Najnovije poruke: Angelina
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
  Prikaži poruke
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »
2226  MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO SRBA / Izvođači II / Mirjana Pavković (1950) poslato: Mart 16, 2011, 12:37:50 am
*




MIRJANA PAVKOVIĆ

Mirjana Pavković je rođena u Smederevu 1950 godine. Završila je ekonomsku školu i dugo godina radila u opštini Smederevo. Sada je u penziji.

Dugo godina se bavila pevanjem. Bila je solista državnog ansambla "Kolo" kao i solista Radio Beograda. U to vreme narodni orkestar je bio pod upravom Miodraga Jašarevića i Ljubiše Pavkovića. Takođe je bila I glas Jugoslavije 1969. godine. Za Radio Beograd snimila je (nažalost samo) deset trajnih snimaka.

Tekst, fotografija i spisak pesama preuzeti sa: MUZIKA BALKANA
2227  ZVUČNI I VIZUELNI MATERIJAL / Pesmarica II / Pesmarica II — T poslato: Mart 16, 2011, 12:03:27 am
*

TAMO DALEKO1
Reči: Mihailo Zastavniković
Zapis: Žarko Petrović


Tamo daleko,
Daleko od mora,
Tamo je selo moje,
Tamo je Srbija.

Tamo daleko,
Gde cveta limun žut,
Tamo je srpskoj vojsci
Jedini bio put.

Tamo daleko
Gde cveta beli krin,
Tamo su živote dali
I otac i njegov sin.

Bez otadžbine,
Na Krfu živeh ja.
Ali sam uvek klic'o
Živela Srbija!


TAMO DALEKO2

Tamo daleko,
Gde plavi Dunav sja,
Tamo je zemlja moja,
Tamo je Srbija.

Tamo daleko,
Daleko kraj mora,
Tamo je selo moje,
Tamo je ljubav moja.

'Ajdemo dušo,
Da živimo srećni mi,
Jer mladost prolazi burno
I život nesrećni.

Tamo daleko,
Na Krfu živim ja.
Al' ope zato kličem:
Živela Srbija!


TAMO DALEKO
(Onako kako se pevalo u Solunu)

Tamo daleko, gde cveta limun žut,
Tamo je srpskoj vojsci jedini bio put.
Tamo daleko, daleko od mora,
Tamo je selo moje, tamo je Srbija.
Tamo gde Drina uništen kvasi gaj,
Tamo su moji dvori i mili zavičaj.
Tamo gde dušman sve ruši, obara,
Tamo su mili moji, tamo je Kolubara.
Tamo gde Timok pozdravlja Veljkov grad,
Tamo mi spališe crkvu, u kojoj se venčah mlad.
Tamo gde tiha putuje Morava,
Tamo mi ikona osta, tamo je moja slava.
Tamo u brda, Đetinje gde je put,
Tamo mi suza majke preliva svaki kut.
Tamo gde Srbinu sunce već ne sija,
Tamo je srce naše, slavna Šumadija.


TAMO DALEKO

Tamo daleko, daleko od mora,
tamo je selo moje, tamo je Srbija.
Tamo daleko, gde cveću nema kraj,
tamo su najdraži moji, tamo je moj zavičaj.

Tamo daleko, kraj Save i Dunava,
tamo je radost moja, tamo je Beograd.
Tamo gde dušman sve ruši i obara,
Tamo su moji dvori, tamo je Kolubara.

Tamo daleko, gde sunce već ne sija,
tamo je ljubav moja, tamo je Šumadija.
Tamo gde hladna protiče Morava,
tamo mi ikona osta, tamo je moja slava.

Tamo u brda Đetine gde je put,
tamo mi suza majke, preliva svaki skut.
Tamo gde Timok pozdravlja Veljkov-grad,
tamo mi spališe crkvu, u kojoj se venčah mlad.

Tamo gde Drina uništen kvasi gaj,
tamo mi ljubav osta, tamo je moj rodni kraj.
Tamo daleko, gde cveta limun žut,
tamo je srpskoj vojsci, jedini bio put.

Tamo daleko, gde cveta beli krin,
tamo su život dali, zajedno otac i sin.
Bez otadžbine, na Krfu živeh ja,
ali sam klicao uvek, živela Srbija!

2 VI verzija — Ova varijanta je Mihailu Zastavnikoviću donela pravo autorstva na reči pesme "Tamo daleko".

1, 2 Žarko Petrović: "Tamo daleko" Solunske pesme | Izdavačka organizacija "Nota"| Prvo izdanje, 1988.
2228  ZVUČNI I VIZUELNI MATERIJAL / Pesmarica II / Pesmarica II — T poslato: Mart 16, 2011, 12:03:11 am
*

S A D R Ž A J


Tamo daleko
Ti plaviš zoro krasna / Ljubopevac
Tužno vetar huji, bruji / Zašto bože stvori ljubav?
Tišina nema vlada svud
Tiho, noći
Tužno vetri gorom viju
Teško je ljubit tajno
Tvoj mio glas
Tarabe bih preskakao
Ti mnogo tražiš, a malo daješ
Tri proleća
Teku časi bola
Ti si žena mog života
Treba vremena
Ti za ljubav nisi rođena
Tajna
Ti si me čekala
Tri metera somota


2229  MUZIČKA ČITAONICA / Svaka pesma ima priču [poreklo pesme] / Ko su autori pesama "Tamo daleko" i "Kreće se lađa francuska"? poslato: Mart 15, 2011, 10:12:25 pm
*

NA KRFU PEVALI RATNICIMA
Pesnik Mihailo Zastavniković i muzičar kraljeve garde Đorđe Marinković
autori pesama "Tamo daleko" i "Kreće se lađa francuska"




NEGOTIN — Autori kultnih srpskih pesama "Tamo daleko" i "Kreće se lađa francuska", nastalih u najtežim vremenima za srpski narod i državu, od 1912. do 1918. godine, učitelj su i pesnik negotinski Mihailo Zastavniković i veliki rodoljub i muzičar u orkestru kraljeve garde Đorđe Marinković, rodom iz kladovskog sela Korbova. Nebojša A. Jović, u prvom broju lista Krajina, beleži da je Zastavniković dočekao 48 godina, a skončao je, izmučen ranjavanjima, 1927. godine.

— Posle Prvog svetskog rata, napisao je i izdao više pesničkih zbirki: "Evropa", "Svetu", "Solunski dani", "Kroz Albaniju", "Kraljeva suza", "Pesme vaskrsenju"... Godine 1925. proslavio je dve decenije učiteljovanja i književnog delanja. Tim povodom darovao je redakciji Srpskog Kosova (izlazilo u Skoplju) 1.000 dinara, a u znak zahvalnosti štampana mu je pesma "Kreće se lađa francuska". On je autor i stihova neformalne himne "Tamo daleko" — objasnio je Jović.

Tek pre godinu u listu Timočanin, koji više ne izlazi, Slobodan Stanković otkriva da je "Tamo daleko" komponovao profesor gitare Đorđe Marinković, rodom iz kladovskog sela Korbove na obali Dunava.

— Marinković je gotovo zaboravljen u svom rodnom kraju, dok su sajtovi, od Francuske preko Španije do Nemačke, Engleske, sve do Japana, preplavljeni ponudama za prodaju njegovih izdanja. O životu i stvaralaštvu kompozitora malo ko može da govori, jer bolji poznavaoci su pomrli. Miodrag Marinković (77), unuk Đorđev, donekle se seća slavnog pretka. Pričao mi je da je stara brvnara u kojoj je rođen Đorđe jedino podsećanje na njega. Neizmerno je voleo Korbovo i vinogorje Ključa. U Pariz je otišao nakon proboja Solunskog fronta. Na Krfu je neumorno svirao i pevao ratnicima. Jednom prilikom spasao je život kralju Petru, a za nagradu dobio je pasoš sa kojim je mogao da izabere zemlju za život. U svoje selo dolazio je samo dva puta. Telegram o smrti u Parizu doneo je poštar — ispričao nam je Stanković dodajući da kompozitorova praunuka Nataša i njen suprug Igor Milanović veruju da je tvorac "Tamo daleko" neopravdano zaboravljen.

— Đorđe je iz Korbova u svet, u Pariz, otišao u opancima. A tek "tamo daleko" stekao je svetsku muzičku slavu. Bez obzira na njegovu zaostavštinu, baš iz tih razloga, ništa nam nije potrebno — izjavili su, s ponosom, Nataša i Igor.


HIMNA SOLUNSKIH RATNIKA

Đorđe Marinković, prema kazivanju njegovih najbližih rođaka, potiče iz siromašne porodice. Bio je vrstan muzičar. Svirao je sve žičane instrumente i flautu. Pesmu "Tamo daleko" komponovao je na Krfu, 1916. godine nakon povlačenja srpske vojske preko Albanije. Solunci su ovu pesmu prihvatili kao svoju himnu.

Iako je Marinkoviću u Parizu još pre osam decenija priznato pravo na kultnu pesmu "Tamo daleko", kao autori pojavljivali su se, ko zna koliko puta, i dr Dimitrije Marić, Milan Buzin i još neki. Dokument iz Zavičajnog fonda Istorijskog arhiva Negotina, vlasnika Negotinca Jovana Jovanovića, svedoči o istinskom tvorcu veličanstvene pesme.


TAMO DALEKO
(Onako kako se pevalo u Solunu)

Tamo daleko, gde cveta limun žut,
Tamo je srpskoj vojsci jedini bio put.
Tamo daleko, daleko od mora,
Tamo je selo moje, tamo je Srbija.
Tamo gde Drina uništen kvasi gaj,
Tamo su moji dvori i mili zavičaj.
Tamo gde dušman sve ruši, obara,
Tamo su mili moji, tamo je Kolubara.
Tamo gde Timok pozdravlja Veljkov grad,
Tamo mi spališe crkvu, u kojoj se venčah mlad.
Tamo gde tiha putuje Morava,
Tamo mi ikona osta, tamo je moja slava.
Tamo u brda, Đetinje gde je put,
Tamo mi suza majke preliva svaki kut.
Tamo gde Srbinu sunce već ne sija,
Tamo je srce naše, slavna Šumadija.


Potpisi za slike
Unuk Miodrag Marinković i deda Đorđe Marinković

Ostale u Francuskoj: Note Marinkovićeve pesme "Tamo daleko"...
Đorđe Marinković na omotu jednog od svojih francuskih izdanja...


Autor: Brana Filipović | 30.04.2009. | Kurir
2230  MUZIČKA ČITAONICA / Svaka pesma ima priču [poreklo pesme] / Ko su autori pesama "Tamo daleko" i "Kreće se lađa francuska"? poslato: Mart 15, 2011, 10:12:13 pm
*

KLADOVČANIN AUTOR PESME "TAMO DALEKO"
Đorđu Marinkoviću autorstvo priznato u Parizu, pre osam decenija

 
Kladovo — Kladovčanin Ranko Jakovljević, saradnik Istorijskog arhiva u Negotinu, pronašao je dokument na osnovu koga se može zaključiti da je tekstopisac i kompozitor jedne od najpopularnijih srpskih pesmama — "Tamo daleko" Đorđe Marinković, rođen u kladovačkom selu Korbovu, a da je preminuo pre tri decenije u Parizu. Tamo je, dokazuje Jakovljević, naš kompozitor Marinković, gotovo potpuno zaboravljen u postojbini, stekao svetsku muzičku slavu, radeći i za čuvenu parisku muzičku izdavačku kuću RCA.

Zaboravljeno je i da mu je u Parizu, pre osam decenija, priznato i autorsko pravo za kultnu srpsku pesmu. Pravo autorstva na "Tamo daleko" polagali su u Srbiji još neki kompozitori, a najvećeg pretendenta, Mihajla Zastavnikovića, Marinković je 1967, deset godina pre smrti, lično demantovao. Do tog demantija je upravo došao kladovački istraživač Ranko Jakovljević. Dokaz je otkriven u zaostavštini Jovana Jovanovića iz Kladova, nekadašnjeg bliskog Marinkovićevog prijatelja. Pored drugih pojedinosti iz života Đorđa Marinkovića, i ovaj dokument biće uskoro objavljen u zborniku "Baštinik", istorijskog arhiva u Negotinu.

Između ostalog, javnost će saznati da je Marinković bio najpre muzičar amater u orkestru kraljeve garde, da je, samouk, svirao sve žičane instrumente, harmoniku i flautu, a da je pesmu "Tamo daleko" napisao na Krfu 1916. godine. A u Parizu se obreo odmah posle proboja Solunskog fronta, gde je ubrzo postao popularni kompozitor šansona i profesor citre. A da je francuski šansonjer srpskog porekla i autor pesme "Tamo daleko" Jakovljević zaključuje na osnovu dokumenta kojim naslednici pomenutog Mihaila Zastavnikovića traže od Marinkovića da prizna kako je melodiju poznate pesme napisao na osnovu teksta čiji je autor navodno Zastavniković. Pismo je Marinkoviću, sa takvim zahtevom, stiglo iz Despotovca od pravnog zastupnika Mihailove sestre Zage, profesora u Svetozarevu. Zaga i njena sestra Radmila žele da se nagode sa Marinkovićem kako bi ostvarile prava koja navodno pripadaju njihovom bratu. Prete i sudskim sporom, ukoliko ne dođe do nagodbe. — Marinković je taj zahtev sa rezignacijom odbio. O svemu ovome se malo zna, što me je podstaklo da se posvetim višegodišnjem istraživanju Marinkovićevog života i dela. Ne verujem da bi mu Francuzi tek tako priznali autorstvo — kaže za "Politiku" Jakovljević, dodajući da u našoj zemlji nikome od pretendenata na autorstvo to pravo nije priznato. Desetine internet-sajtova, navodi dalje Marinković, preplavljene su i danas ponudama prodaje Marinkovićevih muzičkih izdanja — od Francuske, preko Španije, do Nemačke, Velike Britanije i Japana. A ta izdanja, o kojima gotovo ništa ne znamo, priznata su kao deo evropske muzičke tradicije.

