska je već bila priznala za sebe austrijskog cara, da bude zaštićena... Što se tiče provale Turaka sa zapada iz Bosne, ona je počela odmah posle propasti bosanske kraljevine, 1463. osvajanjem Krbave i Like, koje su ostale pod Turcima punih 190 godina. I to u svojim čardacima i haremima po Udbini i po Ogulinu, gde bi i do danas ostali, da nije Liku i Krbavu oslobodio srpski serdar Stojan Janković, čiju palatu i danas pokazuju sa patricijskim grbom u Zadru; oslobodio sa srpskim vojvodom Ilijom Smiljanićem, na čelu hrabrih srpskih uskoka koje je onda u Ravnim kotarima pomagala Mletačka Republika iz svojih razloga. Srpska uskočka vojska je u nekoliko bitaka razbila Turke i popalila njihove čardake. O ovom pevaju i divne pesme u srpskom uskočkom eposu, koje je ispevao taj guslarski deo srpskog naroda. Čak i ove uskočke pesme pod redakcijom dr Nikole Andrića štampala je kao svoju devetu godišnju knjigu početkom 1941. slavna Matica hrvatska, koju, međutim, niko nije udario po prstima za ovakve prostačke plagijate. Za kulturne Srbe, uzimanje trećeg njihovog eposa, uskočkog, to je kao da su Hrvati uzeli celu jednu srpsku provinciju.
Istorijska grandomanija Hrvata


Radić je bio glavna politička ličnost koju je Hrvatska izbacila prvih godina države Jugoslavije.— Ja iskreno verujem da je on bio kao i oni znaci na alpijskim strmim stazama, koji, naprotiv, pokazuju pravac kojim ne treba ići!—

To je bio čovek koji je kao vetar ušao u kakvu dvoranu u kojoj je polomio sve što je dotle stajalo mirno na svom mestu. Bez ikakve koristi za svoju otadžbinu Hrvatsku, on je učinio neizmernu štetu otadžbini srpskoj, kakvu nije učinila ranije nijedna neprijateljska vojska koja je napala ovu zemlju. On je ugasio kod nas sve sveće kud je naišao. Za nekoliko godina njegovog učešća u našem životu, naša zemlja nije više u moralnom pogledu pokazala drugo neko pomračenje, anarhiju, osramoćenog heroja, neisceljivog bolesnika.—

Ma koliko na prvi pogled različan od Ante Starčevića, on je uglavnom njegov učenik i naslednik. Naročito po elementu mržnje i nekritičnosti u svome verbalizmu kojim je bio ispunio svoj život i svoju javnu delatnost.

Ko je Ante Starčević?

Starčević je bio bogoslov — sa tri godine teološkog fakulteta u Pešti, i nosio je sobom osobine koje su dolazile iz te sredine i iz te škole, više nego iz Like, sunčane i zelene, makar što su i tamo odavna živele srpske krvopije. Ovaj "hrvatski Katon" i "otac Hrvateke" poznavao je lično i Gaja i Jelačića, koje je najpre obožavao da ih zatim ukalja i popljuje.—

U Saboru, na ulici, u društvu, Starčević je bio tvorac mržnje prema Srbima, koje su do njegovog vremena ubijali samo po naredbi sveštenstva. Starčević je pokušao čak da stvori i neku "naučnu srbofobiju".—

"Mislite li vi", pisao je Starčević, "da se protiv toj grdobi ne bude sližilo sve što je krepostno, sve što je božje?..." "Vandali su", pisao je dalje, "mnogo plemenitiji". — "Sve Srbi što imaju, ukrali su od Hrvata: junake, dinastije, Kosovo, Marka Kraljevića, Miloša Obilića... A naročito Kosovo, na kome su se borili svi osim Srba." "Nema", kaže, "ni traga srpskoj narodnosti." Knez Lazar je pohrvaćen, jer je on "nema dvojbe, nečiste krvi..."—

Nema odista nijednog Hrvata na svetu koji u svoje vreme nije bio starčevićevac. A Stjepan Radić je produžio baš odande gde je ovaj "hrvatski Katon" i "otac Hrvatske" bio stao. Starčević i Radić su za života imali i svoje smejače, ali na kraju su ipak upisani u hagiografiju svog čudnog naroda.—

Ovo je možda jedan psihički slučaj za kakav Srbi u Srbiji nikad nisu znali ni po pričanju. Ko bude od Hrvata u mladosti čitao Starčevića, a danas Stjepana Radića, taj neće biti iznenađen pokoljima Srba u Hrvatskoj Ante Pavelića, poslednjeg vođe starčevićanske stranke prava. Starčević, Radić i Pavelić, to je politička i duhovna dinastija hrvatska, tri "oca Hrvatske", koji se ne mogu zamisliti jedan bez drugog.—
Stjepan Radić, političar