O našem kompozitoru Marinkoviću malo znaju i u njegovom rodnom selu Korbovu. Njegov bratanac Miodrag Marinković (76), penzionisani brodar, seća se da je Đorđe iz Pariza dolazio u rodno Korbovo dva ili tri puta. Ženio se dva puta, ali nije imao dece. Živeo je skromno. Ništa se ne zna o njegovoj zaostavštini. U rodnom selu odavno je porušena brvnara iz koje se Đorđe otisnuo u svet. Ipak, bratanac Miodrag Marinković kaže da će pokušati, preko advokata, da sazna nešto više o svom pretku i njegovoj ostavštini. Ili da dozna bar gde se nalazi njegov grob. Bilo bi lepo, veli rođak kompozitora, da i naša država nešto učini da se sačuva sećanje na autora nezaboravne pesme.

—————————————————

Pretendenti na autorska prava

Kao potencijalni autori pesme "Tamo daleko" u srpskoj javnosti označavani su još i Milan Buzin, kapelan Drinske divizije, Dimitrije Marić, lekar Treće poljske bolnice Šumadijske divizije, i Mihailo Zastavniković, učitelj iz Negotina. Istraživač Jakovljević navodi kako je Zastavniković 1926. godine objavio jednu verziju teksta pesme "Tamo daleko". Ali, Marinković je četiri godine ranije već bio zaštitio svoje autorsko pravo u Parizu.


—————————————————

Pasoš dobio od kralja Petra

U kraljevoj gardi Marinković je najpre bio bubnjar, a zatim je nastavio da muzicira na citri, u vojnom orkestru s kojim je svirao i na Krfu. Pasoš, s kojim je otputovao u Pariz, dobio je kao nagradu od kralja Petra, zato što ga je obavestio kako je, slučajno, saznao da grupa Arnauta sprema atentat na njega.


Stojan Todorović | 08.03.2008. | Politika

Više o pesniku Mihailu J. Zastavnikoviću (1879—1927) » » »
2231  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Biljana Važić — Gledamo i slušamo ali ne osećamo poslato: Mart 15, 2011, 10:10:09 pm
*

GLEDAMO I SLUŠAMO ALI NE OSEĆAMO


Kao što jedan čovek oseća ritam svoga srca, tako i jedan narod oseća ritam i vreme svoga bitisanja, istorije i identiteta. Počev od najstarijih vremena, čovek je koristio muziku kao sredstvo sporazumevanja i duhovnog izražavanja. Ritmično udaranje kamena o kamen ili drvo, pevanje, igra, poezija i ritam instrumenta postaju deo kulture i tradicije jednog naroda.

Već su stari Egipćani, Grci i Rimljani poznavali potrebu za muzikom, pa su muziku kao predmet uveli u redovno školovanje. Pored aritmetike, gramatike, poezije, filozofije i fizičke kulture, i muzika je imala važno mesto u stvaranju jedne kompletne i svestrane ličnosti.

Zbog velike uloge pevanja, hrišćanstvo uvodi pevanje u svoje bogosluženje. Reč sveštenika praćena pojanjem (tonom) ima daleko jaču poruku od same reči. Iz istog razloga, sveštenici srednjeg veka obogaćuju jednoglasno (jedno-melodijsko) pevanje i dodaju mu drugi, treći ili čak četvri glas (višeglasje). Kao što znamo, koreni i karakteristike muzike leže u samom narodu. Tako i crkvena, pored naravno narodne muzike, crpi motive iz naroda koji je izvodi, kasnije menja i oblikuje. Naša srpska duhovna muzika je najrečitiji primer naših starih srpskih motiva. Ali, isto tako se mogu naći i elementi stare vizantijske ili grčke muzike koje smo nasledili primanjem hrišćanstva i seobom naroda. Slušajući našu duhovnu muziku, može se osetiti jasna veza između motiva istočno-evropskih naroda i starog zapadnog gregorijanskog korala. Istorijski je naša duhovna muzika dobijala obeležja srpkih narodnih motiva.

Prelivanje svetovne muzike (folklora) i crkvene (duhovne) muzike, u mnogome se može osetiti i danas.

Na ovom mestu možda se treba zapitati: Gde smo mi i kuda nas to vodi? Da li smo u stanju nastaviti sa tradicijom srpskog naroda, prenositi napeve i melodije sa generacije na generaciju, ili, jednostavno, to sve baciti u vodu i krenuti iz početka, naravno sa uzimanjem stranih i nama potpuno nepoznatim (mislim tradicionalno) elementima. I pored nedostatka notnog pisma, knjiga, radija, televizije, kasetofona i gramofona, naš narod je uspeo da očuva Pravoslavlje, jezik, tradiciju i običaje, jedinstvene samo za Srbe. Iako je naš paćenički srpski narod bio porobljen mnogo puta, pogažen, sramoćen, ubijan, rasterivan, duhovno i moralno ubijan, ekonomski i politički uništavan, on se nikada nije odrekao svoje vere i svog srpskog identiteta. On je ostao veran svojoj istinskoj veri, svojim običajima i tradiciji. Mnoge generacije srpskih svetovnih i duhovnih vladara, uspele su zadržati Srbe na okupu sa svim njegovim kulturnim vrednostima. Time su preneli istoriju našeg naroda nama u ruke kako bismo i mi nastavili i prosledili isto budućim generacijama.

A šta mi to činimo?

Danas imamo svoje pismo, jezik, notno pismo, običaje i našu Pravoslavnu crkvu, staru narodnu muziku, duhovne i crkvene pesme; ali mi to polako zaboravljamo i potiskujemo davajući mesto novoj, stranoj ili nepoznatoj muzici, jeziku i veri. Mi (namerno ili nenamerno) rušimo izgrađen most između prošlosti i budućnosti, most između naših očeva i praočeva i naše dece i unučadi. Polako se odričemo svega što je vredno i, pre svega, srpsko. Radi svetske globalizacije gubimo svoje tlo pod nogama. Odričemo se svetih nam srpskih tekovina. Još imamo obraza da se zovemo i nazivamo (i prsimo) Srbima a nismo u stanju svoju decu da naučimo osnovnim srpskim karakteristikama: veri, običajima, jeziku, pesmi, igri.

Svi smo mi živeli u komunističkom sistemu koji je trajao oko 50 godina! Pa i naši preci su bili porobljeni preko 500 godina pa se vere nisu odrekli. Naprotiv, vera im je davala snage da istraju i da se oslobode turskog jarma i ostanu čisti i nepromenjeni.

A mi danas zaboravismo staru srpsku narodnu muziku i crkveno (duhovno) pevanje radi nove i ritmički interesantne, novokomponovane, istambulsko-arapske muzike. Konačno se ekonomski i politički oslobodismo turcizma i islama, ali ga mi ponovo polako i nečujno uvedosmo u naše domove kroz radio i televiziju, i takvu je dadosmo našoj deci u nasleđe. Kupovinom cd-a ili kasete, mi sami, svojom vlastitom voljom i izborom, unosimo našoj deci strane i nepoželjne elemente nesrpskog karaktera. Slušajući samo takvu vrstu muzike, mi svesno gazimo po svojim korenima, po starom i tradicionalnom. Ovde je interesantno spomenuti odgovore naše omladine na ovo pitanje: "Pa i moji roditelji to slušaju i kupuju, to je izloženo na svim ili gotovo svim radio i TV-stanicama!"

Taj neosetni proces unošenja melodijskih elemenata islama i turcizma u našu pesmu počeo je još 60-tih i 70-tih godina prošlog veka. Stara srpska muzika se gubi radi tada "velikosrpskih pretenzija" (što, naravno, nije tačno, jer su drugi narodi u našoj zemlji zadržali svoju tradicionalnu muziku i melos a "zabranili" našu). Mi to voljno prihvatamo i danas kada smo daleko od tadašnjih metoda i načina življenja u otadžbini. Lanac dug toliko vekova se prekida!

U našim se crkvama samo ponegde može čuti pokoji usamljeni pojac i sveštenik, na radiju i televiziji se samo ponekad može čuti izvorna srpska melodija ili igra.

Stoga molim da se vratimo korenima, našoj Srpskoj crkvi i sebi samima. Spoznajmo, sa radošću, ponovo, ko smo, šta smo, odakle smo i, posebno, gde smo? Pogledajmo i čujmo šta prenosimo i dajemo svojoj deci u nasleđe! Pošto proces gubljenja našeg srpskog identiteta nije trajao dugo, istorijski posmatrajući, to nam još uvek nije kasno da se popravimo te ponovo vratimo sve na svoje mesto. Vratiti izvornu srpsku i duhovnu muziku u naše domove, voditi decu češće u crkvu, učiti ih srpskom jeziku i pismu, omiliti im istoriju, običaje i igru (folklor). Takav rad jeste mukotrpan i dugačak ali su plodovi rada utoliko veći i slađi.

Ako želimo dobro svojoj deci i unucima, mi moramo iskoreniti ili umanjiti loše, tuđe, islamske, turske, grčke, španske ili italijanske elemente iz naše muzike, kulture i običaja. Filtriranjem slušane muzike na radiju i televiziji, srpskoj "zabavi", svadbi ili bilo kojoj drugoj svetkovini, mi ulažemo u budućnost naše dece, premošćujemo staro sa novim. Ja nemam nameru da izazovem mišljenje da mi moramo slušati samo staru muziku ili samo crkvenu muziku. Ne naravno! Treba da upoznamo i prepoznamo muziku ili umetnost uopšte i drugih naroda (tursku, grčku, rusku...), ali nikako je ne mešati sa srpskim. Originalni srpski motivi moraju ostati čisti i nepomućeni, inače ih nove generacije neće prepoznati.

Ne mešajmo jezik sa tradicijom! Ne mislimo da ako je pesma na srpskom jeziku da je i u srpskom duhu, melosu i ritmu. Reči sa melodijom, ritmom i instrumentom karakterišu muzičku tradiciju jednog naroda. To će nam svakako i svako srpsko kolo pokazati.


Tekst: Biljana Važić
2232  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Marijana Kokanović — O muzici i časopisu "Bosanska vila" poslato: Mart 15, 2011, 10:06:05 pm
**
nastavak

Najviše napisa posvećeno je operskom pjevaču Žarku Saviću koji je u to doba bio jedan od najcjenjenijih srpskih umjetnika. S ponosom je isticano da je "gospodin Savić stekao lijep glas u stranom svijetu".24 Prilikom Savićevog gostovanja u Beogradu pisano je da je "iznenadio, oduševio i potpuno zadovoljio srpsku publiku svojim slavujskim pjevanjem".25 Nastup Žarka Savića u Sarajevu bio je najavljen u Bosanskoj vili.26 Koncert je održan u Ašenbrenerovoj pivari uz sudjelovanje srpskog pjevačkog društva "Sloga". Već u sledećem broju nepoznati autor je pisao o "sjajnom koncertu saskog dvorskog operskog pjevača i člana frajburške opere".27 Pisac članka ističe da je "koncert bio vrlo dobro posjećen, jer dvornica Ašenbrenerove pivare bijaše puna svijeta", a za Savićev glas kaže da je "mio i prijatan", kao i da je "vještina u izvođenju pojedinih pjesama zanosila slušaoce, te je poslije svake pjesme burno pozdravljen". Iste godine Knjižarnica Mite Savića u Beogradu objavila je Album pesama iz koncerta Žarka Savića o čemu je donesena bilješka u rubrici Nove knjige i listovi.28

Napisi o drugom našem slavnom operskom pjevaču, Stevanu Deskaševu, donose samo obavještenja o njegovim nastupima bez osvrta na program koncerta ili interpretaciju. Tako se pominje umjetnikovo učešće na koncertu održanom povodom dvadesetpetogodišnjice Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu, svečanoj proslavi Srpskog akademskog društva "Zora" u Beču i na koncertu u Sremskim Karlovcima.29

O sopranistkinji Sultani Cijukovoj objavljena su tri napisa. U prva dva čitaoci su bili obavješteni o pjevanju gospođice Sultane Cijukove na Svetosavskoj besjedi u Beču i na koncertu u Sremskim Karlovcima. U poslednjem napisu se izvještava o formiranju naročitog odbora u Vršcu "za prikupljanje pomoći Sultani Cijukovoj, koja okončava svoje umjetničke nauke".30

S pažnjom su praćena i gostovanja stranih umjetnika u Sarajevu. Prilikom dolaska članova ruske opere iz Petrograda bila su priređena dva koncerta na kojima su nastupili g. Konstantin T. Serebrjakov, gđica Lidija K. Serebrjakova i g. Nikolaj M. Safonov. U napisima nema pravog osvrta na interpretaciju. Autor se zadovoljava konstatacijom: "Obadva puta dokazali su publici da su pravi i veliki umjetnici, jer su je izvođenjem programa tako osvojili, da se svak divio i njima kao umjetnicima, a još više napredovanju ruske umjetnosti."31

Usamljeni primjer predstavlja tekst o češkim violinistima Janu Kubeliku, Jaroslavu Kocijanu i Emanuelu Ondričeku.32 Nepoznati autor piše o "tri brata Čeha, tri najmlađa i u svijetu najslavnija virtuoza na violini u današnjim danima". Za Jana Kubelika ističe da je "svojom savršenom svirkom očarao sav svijet" i naziva ga "čudom od umjetnosti". No, iz članka se doznaje i da je Kubelik mladić od 22 godine koji je Praški konzervatorij završio 1899. godine. Autor ističe da je Kubelik za nepune tri godine od svršetka konzervatorija "prohujao čitavom Evropom", te da se sada nalazi u Americi "gdje slavi najveće i nečuvene trijumfe". Pri kraju članka autor se osvrće na Jaroslava Kocijana i Emanuela Ondričeka koji su "gotovo uz rame Kubeliku, iako su nešto mlađi i školom i godinama od njega".

Vrijednovanje srpskih i čeških umjetnika redovno je bila obojeno rodoljubljem. Strani umjetnici, koji su gostovali u srpskim krajevima, takođe su dobijali izrazite pohvale. Treba imati u vidu da je većina prikaza bila pisana sa oduševljenjem, bez obzira na stvarnu vrijednost umjetnika koji su nastupali.