Od dana otkad je Radić sa svojim Hrvatima, za našu veliku nesreću, ušao u život srpskog naroda, za celu jednu četvrtinu veka srpstvo je zastalo, paralizovano, u svom istorijskom i kulturnom razvitku. Da nije bilo ove užasne zablude, gde bismo danas bili? Treba se setiti onog kratkog vremena neizmerne sreće i ljubavi među građanima između turskog i bugarskog rata i austrijskog, od oko jedva godinu dana. Zato, da nije bilo praznog gubljenja vremena u unižavajućoj borbi s Hrvatima, gde bi bili danas posle četvrt veka naš napredak sela, naša nauka u Akademiji, prestiž univerziteta, reorganizacija naše crkvene administracije, modernizovanje škole, formiranje novog srpskog društva!... Bez Hrvata nikad ne bi u Srbiji došli diktatori, neustavnost, korupcija, rasulo beogradske omladine, kriza u porodici. Radić je sa svojim Hrvatima metnuo ledeni prst na venu kucavicu da zaustavi krvotok srpskog naroda.—
Srpski centralizam


______________________

07 Orbini, II Regno de gli Slavi, Pesaro 1601, 395.
08 Rad, 1876, 37.
24 Jagić, Siomeni, II 167.


[Postavljeno 27.04.2009]
2296  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Jasmina Milojević — Potamneli biseri folklornog nasleđa poslato: Mart 04, 2011, 02:06:10 am
*

POTAMNELI BISERI FOLKLORNOG NASLEĐA
(pojava i razvoj novokomponovane narodne muzike u Srbiji)

Srpska kultura početkom XXI veka, upozoravaju mnogi zabrinuti intelektualci, muzika osobito, kažu muzičari, ozbiljno je ugrožena delovanjem globalizacije i komercijalizacije. Očistimo srpsku muziku od stranih — turskih, španskih, grčkih uticaja i vratimo je u prvobitno stanje, imperativ je koji postavljaju nacionalisti. Ipak, ne definišu jasno koliko se to treba vratiti — na pevanje iz vika, frulu, gusle, ili harmoniku, tamburaški i bleh orkestar.

Zagovornici povratka (ponovo povratak) na autentični urbani duh, pak uredno posećuju koncerte tzv. etno muzičara, koje promoviše RTV B92. Zajedničko im je ubeđenje da znaju šta je autentična Srbija. Pitanje srpske muzičke tradicije, kao i aktuelne muzičke scene, ipak je mnogo kompleksnije od olako izvedenih tumačenja zasnovanih na selektivno uvaženim činjenicam i ideološki zasnovanim konstrukcijama.

Muzika je dinamička kategorija neodvojiva od istorijskih i društvenih tokova u kojima je nastala. Dokaz tome su prethodne muzičke epohe i stilovi (barok, klasicizam romantizam), koje su pronalazile izraz u stvaralaštvu različitih kompozitora, koji su iako izraziti individualci, ipak jasno odražavali i vrednosti svoga vremena. Sa sve izraženijom individualnošću pojedinca u XX veku, i ubrzanja društvenih procesa, menja se i muzički izraz sve do perioda često nazivanog postmodernizam.

Kao i većina novina, koje obično do nas dolaze sa Zapada kasnije nego kod centralnoevropskih Slovena, tako je i delovanje globalne muzičke industrije počelo u većoj meri da ostvaruje svoj uticaj u javnom prostoru, tek početkom devedesetih godina XX veka. Tada su muzički proizvodi sa Zapada počeli da u većoj meri stižu i potiskuju do tada strogo kontrolisanu jugoslovensku muzičku industriju, tako da je došlo do veoma nagle promene u sferi popularne muzike. Dominaciju različitih derivata pop, rok i novokomponovane muzike smenio je tzv. turbo-folk, za koji je većina muzičara i teoretičara smatrala da je jedinstveni srpski fenomen. Do tada, popularnu muziku su proučavali gotovo isključivo sociolozi, koncentrišući se pre svega na publiku i zvezde, odnosno na društvene tokove koji su ih iznedrili. Etnomuzikolozi su se njome bavili sporadično, sa pozicije prosvetiteljskodogmatskog modela socijalističke Jugoslavije, što je podrazumevalo tu muziku kao nevrednost (kao da je istraživač dužan da istražuje samo one fenomene koji se poklapaju sa njegovim ličnim ukusom), te samim tim i kao nezanimljivu za istraživanje.

Za razumevanje fenomena novokomponovane narodne muzike, a kasnije i turbo-folka od ključnog značaja je tumačenje fenomena fenomena sa tri ključna aspekta:
 
— Sociološko
— ideološki
— Komercijalni
— Umetničke

Ova tri nivoa promišljanja ciljano su poređana ovim redom, jer su na taj način i vidljivi, mada je glavni motiv postojanja fenomena svakako komercijalni.