Napisi o novim štampanim izdanjima uglavnom su objavljivani u rubrici Nove knjige i listovi. Ponekad su se nalazili i u rubrici Književne i kulturne bilješke. Riječ je o kratkim napisima čisto informativnog karaktera koji su imali za cilj da čitaoce upoznaju sa novim izdanjima knjiga ili partitura. Pisano je o novim izdanjima pretežno horskih kompozicija, muzičkih udžbenika, zbirki narodnih melodija, kao i crkvenih pjesama.

Kritički osvrti na štampana izdanja donošeni su u rubrici Ocijene i prikazi i oni su se pretežno odnosili na izdanja iz oblasti crkvene muzike. Kao poznavaoci crkvenog pojanja Gavrilo Boljarić i Nikola Tajšanović priredili su Srpsko pravoslavno pjenije po karlovačkom starom načinu za jedan glas. U Bosanskoj vili donošeni su napisi o štampanju pojedinih svezaka Srpskog pravoslavnog pjenija kao i pozivi na pretplatu. Potom su slijedili prikazi knjiga, čiji su se autori potpisivali punim imenom.

U pozivu na pretplatu Boljarićeve i Tajšanovićeve knjige Srpsko pravoslavno pjenije najavljeno je da će "knjiga biti štampana u pet svesaka, a prva sveska izaći će o Vaskrsu".33 Knjiga je bila namjenjena đacima u srednjim i višim školama, a cijena svake sveske iznosila je jednu forintu. U broju 12 iz iste godine objavljena je bilješka o štampanju prve sveske, a već u sledećem broju Jovan Jovanović je napisao prikaz pomenute knjige.34

Jovanović je pisao "da bi radosniji bili da smo mjesto ovoga dobili izdanje neizdanih Kornelijevih pjesama ili izdanje Topalovićevog pjenija". U nastavku teksta autor ukazuje da je ovo "posao diletanata, koji će samo zadovoljiti unekoliko naše potrebe". Pomenuta knjiga ipak je ocijenjena pozitivno, jer je uprkos nekim razlikama ostala u tradiciji zapisa Kornelija Stankovića. Jovanović je smatrao da "od Kornelija niko bolje neće zapisati i udesiti crkveno pojanje". U Bosanskoj vili objavljene su i bilješke o štampanju preostale četiri sveske Srpskog pravoslavnog pjenija.35

U dvobroju 9—10 iz 1891. godine Boljarić i Tajšanović su objavili poziv na pretplatu druge knjige Srpskog pravoslavnog pjenija, oktoih. U pozivu je stajalo da će se pomenuta knjiga sastojati iz "deset svesaka, osam svesaka osam glasova, a dvije ostale sveske sadržavaće u sebi ono pjenije koje se svake nedjelje poje na Polunoćnici, Jutrenju i Liturgiji, kao i praznična Veličanija".36

Objavljene su i bilješke o Đačkom crkvenom pojanju koje je za sve razrede osnovnih škola priredio sveštenik Aćim A. Ilić,37 kao i o Velikom crkvenom pojanju autora Vladimira Boberića.38

Rubrike Nove knjige i listovi i Književne i kulturne bilješke sadrže napise o objavljenim zbirkama narodnih melodija. U to vrijeme vladalo je veliko zanimanje za narodne melodije i smatralo se da one predstavljaju zdravu osnovu za razvijanje srpske umjetničke muzike. Nove kompozicije oplođene srpskim narodnim melosom, bile su toplo preporučivane izvođačima. U Bosanskoj vili je pisano o štampanju Srpskih narodnih melodija koje je sakupio i za mješoviti hor udesio Vladimir R. Đorđević.39

Godine 1896. čitaoci su bili obavješteni o Mokranjčevom melografskom radu: "Čuveni srpski kompozitor Stevan Mokranjac putovao je naročito u staru Srbiju i obišao mnoga mjesta pribirajući srpske narodne melodije. Vele da je sakupio oko 200 takvih melodija i sada samo treba da ih objavi, pa eto najveće naslade srpskome uhu i srcu."40

Posebnu pažnju privlači napis o knjizi Pitanja za prikupljanje muzičkih običaja u Srba. Pitanja su sastavili Božidar Joksimović i Vladimir R. Đorđević,41 i ona obuhvataju "običaje srpskoga naroda, što se odnose na pevanje, sviranje i igranje, a isto tako i samo pevanje, sviranje i igranje njegovo". Time su zastupljeni svi aspekti narodnog muziciranja i igranja. Pitanja su podjeljena u tri grupe: narodno pjevanje (168 pitanja), narodno sviranje (104 pitanja) i narodno igranje (109 pitanja). Ovaj upitnik predstavlja kod nas prvi pokušaj da se na jednom mjestu objedine zahtjevi za sve koji se bave sakupljanjem podataka o narodnoj muzici.42 U pomenutom članku naglašeno je da će autori poslati knjigu besplatno "svakome onome, ko im se obrati i ko hoće da prinese koje zrnce za opštu korist". Ovaj poziv naročito se odnosio na srpske sveštenike, učitelje i đake srednjih i viših škola.

Bilješke o štampanju pedagoških i instruktivnih izdanja objavljivane su u rubrikama Nove knjige i listovi i Književne i kulturne bilješke. Svi napisi su čisto informativnog karaktera i gotovo da nema kritičkih prikaza. Pominju se knjige: Nauka glavnih pojmova muzike Dragutina Blažeka i Teorija NOTNOG pevanja Isidora Bajića.43

U dvobroju 15—16 iz 1899. godine objavljeno je da je Vladimir Đorđević štampao prvu svesku Škole za violinu, koja je namjenjena srednjoškolcima a "zgodna će biti i svakome onome ko uči violinu".44 Osim "uputstva za sviranje i poznavanje nota" u knjizi je bilo i 16 komada za sviranje.

Nešto opširniji napis odnosi se na knjigu Danice Krstić Škola za klavir,45 koja je objavljena u izdanju Muzičke škole "Stanković" u Beogradu. Svršeni student Bečkog konzervatorija i istaknuti nastavnik klavira, Danica Krstić, priredila je za to doba uzoran udžbenik za klavirske početnike. U napisu stoji da je ovo prva škola za klavir na srpskom jeziku, te da sadrži pored predgovora i pedagoških savjeta tri djela: "U prvom je redu praktičan dio sa teorijskim, tako da osnovi muzičke teorije idu naporedo sa praktičnim dijelom. Drugi dio sadrži objašnjenje raznih muzičkih ukrasa, kao: trilera, praltrilera, udarca dvojnoga, predudarca itd. Treći dio je prilog u kome su sve dur i mol skale, trozvuci, dominanti i umanjeni septakordi sa tačnim naznačenjem upotrebe prsta."
46

* * *

U napisima o muzici, objavljenim u Bosanskoj vili, reflektuje se čitav jedan period muzičkog života u Bosni i Hercegovini. Kvalitet tih napisa nije uvijek bio na istom nivou. Uglavnom je bio diletantski, ali je paralelno sa zrenjem čitalačke publike kao i saradnika časopisa i sam kvalitet bilježaka i prikaza postepeno dobijao ozbiljniji karakter. Većina napisa ostaje na nivou informacija. Međutim, i u toj "informativnosti" nije bilo izgrađene precizne terminologije, kao ni kritičke misli. No, ukoliko se djelatnost Bosanske vile posmatra u sklopu cjelokupnih društveno-političkih i kulturnih prilika u Bosni i Hercegovini, onda pomenuti nedostaci dobijaju izgled neminovnog danka tome dobu.

Kulturna hronika časopisa bila je prenosnik nacionalnih ideja svog vremena i u potpunosti u skladu sa dominirajućom težnjom borbe za nacionalnu i kulturnu nezavisnost. Nacionalna orijentisanost imala je političke i kulturne razloge. Oduševljenje srpskom narodnom muzikom prenosilo se i na slovensku muziku. Činjenica je da se pored srpskih kompozitora i izvođača uglavnom pisalo o slovenskim umjetnicima.

Napisi o kompozitorima bili su posvećeni srpskim, češkim i ruskim autorima. Najiscrpniji podaci nalaze se u nekrolozima i "člancima-portretima" objavljenim na naslovnim stranama. U ovim napisima obično se nalaze značajni biografski podaci, uz nabrajanje važnijih djela, te isticanje autorovih dostignuća na polju kompozitorskog stvaralaštva, kao i pedagoške i izvođačke djelatnosti. U kraćim bilješkama donošene su novosti iz kompozitorovog života ili su predstavljane nove kompozicije. Znatan broj napisa posvećen je Isidoru Bajiću, Vladimiru Đorđeviću i Stevanu Mokranjcu. Posebno su isticani oni kompozitori koji su svoja djela bazirali na srpskoj narodnoj muzici.

Najviše se pisalo o pjevačkim društvima, što je i prirodno budući da su ona tada predstavljala okosnicu muzičkog života. Veliki broj pjevačkih društava, kao i popularnost koju su uživala među srpskim građanstvom, nužno su uslovili potrebu informisanja javnosti o njihovoj djelatnosti. Pisalo se o osnivanju društava, imovnom stanju i godišnjim skupštinama. Nisu izostajale ni kritike njihovog rada, pozivi za stupanje u članstvo, kao i konkursi za angažovanje horovođa. Javnost je informisana o planovima pojedinih društava koji su se obično odnosili na koncerte, podizanje društvenog doma ili osniva nje čitaonice. Dakle, svi značajniji momenti iz života pjevačkih društava bili su praćeni i komentarisani: osnivanje, osvećenje zastave, proslava krsne slave društva, izbor društvene uprave i slično.

Najveći broj priloga posvećen je pjevačkim društvima iz Bosne i Hercegovine. Iz kulturne hronike Bosanske vile može se zaključiti da su srpska pjevačka društva "Sloga" iz Sarajeva, "Gusle" iz Mostara i Srpsko crkveno pjevačko društvo iz Donje Tuzle bili glavni nosioci muzičkog života u Bosni i Hercegovini.

Bosanska vila je pratila rad srpskih pjevačkih društava i u Vojvodini, Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj, kao i u drugim zemljama. Pored toga, izvještavalo se o radu ruskih, čeških i hrvatskih pjevačkih društava, uz obavezno isticanje "sveslovenskog" zajedništva.

Napisi o istaknutim izvođačima objavljivani su u rubrici Književne i kulturne bilješke. Oni su donosili informacije o gostovanjima poznatih umjetnika, uz koje je često bio priložen i program. Ukoliko su bili pisani poslije koncerta, sadržali su i osvrt na izvođenje.

Bilo je uobičajeno da se prigodnim člancima najavi gostovanje istaknutog muzičkog umjetnika. Posebno je praćen izvođački rad srpskih umjetnika, a sa ponosom su isticani oni koji su stekli ugled u inostranstvu, kao što je bio slučaj sa operskim pjevačem Žarkom Savićem.

Napisi o štampanim izdanjima kompozicija, muzičkih udžbenika, zbirki narodnih pjesama kao i različitih crkvenih notnih izdanja, svakako ukazuju na postupno unapređivanje muzičkog života i pokazatelji su sve većeg interesovanja za muziku. Najviše se pisalo o zborniku Srpsko pravoslavno pjenije koje su sastavili Gavrilo Boljarić i Nikola Tajšanović.

Tokom gotovo tri decenije izlaženja Bosanska vila je bodrila i podržavala sve kulturne manifestacije, ali se nije ustručavala da na svojim stranicama žigoše nezdrave pojave koje su bile kočnica daljem napretku i razvoju. U granicama svojih mogućnosti, donosila je novosti sa svjetske muzičke scene, upoređujući ih sa skromnim muzičkim životom u domovini. Doslijednim praćenjem muzičkog života kulturna hronika lista predstavlja sliku jednog vremena i muzičkog života u njemu.

Ovakav "živi" protok informacija, te iskreno bdenje nad tek zapaljenim plamičcima kulture i prosvjete, danas svakako zaslužuje naše poštovanje i divljenje prema ljudima koji su se uporno borili protiv zaostalosti svoje sredine, strpljivo razvijajući njenu duhovnost i kulturni senzibilitet.


Marijana Kokanović


___________________

23 Izuzetak predstavlja nekrolog Nadine Slavjanske, Bosanska vila, 1906, 24, 379.
24 Bosanska vila, 1894, 12, 191.
25 Isto.
26 Bosanska vila, 1898, 10, 157.
27 Bosanska vila, 1898, 11, 174.
28 Bosanska vila, 1898, 5, 79.
29 Bosanska vila, 1887, 9, 143; 1888, 8, 16; 1893, 10, 135.
30 Bosanska vila, 1895, 8, 127.
31 Bosanska vila, 1906, 13-14, 221.
32 Bosanska vila, 1902, 7, 139.
33 Bosanska vila, 1887, 7, 112.
34 Bosanska vila, 1887, 13, 206—207.
35 Bosanska vila, 1888, 6, 96; 1888, 10, 159; 1889, 8, 128.
36 Bosanska vila, 1891, 9—10, 160.
37 Bosanska vila, 1895, 2, 31.
38 Bosanska vila, 1896, 21, 343; 23-24, 375—376.
39 Bosanska vila, 1896, 20, 327.
40 Bosanska vila, 1896, 5, 83.
41 Bosanska vila, 1899, 15-16, 220.
42 O ovim upitnicima pisano je i u listu Karadžić, koji je izlazio u Aleksincu. Vidi: Jelena Gligorijević, Napisi u časopisu "Karadžić" u vezi s narodnom i crkvenom muzikom. — Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, 12—13, 1993, 101—114
43 Bosanska vila, 1889, 5, 80; 1912, 15-16, 232; 1913, 11-12, 184.
44 Bosanska vila, 1899, 15-16, 221.
45 Bosanska vila, 1911, 21—22, 342.
46 Prvi rad kod nas posvećen sviranju na klaviru objavio je Isidor Bajić 1901. godine. Bajićeva knjiga Klavir i učenje klavira se sastojala od šest poglavlja i štampana je u Štampariji braće M. Popović u Novom Sadu. Vidi: Dragoljub Šobajić, Tragom klavirskih pedagoških publikacija u Srbiji. — Novi Zvuk, 3, Beograd, 1994, 125—134.