Dakle, pojava turbo-folka početkom devedesetih izazvala je šok u intelektualnim krugovima, ali i široj zajednici koja je bila zainteresovana za nacionalni i moralni integritet naroda. Institucije od nacionalnog značaja (Univerziteti, SANU, Crkva) izbegavale su izjašnjavanje o tome, verovatno svesne da ekonomske tokove koji rukovode procesom ne mogu da usmeravaju. Ipak, pojedinici su dramatično pozivali sa različitih mesta, pa i iz Skupštine Srbije, da se emitovanje te muzike ograniči makar na Radio Televiziji Srbije. Istovremeno, razvijale su se dve privatne televizije koje će emitovati samo turbo-folk — TV Palma i TV Pink. Veći deo njihove programske šeme bio je posvećen isključivo turbo-folku. Na tragu poznate zakonitost po kojoj kulturna industrija istovremeno formira i zadovoljava ukus publike, tokom devedesetih u Srbiji je taj proces bilo moguće pratiti in vivo. RTV Pink je istovremeno razvila i izdavačku kuću CityRecords, okupila ekipu veoma talentovanih i obrazovanih reditelja, montažera i ton-majstora, i naravno, izgradila studija u kojima se sve to snima.

U nedostatku razumevanja fenomena i njegovog sveukupnog sagledavanja, razvile su se nekolike teorije zavere po kojima je bujanje turbo folka planirana strategija orijentalizacije ili pozapadnjačenja Srba (percepcija je zavisila od toga da li je pojedinac više ili manje sklon Zapadu ili Orijentu).

Tek 1994. godine teoretičarka medija, Milena Dragićević-Šešić objavljuje knjigu Neofolk kultura koja težište stavlja na ideologiju nacionalizma kao glavnog ishodišta turbofolka. Na tom tragu je i Ivana Kronja u knjizi Smrtonosni sjaj, ali ide i dalje tumačeći turbo — folk u svetlu omladinskih potkultura i fenomena video — spota. Filozof Miša Đurković u knjizi eseja Diktatura, nacija, globalizacija, kao uporišnu tačku vidi ekonomske razloge, kao i potrebu ljudi da se u ratnom vremenu nacionalno homogenizuju. Etnomuzikolog Dimitrije Golemović se zalaže za traženje korena turbo-folka u periodu dolasku Turaka na Balkan, kada je i počela orijentalizacija narodne muzike balkanskih naroda. Najzad, novinar Zoran Ćirjaković, unosi širu perspektivu zastupajući tezu da je naš turbo- folk samo jedan od mnogih turbo-folkova u gemištu koji se već uveliko naziva world music.

No, i pre pojave muzičke industrije, komercijalizacije i masovnih medija, postojala je ne-učena muzika, sa svojim muzičkim karakteristikama, mestom u zajednici i mogućnošću učitavanja različitih ideoloških sadržaja. Muzika je prvobitno bila sastavni deo obreda i običaja (bila je funkcionalna), kao medijum čijim posredstvom, čovek uplašen silama prirode, ili u monoteističkim religijama silom jednog Boga Tvorca, obraćao u težnji da ih umilostivi, obezbedi plodnost i rodnost polja, kišu, zdravlje i mnogo toga još.Tek u kulturama koje su uspele da izdiferenciraju muziku na onu za neobrazovan puk, i onu za obrazovno i statusno više slojeve, muzika se javlja i kao medijum zabave.

U našoj sredini muzika je često i apostrofirana, i osporavana kao jedan od ključnih faktora nacionalnog identiteta. Oni koji naciju shvataju kao kulturno-jezičku pojavu zainteresovani su za očuvanje srpske posebnosti i u muzici. Sa druge strane, pobornici nacije kao državno — administrativnog prostora stavljaju u prvi plan ekonomske tokove, te naciju kao kulturnu zajednicu i ne priznaju. Te dve isključive pozicije zadale su težak zadatak svakom istraživaču popularne kulture na čitavom Balkanu. Stoga, na pitanje šta je to autohtona srpska muzika nije moguće odgovoriti isto tako decidnim odgovorom. Ali, zadiranjem u melopoteske karakteristike narodnih idioma, itekako se mogu pronaći zakonitosti koje određuju neka srpska folklorna područja. Sa druge strane, ne može se zanemariti činjenica da jezik muzike mnogo lakše i putuje i prima druge uticaje, i to je zapravo suštinsko pitanje koji daje odgovore na fenomene novokomponovane narodne muzike i turbo — folka.