[postavljeno 21.11.2008]
2233  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Marijana Kokanović — O muzici i časopisu "Bosanska vila" poslato: Mart 15, 2011, 10:05:41 pm
**
nastavak

Susret pjevačkih društava "Sloga" i "Gusle" u Sarajevu, na Trojičindan (12. V) 1896. godine, dobio je značaj i srazmjere velike kulturne manifestacije. Pratila ga je i dnevna i periodična štampa, a Bosanska vila je na svojim stranicama donosila sve detalje susreta. Čak je jedan broj bio posvećen ovom događaju. U osmom broju, pod naslovom Rijetko slavlje, nepoznati autor je pisao:

"Srpsko-pravoslavno crkveno pjevačko društvo Sloga već je izdalo objave, u kojima javlja da će 12. maja imati vrlu rijetku i milu svečanost, jer taj dan će dočekati svoje mile goste iz Mostara t. j. mostarsko srpsko pjevačko društvo Gusle, koje će korporativno doći u neđelju mostarskim vozom. Svečan doček biće kod duhanske fabrike u 5 sah. odakle će oba društva u bratskome zagrljaju pješice krenuti do nove srpske crkve. Tu će biti blagodarenije, pa iz crkve kreću oba društva u stan Slogin. Poslije odmora i upoznavanja članova biće gosti razmješteni u privatne stanove, koje su im spremili rodoljubivi Srbi Sarajlije. U veče će biti banket u čast gostiju. Sjutri dan pjevaće društvo Gusle u novoj srpskoj crkvi, a što je najglavnije to veče drži se svečana zabava uz sudjelovanje oba društva. Raspored je ovaj. 1. Pobratimstvo, od Štunjca; pjeva u muškom zboru društvo Gusle. 2. Ao Nebo, od A. Jorgovića; pjeva u mješovitom zboru društvo Sloga. 3. Slavjanska polka, od D. A. Slavjanskog; pjeva u muškom zboru društvo Gusle. 4. Na duhove, od Zmaj J. Jovanovića; deklamuje gđica Anika V. Šolica. 5. U boj, od M. Topalovića, pjeva društvo Gusle u muškom zboru. 6. Gdje si dušo, solo od I. Zajca; pjeva uz pratnju glasovira g. Kosta Travanj, korovođa društva Sloge. 7. Vijenac češko-narodnih pjesama, od R. Zamrzle; pjeva u muškom zboru Gusle. 8. Smrt Kraljevića Marka, živa slika; izvode članice i članovi društva Sloge. 9. Brankovo kolo, od dr J. Pačua; pjevaju oba društva u muškom zboru. 10. Hajd na vojnu od D. Jenka; pjeva muški zbor pjevačkog društva Sloge. 11. Djevojka nadmudrila Kraljevića Marka, srpska narodna pjesma; uz gusle pjeva g. Risto Maksimović. 12. Smrt Stevana Dečanskog žalosno pozorje u 5 činova, od J. St. Popovića; predstavljaju naša draga braća iz Mostara. Reditelj gosp. Dušan S. Obilić. II. dio zabave. Igranje srpskih narodnih igara. Treći dan Trojičina dne 14./26. maja u 9 sati prije podne zajednički sastanak oba društva u stanu društva Sloge. U 10 sati polazak na stanicu. U 11 sati i 45 minuta redovnim vozom odlaze naši mili gosti u Mostar."8

Tako je zabava dva vodeća pjevačka društva u Bosni i Hercegovini protekla u smjenjivanju njihovih horskih tačaka, a program je bio obogaćen solističkim nastupom Koste Travnja, tada priznatog pjevača i horovođe društva "Sloga", kao i guslara Riste Maksimovića.

Srpsko pravoslavno crkveno pjevačko društvo iz Donje Tuzle bilo je jedno od najaktivnijih pjevačkih društava, što je na stranicama Bosanske vile više puta naglašavano. O ovom pjevačkom društvu u Bosanskoj vili objavljeno je 20 napisa. U većini slučajeva riječ je o najavama i prikazima zabava. Jedan od takvih prikaza objavljen je u broju 20 iz 1903. godine:

"Donjo-Tuzlansko srpsko crkveno pjevačko društvo priređuje na Mitrovdan, 26. Oktobra o. g. u korist društvene blagajne Večernju zabavu s ovim rasporedom: 1. Onamo, onamo od Jenka, pjeva zbor. 2. Poj slavuju, poj, od Horejšeka, četveropjev. 3. Bogovi silni, od Jenka, pjeva zbor. 4. Zvezdam od Ajzenhuta, baritonsolo uz pratnju harmonijuma pjeva g. St. Nešković. 5. Slavuju od Tolingera, pjeva zbor. 6. Vino pije Dojčin Petar od Stankovića, tropjev uz pratnju harmonijuma. 7. Uspavljujuća pjesma, violinsolo, svira uz pratnju harmonijuma g. Isajilo Mićić. 8. Miruj, srce moje, od Kuhača, pjeva zbor. 9. Spavaj mi čedo dvopjev uz pratnju harmonijuma. 10. Momče i djevojče od Havlasa, pjeva zbor. Iz ovoga opširnoga i odabranoga programa vidi se, da srpsko pjevačko društvo u D. Tuzli lijepo napreduje, i da potpuno opravdava onaj dobar glas, što ga je do sada steklo. Donjo-Tuzlanska omladina pokazuje djelom svoju svijest, a pred njom se slobodno može postiditi naša srpska omladina i po većim mjestima, (možda i u Sarajevu) koja nije kadra pokazati ni toliko svijesti i ozbiljnosti, da sastavi makar pjevačko društvo. Tuzlaci priređuju na godinu i po tri i po četir zabave, gdje se sastaju, plemenitije zabavljaju i osvješćuju, a po neka naša veća i 'prva' mjesta ne mogu ili ne umiju poći njihovim primjerom. Al' da, zaboravismo — lakše je biti junak jezikom nego djelom."9

Iz navedenog programa uočava se da je pored horskog pjevanja podjednako bilo zastupljeno i kamerno muziciranje. Najčešće su to bili dvopjevi i tropjevi uz pratnju harmonijuma, ali nisu izostajali ni solistički nastupi nadarenih pojedinaca. Od horskih kompozicija najčešće su izvođena djela Davorina Jenka, Josifa Marinkovića, Jovana Pačua, Roberta Tolingera i Gvida Havlasa. Po raznovrsnosti programa zabave u Donjoj Tuzli izdvajale su se od uobičajenih zabave u Bosni i Hercegovini, koje su podrazumjevale horsko pjevanje, recitovanje i pjevanje uz gusle.

Pjevačko društvo "Vila" iz Prijedora zastupljeno je sa 16 bilježaka, koje se uglavnom odnose na rad i aktivnosti ovog društva. Po 11 bilježaka imaju pjevačka društva "Vijenac" iz Brčkog i Srpsko pjevačko društvo iz Foče. Potom slijede "Nikolajević" iz Varcar-Vakufa (7), "Zmaj" iz Dervente i "Soko" iz Trebinja (5), "Jedinstvo" iz Banjaluke (4), "Krajišnik" iz Bosanskog Novog (3), "Zastava" iz Nevesinja (2), "Višnjić" iz Bosanske Dubice i "Jugović" iz Bihaća (1).

Bosanska vila je od prvih brojeva donosila i vijesti iz života srpskih pjevačkih društava van granica Bosne i Hercegovine. To su bilješke o osam srpskih pjevačkih društava iz Srbije, od čega je pet društava iz Beograda (Beogradsko pevačko društvo, "Stanković", Tipografsko pevačko društvo "Jakšić", "Vojislav", "Obilić"). Preostala tri pjevačka društva su "Šumadija" iz Palanke, "Karadžić" iz Loznice i "Car Lazar" iz Kruševca. Najviše ima napisa o Beogradskom pevačkom društvu (16) i pevačkom društvu "Stanković" (7). Sva ostala pjevačka društva imaju samo po jednu bilješku, izuzev pevačkog društva "Jakšić" (2).

Časopis je svoje čitaoce sa ponosom izvještavao o velikim turne-jama Beogradskog pevačkog društva. Tako je u broju 13 iz 1896. godine pisano o pripremama ovoga društva za put u Rusiju:

"Biogradsko pjevačko društvo sprema se na daleki put, da gostuje malo kod svoje slovenske braće u Rusiji. Tamo će društvo davati koncerte, a putovaće prugom Biograd, Pešta, Lavov, Podvoločesk, Voločesk, Kijev, Moskva, Nižnji Novgorod, Moskva, Petrograd i natrag. Ko hoće more sa društvom putovati uz cijenu od 400 dinara, pa da se ne brine ni za šta i da ima pristupa na sve društvene koncerte."10

Pisano je i o srpskim pjevačkim društvima u Hrvatskoj: "Javor" (Vukovar), "Sloga" (Dubrovnik), Srpsko pjevačko društvo (Zagreb) i Srpsko pjevačko društvo (Rijeka). No, praćen je i rad hrvatskih pjevačkih društava iz Zagreba: "Kolo", "Sloga", Akademsko pjevačko društvo "Balkan", Akademsko društvo "Lira".

Predstavu o muzičkom životu u Crnoj Gori čitaoci Vile mogli su steći čitajući o koncertima pjevačkih društava: "Jedinstvo" (Kotor), "Zahumlje" (Nikšić), "Bratstvo" (Pljevlja), "Branko" (Podgorica) i "Gorski vijenac" (Cetinje).

Srpska pjevačka društva koja su djelovala u drugim zemljama objavljivala su u Bosanskoj vili programe koncerata i slala izvještaje o svojim aktivnostima. Pored srpskih pjevačkih društava predmet interesovanja bila su posebno ruska i češka pjevačka društva. Najviše se pisalo o Ruskom pjevačkom zboru Dimitrija Agrenjeva Slavjanskog, koji je "svagdje brao lovor vijence, ostavljajući najljepšu uspomenu za sobom."11 Hvaljena je "umilnost i vještina njihovog pjevanja", a posebno su isticani basovi "koji izvode tako duboke glasove, kakove samo rijetka ljudska grla izvoditi umiju."12 U svim prilikama otvoreno je ispo ljavano oduševljenje prema slovenskim umjetnicima, a Nikola Šumonja je zaneseno pisao da "ako ikad opet dođe do opšte kulturne renesanse — tu će renesansu proizvesti Slovenstvo."13

Napisi o kompozitorima najčešće su pisani povodom godišnjica ili povodom smrti. Najviše zanimljivih podataka nalazi se u nekrolozima koji su često poprimali odličje pravih malih životopisa. Objavljeni su nekrolozi Huga Doubeka, Josifa Cea, Jovana Pačua, Antonjina Dvoržaka, Miloša Dozele, Nikolaja Rimskog Korsakova, Roberta Tolingera, Franje Kuhača i Mite Topalovića.14 Drugi značajan izvor podataka su "članci-portreti" objavljivani na naslovnim stranama. Donešeni su prilozi o Josifu Marinkoviću, Davorinu Jenku, Stevanu Mokranjcu i Jovanu Pačuu.15 Kratki napisi štampani u kulturnoj hronici Listka donosili su informacije o novim kompozicijama kao i zanimljivosti iz kompozitorovog života.

Napisi o kompozitorima pretežno su posvećeni srpskim i češkim autorima. Treba imati u vidu da su češki kompozitori u tom periodu uslijed nedostatka domaćih snaga bili glavni nosioci muzičkog života. Zato ne iznenađuje činjenica da se o njima pisalo podjednako kao i o srpskim autorima. Ostali kompozitori su hrvatske, slovenačke i ruske narodnosti, sa izuzetkom Dionizija de Sarno — San Đorđa.16

Kada je riječ o srpskim kompozitorima, najveći broj bilježaka posvećen je novosadskom kompozitoru Isidoru Bajiću (15). Pisalo se o Bajićevim novim kompozicijama, njegovom radu u oblasti muzičke teorije i publicistike, te o njegovim predavanjima o muzici. Tako je Bosanska vila obavještavala čitaoce o novim Bajićevim kompozicijama: pjesmi Ukor na tekst Branka Radičevića (1897), Liturgiji (1906), Iz srpske gradine (1907), Seljančice I i Pesme srpskih komita (1913). Donošeni su i kratki prikazi o drugom dopunjenom izdanju Bajićeve knjige Teorija notnog pevanja iz 1912. godine, a dva članka iz 1902. bila su posvećena listu Srpska muzička biblioteka. Interesantna je bilješka o oglasu Isidora Bajića, u to vrijeme studenta Muzičke akademije u Budimpešti, u kojem moli sve srpske kompozitore i pjevačka društva da mu pošalju podatke o sebi. Mladi kompozitor namjeravao je da navedene podatke uvrsti u muzički leksikon koji je pripremao urednik mađarskog lista Zenelap.17

U dva napisa iz 1903. godine nalaze se bilješke o novim kompozicijama Stanislava Biničkog.18 U prvom napisu stajalo je da je kapelnik biogradskog vojnog orkestra komponovao i štampao operu u jednom činu Na uranku, za koju je libreto napisao Branislav Nušić, a u drugom da su objavljene solo pjesme: Kad ja viđeh oči tvoje, Da su meni oči tvoje, Slava moma i Na polju je kiša.

Povodom pedesetogodišnjice Jenkovog kompozitorskog rada na naslovnoj strani je objavljen članak o kompozitoru sa njegovom fotografijom. Nepoznati autor pisao je o Jenkovom školovanju i zaslugama na polju muzike ističući da je "pozorišna umjetnost obogaćena njegovim operetama i melodramskim muzičkim radovima, među kojima zauzimaju odlično mjesto: Vračara, Đido, Potjera i Pribislav i Božana."19 Preostali napisi posvećeni ovom kompozitoru donosili su bilješke o njegovim novim djelima.

Godina 1897. bila je u znaku proslave dvadesetpetogodišnjice kompozitorskog rada Josifa Marinkovića. Naslovna strana dvobroja 23—24 bila je posvećena ovom kompozitoru. Nepoznati autor je sa romantičarskim zanosom pisao o Marinkoviću kao umjetniku "koji je u stanju da grešnog čoveka digne sa prljave zemlje u više sfere..."20 Uz mnoštvo kitnjastih hvalospjeva, u ovim tekstovima se i danas nalaze prihvatljiva stanovišta. Tako autor ističe da "pojava Josifa Marinkovića na polju naše muzičke umetnosti obeležava jedan nov pravac i daje našoj novijoj umetnosti opredeljenu fizionomiju. On je posle Kornelija a u društvu sa Mokranjcem trubadur naše muzike..." U članku se nalaze i biografski podaci koji se odnose na kompozitorovo školovanje, kao i njegovu pedagošku djelatnost.

Proslava pedesetogodišnjice Beogradskog pevačkog društva bila je obilježena na naslovnoj stranici časopisa tekstom: Steva Mokranjac — horovođa Beogradskog pevačkog društva.21 Godine 1909. proslavljeno je i dvadeset pet godina Mokranjčevog kompozitorskog rada. Tim povodom je na naslovnoj strani objavljen tekst Stevana Hristića.22 Hristić ističe Rukoveti kao Mokranjčeva najznačajnija djela i piše da je "Mokranjac svojim rukovetima pokazao put i pravac srpskoj muzici". Kao kompozitor Hristić se osvrće na Mokranjčevu harmoniju naglašavajući da je "njegova harmonija lepa i jasna, neusiljena i potpuno u duhu srpske melodije. Ali, iako je ova harmonizacija i prosta i prirodna, ipak ona nije primitivna, već sa čisto muzičkog gledišta lepa i od vrednosti". Hristić ukazuje i na Mokranjčeve organizatorske sposobnosti, kao i na značajna dostignuća na polju muzičke pedagogije. U poslednjem pasusu pisac vizionarski zaključuje: "Rad Mokranjčev biće obilata građa za srpske kompozitore, teoretičare i istoričare muzike. On je dao građu na kojoj će se moći podići i razviti srpski umetnički pravac u muzici".

Bosanska vila je donosila priloge i o češkim kompozitorima koji su djelovali u našim krajevima. U napisima se sreću sledeća imena: Karl Bendl, Josif Brodil, Hugo Doubek, Rudolf Zamrzla, Karl Martl, Franjo Maćejovski, Franjo Pokorni, Robert Tolinger, Gvido Havlas, Josif Ce i Dragutin Čižek. Napisi o pomenutim kompozitorima uglavnom su objavljeni u okviru rubrike Književne i kulturne bilješke i odnosili su se na nove kompozicije čeških autora. Više podataka pružaju nekrolozi Huga Doubeka, Josifa Cea i Roberta Tolingera. Pisalo se i o slovenskim kompozitorima svjetskog značaja: Dmitriju S. Bortnjanskom, Mihailu I. Glinki, Antonjinu Dvoržaku, Bedžihu Smetani i Nikolaju Rimskom Korsakovu. Napisi o Dvoržaku i Rimskom Korsakovu predstavljaju nekrologe pomenutih autora, dok su napisi o preostalim kompozitorima objavljeni u rubrici Književne i kulturne bilješke.

Znatno manji broj napisa odnosi se na solističke koncerte vokalnih i instrumentalnih umjetnika i gotovo svi su objavljeni u rubrici Književne i kulturne bilješke. Ovi napisi su bili sažeti i u većini slučajeva donosili su informacije o gostovanjima umjetnika, uz koje je često bio priložen i program.


______________________

08 Bosanska vila, 1896, 8, 149.
09 Bosanska vila, 1896, 20, 320. Autor ove bilješke je Nikola Šumonja.
10 Bosanska vila, 1896, 13, 215.
11 Bosanska vila, 1885, 1, 15.
12 Isto.
13 Isto.
14 Bosanska vila, 1897, 6, 80; 1897, 23-24, 375; 1902, 21-22, 410; 1904, 9, 175; 1905, 1, 16; 1908, 19, 304; 1911, 6, 96; 1911, 11—12, 192; 1912, 1, 16.
15 Bosanska vila, 1897, 23—24, 353; 1903, 11-12, 201; 1909, 11, 161; 1903, 8, 141; 1903, 19—20, 329.
16 Pomenuti kompozitor rođen je u Napulju 1856. godine. Univerzitet i konzervatorij završio je u Padovi. Djelovao je kao dirigent građanske muzike u Kotoru, gdje je živio osam godina. Od 1893. radio je kao profesor muzike u Beogradu. Muzicka enciklopedija I, Zagreb, 1963, 339.
17 Bosanska vila, 1901, 13—14, 255. O tome je detaljno pisala Danijela Šutanovac u diplomskom radu Isidor Bajić — pedagog, izdavač i melograf, odbranjenom na Akademiji umetnosti u Novom Sadu, 1998.
18 Bosanska vila, 1903, 5, 99; 10, 199.
19 Bosanska vila, 1903, 8, 7—8.
20 Bosanska vila, 1897, 23—24, 354—355.
21 Bosanska vila, 1903, 11—12, 201—202.
22 Bosanska vila, 1909, 11, 161—162. O tome je pisala Roksanda Pejović. Vidi: R. Pejović, Stevan Hristić: Napisi o muzici, u: Život i delo Stevana Hristića, SANU, Naučni skupovi knj. LV, Odeljenje likovne i muzičke umetnosti, knj. 3, Beograd, 1991, 109—118.
2234  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Marijana Kokanović — O muzici i časopisu "Bosanska vila" poslato: Mart 15, 2011, 10:05:19 pm
**
UDC 050.488(497.6):78(=163.41)"1885/1914"
Marijana Kokanović

O MUZICI U ČASOPISU BOSANSKA VILA


Proučavanje napisa o muzici objavljenih u dnevnim i periodičnim listovima tokom XIX i u prvim decenijama XX vijeka, predstavlja jedan od mogućih vidova sagledavanja istorije srpske muzike u tom periodu. Napisi o muzici pretežno su se odnosili na koncerte pjevačkih društava i istaknutih izvođača, kao i na stvaralaštvo srpskih i čeških kompozitora. U većini slučajeva imena njihovih autora nisu poznata.

Predmet istraživanja u ovome radu bili su napisi o muzici objavljeni u Bosanskoj vili u periodu od 1885. do 1914. godine. Istraživanja su pokazala da pomenuti napisi predstavljaju značajan izvor muzikološke građe, posebno za uvid u muzički život u Bosni i Hercegovini. Bosanska vila je pratila i društveno-kulturna zbivanja u Srbiji, Vojvodini, Crnoj Gori, Hrvatskoj, pa i u drugim slovenskim zemljama. Iako je prvenstveno bila književni časopis, imala je značajnu ulogu u unapređivanju i praćenju muzičkog života u Bosni i Hercegovini.

Kada je Bosanska vila počela da izlazi, nacionalna i politička previranja u Bosni i Hercegovini davala su pečat svim vidovima društvenog i kulturnog života. Za vrijeme austrougarske okupacije (1878—1918) došlo je do radikalnih promjena u bosansko-hercegovačkim krajevima, uspavanim viševjekovnom letargijom turskog feudalnog sistema. Nakon aneksije dolazi do modernizacije života, jačanja građanske klase, a shodno tome i razvijanja kulturne djelatnosti.1

Bosanska vila je bila namjenjena podizanju prosvjete i kulture, kao i buđenju nacionalne svijesti srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Upravo u tom periodu počinju da izlaze prvi časopisi, dnevni listovi i kalendari, preko kojih je stanovništvo u raznim formama iskazivalo svoje potrebe.2 U nizu časopisa Bosanska vila je širokim područjem interesovanja zauzimala posebno mjesto. Gotovo tri decenije ona je pratila sve oscilacije u društveno-političkom i kulturnom životu, te predstavlja pravu enciklopediju života bosansko-hercegovačkih Srba od vremena pokretanja lista do Prvog svjetskog rata.

Prvi broj časopisa objavljen je 16. XII 1885. godine u Sarajevu. Bio je to prvi srpski književni časopis u Bosni i Hercegovini. Mladi srpski učitelji Nikola T. Kašiković, Božidar Nikašinović, Nikola Šumonja i Stevo Kaluđerčić, dogovorili su se da pokrenu "list za narod", čiji bi vlasnik bio učiteljski zbor Srpske škole u Sarajevu, a urednik Nikola T. Kašiković.3

Časopis je uglavnom izlazio dva puta mjesečno, a štampan je u štampariji Špindlera i Lešnera.4 Cijena mu je iznosila četiri forinte za godinu dana na teritoriji Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i Austrougarske. Za sve druge zemlje važila je cijena od pet forinti za godinu dana. U svim zemljama đaci su časopis dobijali u pola cijene.

Prvi broj Bosanske vile jasno je sadržajem naznačio osnovnu koncepciju, koja će se uglavnom sačuvati sve do nekoliko godina pred kraj izlaženja. U sadržaju prvog broja objavljeni su: članak urednika Nikašinovića o Savi Kosanoviću, dva priloga iz umjetničke i narodne književnosti, poučni članak Nikole Šumonje Kako se može život produžiti, rađen po dr L. Bihneru, pripovijetka Pravednikova smrt, koju je sa ruskog preveo Sava Kosanović, i na kraju hronika iz književnosti i kulturnog života.5

Književni dio materijala objavljen u prvom broju, kako po mjestu koje zauzima tako i po kvantitetu, nagovjestio je da će časopis posebnu pažnju pridavati njegovanju domaće književnosti, posebno narodne. No, na stranicama Bosanske vile našli su mjesto i poučni članci iz medicine, vaspitanja, domaćinstva i opšte kulture. Gotovo u svakom broju bio je objavljen po jedan ovakav članak. Pomenuti napisi bili su veoma korisni za sredinu u kojoj je časopis izlazio, jer su doprinosili podizanju opšteg nivoa znanja.

Na naslovnoj strani obično su bili objavljivani članci o znamenitim Srbima. Tako su se na naslovnim stranama Bosanske vile smjenjivali srpski pjesnici, književnici, kompozitori, naučnici, mitropoliti i dobrotvori. Ovi svojevrsni "članci portreti" bili su praćeni fotografijom ličnosti o kojoj se pisalo. Osim toga, na naslovnoj strani su objavljivani i napisi o događajima od važnosti za cijelu naciju.

Nakon naslovne strane slijedio je književni dio časopisa koji je bio uređen prema slijedećim poglavljima: pripovjetke, pjesme, narodne umotvorine i prevodi. Potom su slijedili poučni članci iz raznih oblasti, ocijene i prikazi objavljenih knjiga ili značajnih proslava i na kraju Listak. Listak je imao stalne rubrike: Književne i kulturne bilješke, Nove knjige i listovi, Čitule,6 Javne zahvale, Oglasi, Molbe i Odgovori uredništva. Napisi objavljeni u pomenutim rubrikama uglavnom su bili sažeti i zadržavali su se na nivou informacije. Upravo su u Listku objavljeni brojni napisi o aktuelnim dešavanjima na muzičkom planu.

Tokom dvadeset devet godina izlaženja u Bosanskoj vili je objavljeno 860 napisa o muzici. U većini slučajeva autori pomenutih napisa nisu se potpisivali ili se njihova imena kriju iza inicijala i pseudonima. Od trideset devet autora koji su potpisali svoje napise punim imenom i prezimenom posebnu pažnju zavrijeđuju imena Gavrila Boljarića, Tihomira Đorđevića, Jovana Ivaniševića, Petra Konjovića, Nikole Tajšanovića i Stevana Hristića. Najviše napisa o muzici objavljeno je u okviru Listka, a u izuzetnim prilikama štampani su na naslovnim stranama.

Ne iznenađuje činjenica da je najveći broj napisa bio posvećen pjevačkim društvima. Ova društva su okupljala širok krug članstva — najčešće na nacionalnoj ili konfesionalnoj osnovi — i predstavljala su žarišta muzičkog života. Napisi koji su objavljeni u Bosanskoj vili omogućavaju praćenje rada i aktivnosti srpskih pjevačkih društava. Svi značajniji momenti vezani za određeno pjevačko društvo bili su zabilježeni: osnivanje društva, krsna slava, osveštenje zastave, zabave i koncerti, izvještaji sa glavnih skupština, te javni računi o materijalnom stanju. Najviše ima podataka o pjevačkim društvima iz Bosne i Hercegovine, što je i prirodno budući da je riječ o časopisu bosansko-hercegovačkih Srba, a i krajem XIX i početkom XX vijeka u Bosni i Hercegovini se osnivaju pjevačka društva u gotovo svim većim i manjim mjestima. Pored kulturne djelatnosti ova društva su imala i određenu političku ulogu. Među srpskim pjevačkim društvima izdvajaju se "Vila" iz Prijedora, "Sloga" iz Sarajeva, "Gusle" iz Mostara i Srpsko crkveno pjevačko društvo iz Donje Tuzle.

Sudeći po kulturnoj hronici Bosanske vile, pjevačka društva "Sloga" i "Gusle" predstavljala su okosnicu muzičkog života u Bosni i Hercegovini. O njima je objavljeno šezdeset pet tekstova, što je znatno više nego što je objavljeno o drugim pjevačkim društvima. U tim prilozima se govori o njihovim besjedama, sijelima i zabavama. Uz ovakve napise često je bio priložen i program. Zahvaljujući tome danas je moguće govoriti o repertoaru društava i pratiti njihovo postupno napredovanje. Pored kratkih bilježaka sreću se i obimniji prikazi društvenih zabava. Tako su objavljena četiri prikaza o "Sloginim" zabavama u Sarajevu: na Vidovdan u Narodnoj bašti (1894), na Petrovdan (1895), prilikom proslave "Sloginog" krsnog imena na Vidovdan (1896) i na Aranđelovdan (1896).