Od trenutka kada je muzika prešla iz konteksta obreda i običaja u sferu zabave, u čitavoj Evropi je došlo do pojave nove narodne muzike koja se u engleskom jeziku naziva folk music, što je jasno razdvaja od traditional music. U tom shvatanju traditional music se odnosi na obredne i običajne arhaične pesme i svirku, dok se folk music odnosi na narodnu muziku, koja je reinterpretirana, na novi način aranžirana, rečju obučena u novo ruho. U epohi romantizma, sakupljanje i novo aranžiranje pesama, svirke i igara, bio je jedan od glavnih zadataka ministarstava za kulturu evropskih zemalja. U tome su se posebno isticale Francuska i Velika Britanija. Od tada, do danas svugde u Evropi, pa i kod nas došlo je do mnogih reinterpretacija (revivle) narodne muzike, koju svaka generacija naziva svojom narodnom muzikom.

Prvi pokušaji reinterpretacija narodne muzike na našim prostorima, odvijali su se još u XVIII veku u Vojvodini, koja je još uvek bila deo austrougarskog carstva. Praksu reinterpretiranja narodnih melodija i stvaranja autorskih kompozicija po ugledu na narodne nastavio je Josif Marinković. Njegovi rodoljubivi horovi su nešto produbljenija verzija Lidertafela iz XVIII veka, ali Kola, horske rapsodije, su prvi značajniji pokušaji sinteze narodne melodije i umetničke obrade po ugledu na srednjoevropsku tradiciju umetničke muzike.

Početkom XX veka, ili nekoliko decenija ranije, kako pretpostavljaju etnomuzikolozi, valja tražiti koren i uzrok nastanka novijeg dvoglasnog pevanja - tzv. "pevanja na bas". Nastanku ove vrste pevanja koje je besumnje pod uticajem Srednje i Zapadne Evrope, i koje je umesto ranijeg narodnog ideala sazvučja disonantne sekunde, uspostavila novi ideal evropske konsonantne terce, doprinelo je nekoliko faktora. Jedan od značajnijih je prihvatanje harmonike u svakodnevnoj muzičkoj praksi početkom XX veka, instrumenta koji je 1821. konstruisao Kristian Fridrih Ludvig Bušman. Svojstvo harmonike da na levoj strani, basmanualu, ima dugmad čijim pritiskanjem se dobija durski ili molski trozvuk, formirao je nov način muziciranja u Srbiji: jednoglasna kola koja su do tada svirana na tradicionalnim instrumentima, fruli, duduku, gajdama, počinju sve više da se izvode na harmonici uz harmonsku pratnju. Interesovanje za novi, tehnički savršeniji instrument, toliko je bilo veliko da su harmonikaši oponašali čak i zvuk instrumenata poput šargije i saza (žičanih instrumenata karakterističnih za Bosnu i Hercegovinu), naravno uz obaveznu harmonsku dursko — molsku pratnju. Ta vrsta uticaja proširila se i na narodno pevanje, koje je budući dvoglasno, ili čak jednoglasno u nekim krajevima (Istočna Srbija, Šumadija), uspostavilo tercu kao sazvuk, umesto čitavog trozvuka. Dolaskom ove vrste pevanja koja je po svoj prilici preuzeto preko Hrvatske, ipak nije prestala da postoji lokalna seoska tradicija, već se razvijala paralelno.

Narodna muzika u Vojvodini je izraz prožimanja starijih muzičkih tradicija mnogobrojnih etničkih grupa. Nju karakteriše grupno muziciranje, kako pevanje, tako i sviranje, u čijoj osnovi su troglasna i četvoroglasna sazvučja. Ovakva harmonija se razvijala pod uticajem starih jednorednih i dvorednih harmonika koju su doneli nemački doseljenici, kao i pod uticajem mnogobrojnih muzičkih društava, koja su po uzoru na evropsku umetničku muziku gajila takva sazvučja. Narodna muzika je veoma brzo prihvatala ove uticaje, ali je njena društvena uloga dugo ostala nepromenjena.

Drugi put uticaja Srednje i Zapadne Evrope ide preko salona građanskog društva, koje je napuštalo orijentalno — patrijarhalno nasleđe i prihvatalo evropske vrednosti. Pored starijeg i novijeg dvoglasnog pevanja, svirke na tradicionalnim instrumentima i folklornih oblika koji su pretrpeli uticaj srednjoevropskog dur — mol sistema, u Srbiji postoji još jedna muzička tradicija čije ishodište treba tražiti u kulturama Istoka koje su donesene turskom ekspanzijom počev od XIV veka. Nakon okupacije, turska vojska se smestila pretežno po gradovima i dovodila svoju administraciju zajedno sa porodicama. Susret dve velike etničke grupe dovela su do velikih kulturnih pomeranja u gradovima južne Srbije, što je između ostalog formiralo specifičan muzički izraz. Te promene su bile ne samo muzičkog već i društvenog karaktera. Muziku koja ima razvijenije melodijske linije, bogat ritam, melizmatsko ukrašavanje (svojstveno orijentalnim kulturama) možemo i danas naći u Nišu, Vranju i Prizrenu.

U tim ekonomsko — društvenim odnosima u kojima građanski, trgovačko — zanatlijski stalež ima važno mesto, nastao je i novi sloj narodne pesme koja se može nazvati "gradska narodna pesma" (varoška pesma). Gradska narodna muzika neguje i poseban oblik grupnog instrumentalnog sviranja na jugu Srbije, poznatog kao "čalgije". U početku, troglasni sastav je podrazumevao instrument za melodiju, pratnju i ritam. U takav sastav su ulazile zurle koje je po oslobođenju od turske okupacije zamenio klarinet. Vremenom se sastav i brojnost orkestra menjala, ali je način izvođenja zadržao karakteristike muziciranja u zatvorenom prostoru.

U gradovima južne Srbije, uporedo sa razvojem orkestara i repertoara, uspostavljen je prvi put posle srednjovekovnih skomraha, sloj profesionalnih svirača koji su najčešće bili Romi. Oni su prihvatili pre svega one narodne instrumente koji se vezuju za Orijent: zurle, ćemane, tambure, def, tarabuku, itd, dok nikada nisu svirali na gajdama, duducima i frulama. Smatra se da su upravo čalgidžijski orkestri bili jezgro iz kojeg su se kasnije, zamenom instrumenata formirali ciganski bleh orkestri (sastavljeni od duvačkih limenih instrumenata) koji i danas uživaju veliku popularnost kod šire publike.

Bosanske sevdalinke ušle su u beogradske salone nakon 1918. i dobile novi život. O tom vremenu najbolje svedočanstvo daje etnolog Vladimir Dvorniković : "Kad sam još kao dete prolazio sarajevskom čaršijom slušao sam u beskrajno otegnutim tonovima, iz daljine, više slično zavijanju vukova no pevanju — iste pesme koje se danas pevaju, začešljane i doterane, po salonima i iz studija beogradske Radio — stanice".

U duhu koji opisuje Dvorniković, pretežno je disao Beograd između dva svetska rata, ali i veći gradovi u Srbiji. Sa ulica je nestao orijentalni način odevanja, koji je zamenio veliko interesovanje za evropsku modu i stil života. No, standardni repertoar salonskih zabava evropski obučenih dama i gospode bio je neponovljiva mešavina muzičko — folklornih tradicija. Na jednom mestu su se stekli valcer i mazurka, ruske romanse koje su doneli emigranti posle Oktobarske revolucije, seoska kola stavljena u harmoniju, pesme manjinskih zajednica (Rusina, Vlaha, Mađara, Roma), ali i autorske pesme srpskih romantičarskih pesnika i vladara.

Kako je Beograd prihvatao uticaje iz unutrašnjosti Srbije, kao i Evrope, tako je i Srbija osim pod orijentalni, potpala i pod jak srednjoevropski uticaj. Moda harmonizovanja melodija po uzoru na Evropu bila je državna strategija sprovođena preko Radio Beograda, pre, ali osobito posle Drugog svetskog rata. Osim toga, u srpske palanke dolazile su i putujuće muzičke grupe, kao i pojedinci, najčešće Česi, koji su uticali na muzički život jedino onako kako su i znali — iz pozicije klasičnog obrazovanja i sopstvene kulture.

Po oslobođenju, Radio Beograd je nastavio sa ranije uspostavljenom praksom harmonizovanja narodnih melodija. Te harmonizacije su najčešće radili obrazovani muzičari, školovani u već uspostavljenim muzičkim školama. Nekada su to bile sasvim jednostavne pratnje, koje je izvodio ne mnogobrojan orkestar sastavljen od harmonike, gudača i nekog udaračkog instrumenta. Ređe, priređivači su imali i ozbiljnije pretenzije, pa su orkestarski sastavi bili složeniji, a u tretmanu narodne melodije sasvim jasno su se mogle uočiti kompozicione tehnike karakteristične za umetničku muziku. Zahvaljujući tome, i odabiru narodnih melodija koji je vršen u samom radiju, došlo je do povratnog uticaja muzičke elite na šire slojeve naroda. Tako su u tom periodu daleko mnogobrojnije bile melodije iz Bosne i Hercegovine i Šumadije, dok su one iz južnih delova Srbije, Kosova osobito, bile manje zastupljene.