Posebnu pažnju privlače koncerti i besjede organizovani povodom značajnih godišnjica. Povodom proslave petstote godišnjice Kosovske bitke pjevačko društvo "Gusle" u Mostaru priredilo je Vidovdansku svečanost. Isto društvo je u Bosanskoj vili objavilo poziv na društvenu besjedu koju je priređivalo 2. III 1891. godine, povodom proslave stogodišnjice rođenja srpskog pjesnika Sime Milutinovića Sarajlije.7 Pisano je i o otvaranju čitaonice pjevačkog društva "Gusle", proslavi sv. Vasilija Ostroškog — krsnoj slavi društva, dobrotvornim koncertima i slično. Dirljiva je namjera pjevačkog društva "Gusle" da u Mostaru podigne spomenik svom horovođi, češkom muzičaru Hugu Doubeku, o čemu je pisano u dvobroju 21—22 iz 1902. godine.


______________________

1 V. Masleša, Mlada Bosna, Beograd, 1954, 49—50.
2 Bosanska vila (1885-1914), Prosvjeta (1885—1888, 1907—1914, 1919—1923, 1930—1937), Zora (1896—1901), Srpski vjesnik (1897—1904), Srpska štampa (1903—1905), itd. D. Đuričković, Bosanska vila (1885—1914), knj. 1, Sarajevo, 1975, 20.
3 Odgovorni urednici Bosanske vile — Božidar Nikašinović (1885—1886), Nikola Šumonja (1886—1887) i Nikola T. Kašiković (1887—1914) — bili su ljudi sličnog intelektualnog profila i političkih nazora. Upravo stoga, periodi njihovog uredništva ne predstavljaju posebne etape u životu časopisa koje bi se međusobno bitno razlikovale. Šumonja je nastavio Nikašinovićev rad, a njihove zamisli dobile su punu rea-lizaciju u uredničkoj djelatnosti Nikole Kašikovića. Detaljnije vidi: D. Đuričković, N. d., 29-34.
4 Tokom gotovo tri decenije izlaženja Bosanska vila je štampana u slijedećim štamparijama: Špindlera i Lešnera (1885—1891, 1893—1894), Prvoj srpskoj štampariji Riste J. Savića (1892, 1895—1900, 1902—1905), Tira i Foglera (1901) i Islamskoj dioničarskoj štampariji (1906—1914).
5 Bosanska vila, 1885, br. 1.
6 Čitula — čitulja, nekrolog.
7 Bosanska vila, 1891, 3, 40.
2235  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Miša Đurković — Slučaj popularne muzike poslato: Mart 15, 2011, 09:56:48 pm
*

KULTURNA INDUSTRIJA I PROBLEM NACIONALNOG IDENTITETA

(slučaj popularne muzike u Srbiji)

Vladavina Slobodana Miloševića dovela je u Srbiji 90-ih do nastanka jednog zaista zanimljivog političkog i društvenog eksperimenta. Polemike o prirodi tog sistema vode se već dugo vremena. Nijedan pokušaj svrstavanja u neki već poznati oblik uređenja (klasična diktatura, sultanizam, politički kapitalizam) nije dao velike rezultate. Autor ovog teksta smatra da je reč o veoma specifičnom obliku političkog uređenja, koji u sebi sažima mnoge elemente različitih paradigmi, ali bi se najbolje mogao odrediti kao inovirani oblik diktature. [1] Detaljna analiza pojedinih aspekata ovog sistema, koja tek treba da usledi, bitna je ne samo kao teoretski izazov već i zbog mnoštva otvorenih pitanja i problema koje nam je ostavio u nasleđe. Kao jedno od najbitnijih područja ovog sistema ističe se polje kulture (elitne i naročito popularne, masovne) i kulturne politike, odnosno specifičnog oblika kulturne industrije koji se razvio u Miloševićevo doba. U ovom tekstu naročito ću se usmeriti na popularnu muziku, odnosno na tzv. "turbo-folk" kao dominantnu paradigmu masovne muzike i masovne zabave uopšte u Srbiji 90-ih. Inače, već na samom početku treba ukazati na problematičan status termina "turbo-folk". Ovaj, nažalost veoma rasprostranjeni pojam koristi se kao nekritički zbirni imenitelj za najrazličitije, često i međusobno suprotstavljene oblike popularne muzike u Srbiji 90-ih, kao što su tehno-folk, ratnički folk, neo-folk i dens. Ovakav pristup je rezultat ideološkog i anahronog tretmana celog fenomena popularne muzike, koji nažalost karakteriše najveći broj onih koji bi da o tome nešto kažu, a prema kome se na jednu stranu stavlja rok kao navodno urbana, moderna, progresivna, kosmopolitska muzika, a s druge u isti koš sa etiketom regresivnog, primitivnog, nacionalističkog (?) trpa sve ono što nije rok. Takvi autori u startu diskvalifikuju sebe kao nerelevantne jer nisu sposobni da zahvate svu šarolikost problematizovanog polja. Rezultat je to da do danas o ovom fenomenu imamo svega nekoliko u dovoljnoj meri kompetentnih radova.

Da bih opravdao svoj metodološki pristup izneću sledeću tezu: izučavanje ovog naizgled marginalnog, profanogfenomena ili područja (popularne, masovne muzike) nije zanimljivo samo zbog svojih kulturnih aspekata, već je pre svega zahvalno kao izvanredan indikator za ozbiljna politikološka, sociološka pa čak i filozofska pitanja. Pomenimo ovde samo neka od njih: odnos globalnog i lokalnog, odnos elitne i masovne kulture, odnos političke i kulturne moći, pitanje položaja kulture u tržišnoj ekonomiji, pitanje dozvoljenih i poželjnih granica intervencije države u sferi kulturnog stvaralaštva… Nas će međutim ovde zanimati kompleks pitanja povezan sa problemom definicije i analize nacionalnog i kulturnog identiteta. Područje masovne muzike u Srbiji 90-ih je po meni najzanimljiviji okvir na kome se mogu sprovoditi relevatne analize pitanja iz pomenutog kompleksa. I samo ovo područje popularne kulture i pomenuta pitanja su i nakon Miloševića prisutna u emfatičnom obliku; npr. od određenog shvatanja nacionalnog identiteta zavisiće i ustrojstvo same države kao i mnoštvo institucionalnih rešenja i odluka. Stoga ove analize imaju i veliki praktičan značaj za rešavanje aktuelnih problema.

Prvi problem koji se pred nas postavalja jeste pitanje najpre definisanja a zatim i sprovođenja kompleksne analize samog "turbo (ili tehno) folka" [2] kao najdominantnijeg oblika popularne muzike u naznačenom periodu. Uz to ide i analiza njegovog odnosa prema drugim oblicima popularne muzike. U retkim dosadašnjim kompetentnim analizama (Erik Gordi, Ivana Kronja) dominatna je teza o TF kao nacionalističkom proizvodu iskonstruisanom i propagiranom od strane Miloševićeve vlasti u svrhe ratne mobilizacije i proterivanja roka kao protivničke, "urbane" kulturne paradigme. Ovu tezu, kao i radove pomenutih autora kritikovao sam u članku "Razmatranja o "turbo-folku". Ovde ću ponoviti samo rezultat te kritke. Moja kontra-teza je da TF nije državno promovisan i propagiran proizvod, već upravo da je rezultat nestanka bilo kakve državne kontrole (dotada dominantne) i stoga specifičan čisto tržišni produkt, amalgam, nastao susretom i fuzijom aktuelnih trendova globalne (pre svega zapadne) muzičke kulturne industrije (u kojoj je rok en rol zamenjen tehno-matricama) i raznih domaćih tradicija narodne i popularne muzike. Sve ovo zajedno, stvorilo je jedan svakako poguban ali i realan, autohtoni oblik kulturne industrije koji je usled svoje potpune prepuštenosti zakonima tržišta ostavio brojne katastrofalne posledice. Pomenuti autori nekritički izjednačavaju dva fenomena koji su se uzdizali u isto vreme: pseudo-nacionalističku homogenizaciju dirigovanu od strane Miloševića, te početak rata sa jedne strane, i uspon tehno-folka sa druge. U TF oni vide odgovarajuću nacionalističku kulturnu matricu koja je dirigovano nametnuta kao zadovoljavajući ratni model. Greška je što se temporalna srodnost pretvara u ideološku. Naime, najpre sam uvid u prirodu TF jasno govori da se ne radi o nacionalističkom produktu jer je TF, zasnovan na dominaciji orijentalnih, najčešće islamskih motiva i elemenata, u Srbiji doživeo pun procvat u vreme najljućih ratova protv bosanskih Muslimana. [3] Druga osnovna greška je tvrđenje da je TF nametan kao kulturna politika. Upravo je obrnuto tačno: on se nametnuo na osnovu tržišnih zakona jer država više nije imala nikakvu kulturnu politiku i jer je do tada dominatni elitistički, državno nametani kulturni model u popularnoj muzici, rokenrol, izgubio podršku. Rok je osamdesetih bio nametan od vlasti kao najbolji način legitimacije te vlasti kao savremene, reformske i okrenute ka zapadu, od koga su se očekivali krediti, pomoć i saradnja. Jugoslavija je oficijelno težila uključenju u zapadne kulturne, ekonomske i političke sfere te je stoga dirigovano nametana zapadna matrica popularne muzike. Onoga trenutka kada je Jugoslavija pod Miloševićem ušla u konflikt sa Zapadom rok više nije bio potreban jer toj vlasti, logično više nije trebala zapadna legitimizacija. Stoga nije tačno da je rok planirano sklonjen: on samo više nije bio podržavan jer za tim nije bilo političke potrebe. U tu prazninu uleteo je nov fenomen TF, upravo vođen golim tržišnim zakonima dovedenim do krajnosti. I pre devedesetih pevači neo-folka su bili najpopularniji, među masama daleko popularniji nego rokeri. Njihovi tiraži su daleko nadilazili rokere iako nisu imali podršku državnih struktura. No zbog svog, i tada velikog tržišnog potencijala, bili su tolerisani. Ovaj potencijal je eksplodirao u 90-im zbog više razloga: najpre, više nisu bili progonjeni niti je postojala konkurentska matrica popularne kulture; zatim neo-folk se radikalno modernizovao i stopio sa tehno-matricama koje su usled zamaha računarske tehnologije i na Zapadu bile u ekspanziji — tako smo dobili tehno-folk, a uz modernizovani muzički izraz išao je i radikalno "unapređen" vizuelni izraz, odnosno imidž (luksuzni spotovi, šljašteće toalete, koketiranje sa urbanom sredinom, rokerskim i tehno imidžom); konačno medijski prostor u Srbiji je bio u ekspanziji, nicale su brojne lokalne komercijalne stanice za koje su TF zvezde bile idealan materijal, posebno u nedostatku konkurencije.

Ovo insistiranje na tržišnom a ne dirigovanom ili komandnom poreklu dominacije TF-a, osnovno je za našu analizu problema nacionalnog identiteta. Bitno je znati da su svi kulturni i ideološki elementi stopljeni u TF-u upravo izraz važećih potreba i osećanja građana Srbije, a neplanirana i usmeravana ideološka manipulacija. Ako se razmotri teorija o manipulaciji i nametanju uviđa se da je veoma teško prihvatiti da je neko u vreme ratovanja sa muslimanima, islamom i orijentalizmom (jer rat je upravo od ideologa vlasti predstavljan i kao među-nacionalni i kao verski i kao civilizacijski) namerno nametao kulturu koja je esencijalno vezana za svog protivnika. To bi mogla da objasni jedino neveovatna teorija zavere (Milošević kao Muslimanski agent!) a za nju nemamo nikakvih elemenata. Zvuči previše besmisleno da bi bilo prihvatljivo.

Upravo ovo pitanje dominatnog prisustva orijentalnih elemenata (neparnih ritmova, mnoštva sinkopa, melizama, trilera), u uslovima ogoljene tržišne utakmice, u TF kao najpopularnijoj muzici jeste zanimljivo za nas. Pomenuti problem treba razmotriti u vezi sa pitanjem određenja srpskog etno-nacionalnog i kulturnog identiteta, kao i određenja kulturnog identiteta Srbije (takođe i Jugoslavije) kao veoma složene multi-etničke, multi-konfesionalne i stoga multi-kulturne države.

Najpre ćemo razmotriti nekoliko u javnosti prisutnih teza o izvoru te dominantnosti orijentalnih elemenata.

1) Teza o teoriji zavere. Usled potpuno poremećenih kategorija tumačenja stvarnosti koje su vladale Srbijom 90-ih, a naročito zbog ogromnog uticaja elektronskih i pisanih medija (Treći Kanal – čuvena emisija Milje Vujanović, TV Palma — naročito Dijalog Mikija Vujovića, pa časopisi poput Zone sumraka, Dosijea X ili recimo Trećeg oka koje je finansirala Savezna vlada!) kao i mnoštva štampane literature o Masonima, Jevrejskoj zaveri (pomenimo samo ogromnu biblioteku R. Đurđevića) i sl., teorija zavere je postala jedan od najrasprostranjenijih i najomiljenijih načina tumačenja stvarnosti. Ne samo kod običnog sveta, uvrežila se gotovo patološka potreba da se svud traže i nalaze zavere, obično uperene protiv srpskog naroda, njegove istorije i identiteta. [4] Ovaj metod u manjoj ili većoj meri bio je prisutan i pri tumačenju estradnih dešavanja, kao i na samoj estradi. Doduše, ova teza je bila prisutna u javnosti više implicitno nego eksplicitno. Ogromno prisustvo orijentalnih elemenata po medijima bolo je oči nacionalistima iz različitih političkih opcija (npr. pojcu Pavlu Aksentijeviću kao poslaniku opozicionog DEPOS-a, ali i pevaču Miroslavu Iliću kao pripadniku vladajuće stranke SPS-a). Svi su pozivali na borbu protiv u srpski identitet ubacivanog orijentalističkog virusa, ne ulazeći u uzrok prisustva tog virusa. Međutim, van pozornice mnogi su bili spremni da tvrde kako se prisustvo ovih elemenata ne može percipirati kao slučajno već isključivo kao deo promišljenog i dugo ostvarivanog plana o kontaminaciji srpske muzike i srpskog identiteta, iza čega finansijski i organizaciono stoje velike islamske petrolejske sile, iste one koje su tokom rata pomagale muslimane u Bosni. I sam sam imao prilike da u razgovoru sa pojedinim akterima čujem takve podatke ili teorije koje niko od aktera nije želeo javno da iznosi zbog profanosti takvih teorija i očiglednog nedostatka dokaza.  

2) Tržišno-antropološko objašnjenje. Ova teza je obično u direktnoj suprotnosti sa gore iznetom. Ona se može prezentovati u benevelentnom ili malevolentnom vidu. Prema gornjoj tezi Srbi su klasičan Evropski narod koji svoj identitet gradi u suprotnosti sa istokom, orijentom, "Turcima", koji se doživaljavaju kao i dalje prisutni agresori, bivši okupatori koji bi to ponovo mogli i želeli da budu i koji nas za početak napadaju kulturno, te stoga mi moramo braniti svoju evropsku kulturu od njihove kontaminirajuće agresije. Ta teza reprodukuje staru ideju o Srbima kao braniku Evrope. Ova druga teza prisutnija je u svom malevolentnom vidu; obično se plasira od strane onih koji Srbe vide kao deo orijenta u Evropi. Ona je prezentirana od strane raznih američkih mislilaca i medija, zatim od katoličkih suseda (naročito Hrvata) i jednog dela komunističke srpske inteligencije koja prezire svoje poreklo. Teza je naročito oživljena tokom 90-ih u svrhe propagande i konstruisanja politički svrsishodnog imidža Srba i Balkanaca kao niže vrste. Ona govori o neizlečivom orijentalizmu, primitivizmu i civilizacijskom zaostajanju Srba koji nikada neće biti deo Evro-atlanstkog civilizacijskog kruga. Stoga je razumljivo da takav narod gaji i uživa u orijentalnoj muzici kakva je TF. Otuda i rasprostranjenost ideje da je TF potpuno odgovarajuća nacionalistička i ratna kulturna matrica Srba: oni su sami po sebi puki orijent te su stoga samo afirmisali svoju klasičnu orijentalnu kulturu jer drugu ni nemaju.  

Osim ove radikalne, nipodaštavajuće verzije postoji i umerenija koja će za nas u kombinaciji sa drugim elementima biti zanimljiva. Ona kaže da je deo srpskog nasleđa baziran na orijentalnim elementima i da naročito u uslovima golog tržišta i kraha moralnih prepreka, ti elementi odnose prevagu.

Valja samo kratko pomenuti da su se pojavljivale i benevolentnije teze ovoga tipa koje su na tragu Micićevog shvatanja o Balkancu kao barbarogeniju. One su prihvatale polaznu tezu, ali su o tome govorili u pozivitnom kontekstu, kao o nečemu što govori o vitalnosti i muževnosti Balkana naspram "jalovosti i dekadentnosti" kurve Evrope.

3) Teza o "popuštanju kočnica". Ovde koristim terminus tehnikus Pitera Sloterdijka koji obuhvata analize mnogih drugih mislilaca. Polazi se od činjenice da se na Zapadu u poslednjih nekoliko vekova sve zasniva na prekoračenju granica i stalnom oslobađanju od stega religije, običajnosti, morala… Zapravo radi se o popušatanju kočnica koje je civilizacija nemetnula ljudskoj životinji i opravdanom i realnošću dokumentovanom strahu ovih autora da se sa otpuštanjem kočnica već otišlo predaleko i da će na kraju tog procesa vraćanja u varvarstvo od čoveka ostati samo agresivna životinja. Izvanredni dokazi za ovo su količina nasilja, pornografije, perverznosti i patologije koja dominira elektronskim medijima i Internetom, kao i, sve više, i svakodnevnim životom. [5] Primenjena na naš problem, ova teza bi objašnjavalada je u godinama rata došlo do propasti svih dotad važećih moralnih kodeksa (kočnica) i stoga do poplave golotinje, pornografije i eskapizma u besomučnoj zabavi a za to su neparni ritmovi i ostali orijentalni elementi sa svojom mističnom aurom zabranjenog i raspusnog, tradicionalno najpogodniji. I zaista, ponekad se tokom 90-ih činilo da se cela Srbija pretvara u raspusnu orijentalnu kafanu ili pregrejani, i teškim mirisima napojeni amam u kome tek što nije započela masovna orgija. Opšte je mesto, naprimer, da na žurkama mladih na kojima se sluša narodna muzika, nakon izvesnog vremena, kada se dovoljno popije, počinje glavni deo zabave kada dominira muzika sa orijentalnim elementima i dertom (Sinan Sakić, Aca Lukas i sl.) [6]

4) Ova teza objašnjava pomenuti fenomen kao pokušaj stvaranja sopstvenog, antropološki prisnijeg kulturnog produkta umesto preuzimanja u popularnoj muzici globalno vladajućih američkih i engleskih ostvarenja. Naime, 90-e su definitivno godine otvorenog neprijateljstva i rata niskog ili visokog intenziteta između Srba i zapadnih zemalja. Stoga je i razumljiva velika rezerva prema svim onim procesima koji su podvedeni pod zajednički imenitelj globalizacija i koji su najočigledniji bili u nametanju zapadne popularne muzike zasnovane na pravilnim ritmovima i pravilnim harmonijskim strukturama. Ovo se ispoljilo u stvaranju autohtone mešavine, tako što su zapadna tehnološka dostignuća fuzionisana sa balkanskim ritmovima, kulturnim nasleđem i emocijama. Razumljiva je i rezerva prema zapadnim ikonama pop-kulture koji su percipirani kao nosioci zapadne ideologije. Takođe valja ukazati i na potrebu afirmacije drugačijeg modela žene i muškarca od onog koji je 90-ih nametan od zapadnih medija. Francuski teoretičar Žan Bodrijar je već početkom prošle decenije ukazao na nametanje hermafrodita kao modela identifikacije, na proces u kome se postepeno nameće uniseks model i gube razlike između žene i muškarca. Ovo je pokazao na slučaju Madone i Majkla Džeksona. I zaista, razumljivo je odbijanje balkanskih muškaraca da prihvate kao kulturni i antropološki model poželjne žene krhku feministkinju, visoku 160 santimetara. U konkurenciji sa 180 santimetara visokom ženom, poput Cece ili Karleuše, "sisatom, guzatom i lomnom u struku", da citiramo B. Đorđevića, ona zaista Balkancima ne izgleda privlačno. Po ovom shvatanju radi se o odbrani lokalnog identiteta od unificirajućeg dejstva globalizacije. Da upotrebimo pomodnu terminologiju, radi se o odbrani prava na drugost i bivanje drugačijim.

5) Sledeća teza je bliska prethodnoj. Ona ovaj fenomen stavlja u kontekst ekspanzije i afirmacije različitih kulturnih i naročito muzičkih modela tokom devedesetih, kao otpor vesternizaciji i unifikujućem modelu globalizacije pod američkim vođstvom. Naime, kao reakcija na tako shvaćenu globalizaciju, te nezanimljivost i jednostranost anglo-američke popularne muzike, tokom devedesetih je došlo do ekspanizije drugih muzičkih kultura, odnosno do talasa poznatog po imenu world-music. Pomenimo samo ogromnu popularnost latino-američke a naročito kubanske muzike, zatim otkriće nepresušnog blaga afričkog kontinenta, pa ogromnu popularnost turske muzike u zapadnoj Evropi (fenomen Tarkan) itd. Npr. časopis Le mond diplomatik je nedavno muzičara Manu Čaoa označio kao heroja druge ili alternativne globalizacije. Ovaj francusko-španski muzičar koji poslednjih desetak godina provodi lutajući po latino-američkom kontinentu, napravio je predivnu fuziju raznih pravaca i muzičkih nasleđa i zabeležio ogroman uspeh sa svoja dva albuma Klandestino i Proksima estasion: esperansa. Zanimljivo je da na poslednjem albumu peva na pet jezika (španski, portugalski, francuski, engleski, i arapski) i mnoštvu njihovih dijalekata.

U ovom kontekstu bi se i TF sagledavao kao afirmacija posebnosti i lokalnog nasleđa; štaviše kao radikalna afrimacija upravo onih elemenata koji su tradicionalno suprotstavljeni zapadnoj dursko-molskoj strukturi, dakle orijentalnih elemenata. Ali, nažalost, prezentiranih na jedan rogobatan način.

Od svih gore navedenih teza samo nam je prva, ona o teoriji zavere neupotrebljiva. Sve ostale teze na ovaj ili onaj način, naročito u svojim umerenim varijantama, doprinose objašnjenju prisutva orijentalnih elemenata u TF. Štaviše, pravi odgovor se može dobiti samo korišćenjem svih njih zajedno. Ono što nam je posebno zanimljivo da naglasimo iz te analize jeste da orijentalni elementi nisu nešto što je odskora, i spolja nametnuto našem kulturnom identitetu, već da su oni itekako prisutni kao legitimnii tradicionalni DEO (naglašavm deo) tog identiteta. Da bismo ovu tezu potkrepili napravićemo kratak pregled, skeniranje najpre muzičkog identiteta Srbije a zatim i Srba kao nacije.

Kada pogledamo muzičku kartu Srbije uočićemo ogromno bogatstvo i šarenilo popularne muzike koje je sasvim razumljivo ako se pogleda isto tako bogata i šarolika etnička i kulturna stratifikacija društva. Naravno da sve ovo potiče od veoma specifične istorije područja Srbije koje je vekovima bilo na razmeđi mnoštva suprotstavljenih i krajnje različitih kultura koje su se vremenom mešale i stvarale potpuno nove kombinacije stilova. Obratimo pažnju najpre na činjenicu da pored Srba na ovom području žive brojne etničke manjine. Čak i ako izbegnemo da tematizujemo i inače prilično strano nasleđe Albanaca sa Kosmeta kao najbrojnije manjine čiji buduči status u okviru Srbije nije izvestan, ostaje nam još uvek ogroman kultur-diverzitet. Ističe se nekoliko muzičkih područja i tradicija. Na severu Srbije, u Vojvodini, veliki je uticaj mađarskog folklora pri čemu veliku popularnost ima veoma dinamično nasleđe mađarskih Cigana. Čuveni mađarski čardaš ušao je i u savremeniju popularnu muziku Srba. Dobar primer su pesme Đorđa Balaševića Devojka sa čardaš nogama i Slabo divanim madžarski koje su izvanredan primer dobre fuzije i istinski kreativne proliferacije kultura. Ne treba zaboraviti stvaralaštvo Lajka Feliksa, violiniste iz Subotice koji je najpre napravio veliki korak u iznošenjutog nasleđa pred javnost Srbije, a zatim u saradnji sa orkestrom Bobana Markovića pokazao mogućnost zanimljive fuzije mađarskog folklora i ciganske bleh muzike sa juga Srbije. Zatim tu je i veoma bogat folklor Rusina i Slovaka, te naročito Rumuna — posebno zanimljivo je opet stvaralaštvo rumunskih Cigana. Dobar primer mogućnosti savremene upotrebe ovog nasleđa i motiva je projekat Ognjena Popovića Balkan rumba (izdanje B-92). Na istoku Srbije nalazi se neverovatno blago vlaške tradicije, jednog naroda još uvek izolovanog i zatvorenog u svoju prebogatu pagansku prošlost koja još uvek traje bez obzira na uticaje savremene kulture. Ovo nasleđe srećom postaje sve više predmet tematizacije i analize od strane naših etnomuzikologa pa su razni oblici tog stvaralaštva (tužbalice, obredne pesme, šaljive pesme, i sl) zabeleženi. Vlaška muzika je u svojoj savremnijoj preradi imala trenutke popularnosti tokom 80-ih (pomenimo pevačicu Izvorinku Milošević), a prošle godine dobili smo i jedan zanimljiv i relativno uspešan pokušaj savremenije umetničke prerade vlaških motiva — projekat Biljane Krstić. Na jugo-zapadu Srbije živi velika zajednica muslimana sa takođe zanimljivim folklornim nasleđem. Nažalost, jedino što sa tog prostora danas stiže jesu razne varijante tehno-folka. Nema nijednog pokušaja prezentovanja izvornih sevdalinki ili savremene umetničke obrade i prerade tog stvaralaštva. Na jugu centralne Srbije ostaje zajednica Albanaca koja je u svakom pogledu, pa tako i kulturnom i muzičkom, potpuno izolovana od države Srbije i srbijanskog kulturnog prostora. Čini nam se da će Albanci istinski biti integrisani u srbijansko društvotek kada i ako budu integrisani i u taj kulturni prostor.


Na kraju ovog sažetog pregleda pomenimo i etničkugrupu koja svakako tradicionalno daje aromu muzičkom životu Srbije. Radi se naravno o Ciganima/Romima koji su tradicionalno bili oficijelni muzičari još za turskkih vremena, a i kasnije im je uglavnom bila namenjena uloga zabavljača. Već sam pregled njihovog stvaralaštva u raznim delovima Srbije (jer oni su jedina grupa pored Srba koja je podjednako raspoređena po celoj teritoriji Srbije) pokazuje ogroman muzički diverzitet. Ukažimo samo na razliku folklora mađarskih Cigana od vojvođanskih ciganskih tamburaških orkestara (kao što je čuveni orkestar Lepog Jovice poznat iz Karanovićevog filma Jagode u grlu), i posebno na razliku od trubačkih orkestara južne i istočne Srbije u kojima preovlađuju sinkope, neparni ritmovi i drugi orijentalni elementi, ili od ciganskih orkestara iz centralne i zapadne Srbije gde dominiraju violine (ćemane).

Ukazivanje na ovu ogromnu kompleksnost muzičkog identiteta naših Cigana koja je povezana sa njihovom vezanošću za različita područja, različite tradicije i različite susede, odličan je uvod u analizu muzičkog identiteta samih Srba, koji je možda još kompleksniji i bogatiji. Ova analiza će pokušati da samo delimično ilustruje to bogatstvo. Prava dijahonijska pa čak ni sinhronijska slika još uvek nedostaju i koliko znam niko se još kod nas nije poduhvatio tog posla. Dovoljno je samo baciti pogled na široku rasprostranjenost Srba po Balkanskom poluostrvu na kome zauzimaju središnji položaj, i na njihovu izmešanost sa drugim, veoma različitim nacijama i njihovim kulturama, da bi se shvatilo koliko je to težak posao.  