U tom periodu nastaju i prve nove narodne pesme. Njeni tvorci, od kojih su najpoznatiji Miodrag Todorović Krnjevac i Dragiša Nedović, ostali bi verovatno anonimni narodni geniji čije su pesme zaživele u narodu, da nisu počele da se snimaju za Radio Beograd, a kasnije su se njihove pesme i kola našli i na gramofonskim pločama. Ta prva generacija stvaralaca nove narodne pesme držala je do romantičarskog ideala održanja nacionalnog identiteta kroz muziku, pa su njihove pesme i kola toliko bliski muzičkom folkloru da ih je teško razlikovati od izvorne pesme. U njima se novi narodni stvaralac dosledno drži muzičko – formalnih i poetskih karakteristika narodne pesme, te stoga ne čudi da su lako zaživele u narodu. Karakteristična melodija malog obima, sa mnogobrojnim šumadijskim ukrasima, rimovani dvostih i refren, bile su standard toga vremena. Tematika stiha ne odudara od tipične seoske pesme u kojoj se prikazuju idelizovani odnosi u patrijarhalnoj porodici, platonska ljubav između mladih, i posebno idealizovana slika prirode Srbije ("Znaš, li dragi onu šljivu ranku, gde smo nekad bili na sastanku"). Orkestarski stav je podrazumevao veliki narodni orkestar, sa dosta gudača duvača i ritam sekcijom, ali sa apsolutno dominirajućom harmonikom. Pesmu je pevao veoma istaknut solista uz eventualno preteći glas u tercama.

U tom periodu nije postojala raširena praksa stvaranja novih gradskih pesama. Toga je više bilo tek osamdesetih godina kroz delovanje orkestara skadarlijskog tipa (Skadarlija je boemska četvrt u centru Beograda) kao što su Sekstet Skadarlija, Legenede i njima slični.

Činjenica da su se stvaraoci novih narodnih pesama više obraćali seoskom folkloru, potvrđuje da je posle Drugog svetskog rata stanovništvo u SFRJ bilo pretežno seljačko, ili tek doseljeno u gradove.

Nagla i neravnomerna urbanizacija je dovela u gradove veliki broj ljudi koje su sociolozi odredili kao polutane, ljude koji radnim danima rade u fabrici, a preko vikenda se vracaju u svoja sela da obrađuju zemlju. U gradovima su polutani dolazili u dodir sa popularnom muzikom koja je dolazila sa Zapada. Socijalistička Jugoslavija je za razliku od ostalih zemalja Istočnog bloka, bila otvorena prema komercijalnim kulturnim sadržajima anglo-saksonskog kulturnog kruga. Već druga generacija u gradu, sazdala je svoj identitet od veoma udaljenih kulturnih obrazaca (pop i rok sa jedne, i seoska tradicija sa druge strane) i rezultat toga je pojava druge generacije nove ili kako se već tada krajem šezdesetih godina naziva novokomponovana narodna pesma. U tom periodu orkestri su još uvek akustični sa dominirajućom harmonikom, a pevači ukrašavaju melodiju na karakterističan "šumadijski način". Međutim, melodije se sve više udaljavaju od tipično srpske muzičke tradicije praveći iskorake pod uticajem španskih i grčkih šlagera. To je veoma primetno u radu tadašnjih najvećih zvezda: Silvane Armenulić i Tome Zdravkovića. Romski način interpretacije Šabana Šaulića u tom periodu mogao bi se bez zadrške okarakterisati kao najbliži izvoru.

Uprkos snažnom prodoru internacionalnih muzičkih žanrova, sedamdesetih i osamdesetih godina, u Srbiji je postojao veliki broj ljudi čiji je kulturni identitet još uvek bio sazdan od polovično prihvaćenih karakteristika tzv. urbane kulture i još uvek jake vezanosti za seosku folklornu muzičku tradiciju. Među tim ljudima, svoju publiku našli su oni stvaraoci koji su na manje ili više dobar način stvarali fuziju folklorne, i pop ili rok muzike. Sa jedne strane postojao je pravac tzv. "novokomponovane narodne muzike" (neofolk), koja se sve više udaljavala od izvornih folklornih motiva. Sa druge, bile su etablirane rok i pop grupe, poput Bjelog dugmeta, Leb i sol i Smak, Lutajućih srca, Korni grupe, Suncokreta, S vremena na vreme (koji su u svojoj akustičnoj muzici veoma smelo upotrebili šargiju), koje su često posezale za narodnom melodijom, ne samo kao inspiracijom, već i kao doslovnim citatom. Zajedničko i za jedan i za drugi pravac bila je postepena promena instrumentarijuma, kao i način njihove upotrebe. Narodni orkestri koji su ranije preuzeli iz Srednje Evrope harmoniku kao glavni instrument, sada je sve češće zamenjuju električnom gitarom i sintisajzerom. Standardni rok sastavi održavaju se veoma dugo, tako da do upadljive promene u instrumentarijumu dolazi tek tokom devedesetih. Za upotrebom harmonike ili klavira poseže se onda kada se želi sofisticiraniji zvuk, ili kada se otvoreno koketira sa folklornom muzikom. Rok muzičari su, iako dugo opstojavajući u svom standardnom sastavu, koristili narodne melodije na dva načina:

— Narodna melodija uzeta kao osnov za muzičku improvizaciju, zapravo ornamentarno variranje, čija vrednost obično nije prelazila rang pukog prikazivanja virtuoziteta.
— Jednostavno izvodjenje narodne melodije na nekom od instrumenata standardnog pop ili rok sastava (električna gitara najčešće).

Sa druge strane tzv. narodni muzičari pored instrumenata lakše prihvataju i trendove koji su se sve brže smenjivali. Osamdesetih godina ova vrsta muzike, odnosno njeni stvaraoci određuju je kao rok-folk, koja veoma brzo evoluira u dens-folk, odnosno tehno-folk. Ulazak instrumenata sintetizovanog zvuka mnogo je promenio estetiku popularne muzike, ali je taj uticaj svakako značajniji u novokomponovanoj muzici. Suprotno odrednici narodna u imenu ovog žanra, ulazak i upotreba instrumenata sintetizovanog zvuka postaje obrnuto srazmerna broju folklornih motiva u melodiji. Pri tome pod pojmom folklorna melodija, ne misli se samo na srpske, već i na folklor svih etničkih zajednica u Srbiji. Možda je ovakav razvoj mogao da pretpostavi potpuni nestanak žanra i utapanje u pop i rok pravce, ali u Srbiji se dogodilo nešto drugo — folklorne osnove potražene su u muzici drugih - najčešće Grka, Španaca i Bliskoistočnih naroda. Taj uticaj donela je grupa Južni vetar sa svojim zvezdama Sinanom Sakićem, Šemsom Suljaković i Draganom Mirković. Većina njihovih pesama ima jasan orijentalni prizvuk koji se postiže na karakterističan način tako što ne koriste ni jedan akustični instrument, već se jasno može čuti "semplovana" matrica iznad koje se razvija melodija sintisjzera i pevača. Tehničke mogućnosti ovog instrumenta omogućavaju da se izvođenjem karakteristične melizmatične melodije postigne zvuk veoma blizak zurlama (orijentalni instrument koji je nestao iz Srbije povlačenjem Turaka posle Balkanskih ratova). Između strofa se smenjuju različiti instrumentalni interludijumi mnogo duži od uobičajenih u tadašnjim novokomponovanom strvaralaštvu, uz koje može da se igra karakteristična igra Sa, za koju se za sada pouzdano može reći da je česta kod Roma na jugu Srbije (Niš, Pirot, Leskovac).

Tek pojava Južnog vetra i njegovih zvezda u popularnu muziku u Srbiji uvodi značajnije orijentalne uticaje. Predstavnici naše muzičke industrije pravdali su prijemčivost publike za ovakvu muziku viševekovnim orijentalnim uticajima. Ipak, veoma je vidljiva razlika koju je Otomanska imperija ostavila na bosansku sevdalinku i vranjsku gradsku pesmu sa jedne, i potpuno elektronski semplovan zvuk Južnog vetra sa druge strane. Osim toga, jasno je takođe da je kontinuitet orijentalnog uticaja prekinut još za vreme Balkanskih ratova (1912—1914). U međuvremenu, najjači uticaj stizao je sa Zapada u obliku džeza, popa i roka. Ključ koji otvara ovu zagonetku pojavio se sa masovnijom upotrebom satelitskih televizija početkom devedesetih godina kada su se i u Srbiji mogli videti azijski satelitski kanali. Do tada, već je bio završen proces koji je Zapadna muzička industrija započela u Aziji i Africi još dvadesetih godina XX veka, a posebno intenzivno o šezdesetih pa nadalje. Naime, engleske, a kasnije i američke kompanije, radile su na prikupljanju lokalnih muzičkih folklora za potrebe sopstvenih tržišta. Obradjujući ih i stavljajući u matrice svojih popularnih žanrova, vraćali su ih i na tržišta zemlje porekla. Ta muzika je poput simulakruma preuzimala mesto autohtone muzike. Tako su u azijskim zemljama stvoreni lokalni "turbo-folkovi", koje smo mi upoznali tek devedesetih. Oni nose nazive izvornih muzičkih formi, iako je upoređivanjem muzike iznikle iz različitih muzičkih tradicija, teško naći razlika. Stoga je ne samo srpska, već i publika na čitavom Balkanu posredstvom RTV Pink već upoznata i sa alžirskom rai muzikom, turskom arabeskom, indijskim bolivudom, indonežanskim krončongom. SFRJ je bila pošteđena takvih delatnosti jer je bila dovoljno jaka i da se odbrani, i da ima sopstvenu muzičku industriju. Posrtanje države već posle smrti Josipa Broza, odrazilo se i na ovaj segment društva, te su ti "novokomponovani" orijentalni žanrovi prodrli na jugoslovenski prostor i postali matrice, za stvaranje nove popularne muzike koja se i dalje po inerciji nazivala novokomponovana narodna muzika. Sa druge strane, sunovrat države doprineo je propasti pop i rok scene, koja je do tada imala zvaničnu finansijsku podršku.