Postoje najpre, još uvekoni najstariji, paganski elementisačuvani u tzv. kajdama ili arijama. Njih najviše imau Lici, Kninskoj krajini, Hercegovini i oko Užica, dakle u dinarskim predelima koji su ostali najviše izolovani od kulturnih kretanja. Zatim postoji u zapisima sačuvano nasleđe srednjeg veka, pre turskih vremena. Turski period karakteriše dominacija turske orijentalne muzike u gradovima koja je istisnula srpsko gradsko srednjovekovno stvaralaštvo, i potpuna izolacija seoskog stanovništva koje je uglavnom ostalo vezano za predtursku, najvećma pagansku tradiciju. Međutim već doseljenici u Vojvodinu, Slavoniju, Hrvatsku i Dalmaciju dolaze u kontakt sa srednjo-evropskim i mediteranskim muzičkim nasleđem, sa dursko-molskim harmonskim sistemom, i od tada i Srbi postaju deo zapadno-evropskog kulturnog miljea. Iako je po oslobođenju Srbije knez Miloš, poput turskih velmoža, sa sobom vodio ciganski orijentalni orkestar (Mustafa i njegova družina), već 1831. osnovana je Knjaževsko-serbska banda sa kapelnikom Josifom Šlezingerom i od tada je centralno-evropski muzički model sve više osvajao Srbiju. Krajem 19. i početkom 20. veka stvorena je specifična varoška pesma (danas poznata kao starogradska muzika), a između dva rata preuzeto je u seoskoj sredini pevanje na bas koje se zadržalo čak i u mnogim novokompanovanim pesmama (npr. Lepa Brena, Era Ojdanić i Braća Bajić). [7] Dakle već od sredine 19. veka u Srbiji i kod Srba naporedo postoje pagansko nasleđe, orijentalno-turski elementi (daleko više preuzimani od strane seoskog stanovništva u Bosni od kraja 19. veka kao i od strane srpskog gradskog stanovništva juga Srbije, naročito Vranja i Niša) i zapadnoevropski uticaji. Sve vreme su oni u napetosti, u borbi za osvajanje prostora, ali i u izvesnoj proliferaciji koja je davala i zanimljive umetničke rezultate. Ovi orijentalni uticaji zadržali su se naročito među Srbima na jugu Srbije i na Kosmetu. Posebno vranjanske pesme imaju veliku lepotu i sa svojim orijentalnim melosom čine izvanredno bogatstvo u srpskoj kulturnoj tradiciji i identitetu. Slično je i sa duvačkim orkestrima sa juga Srbije koje podjednako čine Srbi i Cigani. Ovo nasleđe je na majstorki način preradio i modernizovao Goran Bregović koji je čuvene čočeke fuzionisao sa tehno matricama i na taj način napravio bogatu, živu i zanimljivu muziku koja je fascinirala celu Evropu. Paradoksalno je, za naše prema orijentalizmu nipodaštavajuće orijentisane poslenike, to da je Srbija svoj najznačajniji kulturni prodor u 90-im načinila upravo zahvaljujući tim orijentalnim elementima.

Kada se o njima govori, od strane pomenutih elitista, obično se navodi da je to ili nasleđe turske okupacije ili rezultat skorašnje kulturne agresije te da sve to treba proterati iz našeg kulturnog prostora. Međutim, zaboravlja se najpre da su već 20-ih godina prošlog veka, davno pre tehno-folka, postojale iste ovakve rasprave o prisutnosti orijentalnih elemenata, kao i ono što je još značajnije a to je pitanje karaktera vizantijske muzike koja je bila dominatna pre dolaska Turaka. Vizantija upravo jeste bila deo orijentalnog kulturnog prostora i u sebe je integrisala pored bogatog starogrčkog i rimskog nasleđa i kulturne tradicije azijskih prostora koje je osvajala. Dobar primer za ovo je rad naše etno-džez grupe Hazari koji se upravo bazira na vizantijskom nasleđu a koji je pun orijentalnih elemenata. Zanimljivo je da se previđa i postojanje crkvene duhovne muzike pre reforme koju su na evropskim osnovama u 19. veku načinili Kornelije Stanković i Mokranjac. Ako poslušamo pravoslavnu muziku u Grčkoj, Bugarskoj, na Svetoj Gori ili naročito u Siriji i drugim azijskim prostorima uvidećemo da je tu razumljivo ogroman uticaj orijentalnih elemenata. Stoga je logično pretpostaviti da je tako zvučala i naša crkvena muzika pre reforme.

Iz svega navedenog proizilazi potpuna legitimnost i poželjnost orijentalnih elemenata u našem kulturnom i muzičkom identitetu. Mnogi kulturni radnici, istinski zabrinuti za karakter naše kulture, ali previše jednostrani u njenom sagledavanju, smatraju to velikim nedostatkom i problemom. Međutim, kako Dimitrije Golemović primećuje "Osnova ovog mišljenja čini se da počiva na nesporazumu ili jednostavno rečeno — nedovoljnom poznavanju problematike ovog (novokomponovanog — M. Đ.) pevanja koje je, što pomenuti ljudi zaboravljaju ili ne znaju, poteklo iz varoškog tradicionalnog pevanja kome nijedan od pomenutih (orijentalnih) elemenata nije bio stran." [8] I sam Golemović ističe da se radi samo o njihovom prenaglašenom prisustvu u pevanju, na šta bismo mi dodali i dominaciji njihove veoma loše upotrebe u tehno-folku.  

Završna teza je da svako ograničavanje našeg kulturnog identiteta na "šumadijsku dvojku" kao i svaka ideja o radikalnom rezanju i progonu orijentalnog nasleđa iz tog identiteta, ne samo da je nasilno i nerealno (jer ne vodi računa o konstruktivističkoj dinamici identiteta koji se nalazi u stalnom kretanju u skladu sa proliferacijom sa drugim kulturama i uticajima), već je i kontraproduktivno (elitističko nasilništvo će voditi većoj popularnosti tih elemenata među običnim svetom) i pogubno (jer vodi osiromašenju identiteta). [9] Pravo pitanje je kako se ozbiljnom kulturnom politikom može pomoći autorima da umesto uglavnom nakaznih tehno-folk proizvoda stvaraju daleko kvalitetniju popularnu muziku u skladu sa trendovima takozvane world-music, koja bi na pravi način afirmisala razne oblike pomenutih identiteta i muzičkih tradicija, gde bi se na pravi način prezentovalo i prerađivalo bogato nasleđe balkanskog folklora. Pri tome treba uzimati u obzir uspešne primere stvaralaštva Gorana Bregovića, grupe Hazari, Bobana Markovića i Lajka Feliksa, Ognjena Popovića i sl. Takođe, postavlja se i pitanje kako postepeno školovati publiku za kvalitetnije oblike masovne kulture. Osnovno je odustati od utopističke ideje da se svi mogu osposobiti za uživanje u elitnoj kulturi, te stoga ozbiljnije razmišljati o tome kako unaprediti masovnu, manje zahtevniju kulturu koja svakako mora postojati u savremenom društvu. Orijentalni elementi definitivno jesu deo te kulture, nasleđa i identiteta. Ključno je kako ih na pravi način preraditi, dovesti u prikladnu meru i tako stvoriti jednu kvalitetnu masovnu muziku.


Miša Đurković
Institut za evropske studije
Beograd

___________________

* Autor je izložio tekst na 292. Naučnoj tribini Instituta za filozofiju i društvenu teoriju, u Beogradu, 26. septembra 2001. godine — prim. red.
[1] O ovome sam detaljno pisao u tekstu "Diktatura simularkumima — Slobizam kao inovirani oblik dikature".
[2] U nastavku koristim skraćenicu TF koja se dakle odnosi na precizno određen tehno-folk koji se razlikuje od ostalih gore pobrojanih pravaca.
[3] Na ovo su najčešće ukazivali stvarni kulturni nacionalisti poput Pavla Aksentijevića ili Zorana Hristića.
[4] Ruku na srce ovaj običaj ima i svojih pozitivnijih aspekata. Sam princip traženja zavere je zapravo zasnovan na osnovnim metafizičkim (u klasičnom smislu) i epistemološkim principima, a to je ideja transcendecnije datog. Naime sve ove načine spoznavanja karakteriše neprihvatanje datog, golog empirijskog fakcititeta, i umesto toga potraga za principima i sistemima koji mogu adekvatno i smisleno da objasne fakcititet. Štaviše direktna posledica toga je i visok stepen kritičnosti koju običan srbijanski građanin ima prema vlasti i prema svim ostalim političarima. Međutim problem je što je ovaj potencijal uglavnom korišćen u patološke svrhe: reprodukcija straha i nesigurnosti, traženje alternativnog opravdanja za greške vlasti… Prevođenje ovog potencijala u upotrebljive i po društvo korisne aspekte predstavlja veliki izazov, ali ni nova vlast nije za to raspoložena jer joj ne odgovara kritički odnos.
[5] Sloterdijk npr. ukazuje na talas nasilja kojije u čitavom zapadnom svetu prodro u škole, naročito u SAD, "gde su učitelji počeli da prave sisteme za odbranu od učenika." On upozorava da "danas škola, ukoliko ne nastane nova struktura za kultivisanje koja utomljuje nasilje, može da izgubi bitku protiv indirektnog obrazovnog nasilja, televizije, bioskopa sa filmovima punim nasilja i drugim medijima koji doprinose popuštanju svih kočnica". "Pravila za ljudski vrt", časopis Reč. Br. 57/3, str. 199.
[6] Indikativno je recimo da je i Zdravko Čolić na sličan način koncipirao svoj nedavni veliki koncert na Marakani; dok su prvi deo obeležili hitovi iz ranijih perioda, zasnovani na klasičnoj evropskoj festivalskoj i pop-matrici, drugi, glavni deo je bio koncipiran od novijeg, na orijentalnim elementima zasnovanog repertoara, koji je omogućio raspusniju i življu zabavu publike.
[7] Ove podatke uglavnom preuzimam iz knjige Dimitrija Golemovića Etnomuzikološki ogledi, XX vek, 1997. Posebno su zanimljvi eseji 11, 12 i 13.
[8] Golemović, str. 180.
[9] Još 1923. Etnomuzikolog V. Đorđević je istakao dvojstvo naše narodne muzike: ona koja se očuvala od turskog uticaja i ona koja se razvijala pod uticajem turske muzike, a koja je prema njemu "naprednija i šarenija, što je proizvod prigodnog ukrštanja". Navedeno prema Golemović, str. 183.
2236  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Muzički život Srba u Bosni i Hercegovini (1881—1914) poslato: Mart 15, 2011, 09:45:03 pm
**
nastavak
Muzički život Srba u Bosni i Hercegovini (1881—1914)



SRPSKA PEVAČKA DRUŠTVA U BOSNI I HERCEGOVINI

a) Hronološki popis osnivanja (izbor)

1885. Pobratimstvo, Srpsko pravoslavno crkveno pjevačko društvo, Foča
1886. Srpsko crkveno pjevačko društvo Njeguš, Tuzla
1887. Srpsko crkveno pravoslavno pjevačko društvo Vila, Prijedor
1888. Srpsko pjevačko društvo Sloga,
        Sarajevo Srpsko pjevačko društvo Gusle, Mostar
1891. Srpsko pravoslavno crkveno pjevačko društvo Milutinović, Visoko
1893. Srpsko pravoslavno crkveno društvo Jedinstvo, Banja Luka
1895. Srpsko pjevačko društvo Vijenac, Brčko
1901. Srpsko pravoslavno crkveno pjevačko društvo Pobratimstvo, Sanski Most
1906. Srpsko pjevačko društvo Jugovići, Bihać
1908. Soko, Srpsko pravoslavno crkveno pjevačko društvo, Trebinje
        Srpska pjevačka družina, Višegrad
        Srpska (crkvena) pjevačka družina Vila, Prijedor
        Srpsko pjevačko društvo, Bosanska Gradiška
        Srpsko pjevačko društvo Sundečić, Lijevno (Livno)
        Srpsko pjevačko društvo Zastava, Nevesinje
        Srpsko pjevačko društvo, Prnjavor
        Srpsko (pravoslavno crkveno) pjevačko društvo, Bosanska Dubica
        Srpsko crkveno pjevačko društvo, Brod na Savi
1910. Srpsko pjevačko društvo Milutinović, Bosanska Krupa
        Srpsko pjevačko društvo Srbadija, Bijeljina
1911. Srpsko pjevačko društvo, Tuzla


b) Programi beseda (izbor)

Visoko, Srpsko pjevačko društvo Milutinović
6.5.1912.

I
Bajić: Sokolska pesma, mešoviti hor
Mokranjac: Četvrta rukovet
Šaljiva produkcija
Borjanović: Bosančice, mešoviti hor
Mokranjac: Nedjel zels n, mešoviti hor

II
Hadžić: Ljubav nije šala, komedija u jednom činu

III
sokolske vežbe

Bosanska Dubica, Srpsko pjevačko društvo Višnjić
7. 11. 1913.
pozdravni govor Dušana Vasića, učitelja i horovođe
Sinika: Veličaj, mešoviti hor
Zmaj: Pesma o pesmi, deklamacija
Smetana: hor seljaka iz opere Prodana nevesta, mešoviti hor
Sterija Popović: Džandrljivi muž, vesela igra u tri čina

Lijevno, Pjevačko društvo Sundečić
16. 2. (1. 3.) 1914, pokladna zabava;
dirigent Gligo Čikara, učitelj
Marinković: Srpkinja je moja mati, mešoviti hor
Hatze: Moja sudba, tenor solo uz klavir (SvetislavBurkić, član Dalmatinskog pozorišta)
Mokranjac: XI rukovet, mešoviti hor
Krstić: Legoh da spavam, mešoviti hor
Bajić: Moj dilbere, tenor solo (Mirko Samardžić) uz mešoviti hor
B. Stanković