Pošetak devedesetih i pojava "turbo-folka" samo koincidiraju sa nekim globalnim procesima, tako da je teško održiv stav da je taj fenomen kulturno čedo Miloševićeve epohe. Nesumnjiva istina je međutim, da se tim konstruktom (jer turbo-folk nije žanr) mnogo manipulisalo u tom periodu.

To što turbo- folk preuzima primat devedesetih i kasnije, ne znači da više ne postoji žanr novokomponovane narodne muzike. On živi u narodu putem bezbrojnih malih radio stanica, kafana i raznih veselja. Zapravo, pre bi se moglo reći da je to ona sada aktuelna nova usmena tradicija, koju karakterišu mnogi atributi narodnog, od usmenog prenošenja pa nadalje. Novokomponovana narodna muzika se javlja šezdesetih godina XX veka, smenjujući žanr na narodnu (u duhu narodne muzike).Turbo-folk je mnogo više medijski fenomen koji je značajno uticao i još uvek utiče na urbanu omladinu. Zbog prisustva turbo – folka na nekim našim satelitski kanalima izvan zemlje se stiče utisak je to dominantan žanr.


_____________________

Literatura:
Brocken, dr Mike, The British Folk Revival, capter 4 & 5, www.mustrad.com
Đurković Miša, Diktatura, nacija, globalizacija, Institut za evropske studije, Beograd, 2002.
Dvorniković Vladimir, Karakterologija Jugoslovena, Prosveta, Beograd-Niš, 1990.
Dragićević-Šešić Milena, Neofolk kultura, Sremski Karlovci, 1994.
Kronja Ivana, Smrtonosni sjaj, Beograd, 2001
Milojević Jasmina, Od narodne muzike do turbo — folka, feljton, Politika, februar 2002
Milojević Jasmina, Muzika kao čnilac srpskog nacionalnog identiteta, Institut za filozofiju i društvenu teoriju, www.insifdt.bg.ac.yu/index
Ćirjaković Zoran, Svetski a naš u: Nova srpska politička misao, www.nspm.co.yu


Jasmina Milojević | scribd
2297  TRAGOM SRPSKE PESME / Omoti — pesme srpskih autora pevaju drugi narodi / Latif Havkić poslato: Mart 04, 2011, 01:27:12 am
*




Latif Havkić — singl 1970. | RTB PGP EP 12599

01. Latif Havkić — Čuj Mejrima, Mejrima (Ž. Kojić)
02. Latif Havkić — Ja sam momak sevdalija (Ž. Kojić)
03. Latif Havkić — Nikad me ne zovi (Ž. Kojić)
04. Latif Havkić — Nesrećan sam u životu (Ž. Kojić)








Latif Havkić — singl 1972. | RTB S 10 121

01. Latif Havkić — Srce si mi otvorila (Ž. Kojić)
02. Latif Havkić — Fato, Fatimo (Ž. Kojić)








Latif Havkić — singl 1975. | RTB S 10320

01. Latif Havkić — Otišla si drugom sada (M. Despotović — A. Music)
02. Latif Havkić — Što te nema dragi da mi dođeš (narodna)








Latif Havkić — singl 1975. | RTB S 10355

01. Latif Havkić — Svadba je njena prijatelju moj (M. Despotović —  Z. Vujasinović)
02. Latif Havkić — Put putuje Latif-aga (narodna)
2298  TRAGOM SRPSKE PESME / Omoti — pesme srpskih autora pevaju drugi narodi / Latif Havkić poslato: Mart 04, 2011, 01:26:54 am
*

S A D R Ž A J


1970. — Čuj Mejrima, Mejrima
1972. — Srce si mi otvorila
1975. — Srce si mi otvorila
1975. — Otišla si drugom sada
1975. — Svadba je njena prijatelju moj
2299  TRAGOM SRPSKE PESME / Omoti — pesme srpskih autora pevaju drugi narodi / Sadik Hadžić poslato: Mart 04, 2011, 01:24:25 am
*




Sadik Hadžić — singl 1973. | Jugoton SY-22479

01. Sadik Hadžić — Djevojke se čude (S. Berak — M. Ilić Šapčanin — S. Berak)
02. Sadik Hadžić — Što da vrijeme gubim (Lj. Berak — H. Mujić — S. Berak)
2300  TRAGOM SRPSKE PESME / Omoti — pesme srpskih autora pevaju drugi narodi / Sadik Hadžić poslato: Mart 04, 2011, 01:24:17 am
*

S A D R Ž A J


1973. — Djevojke se čude
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »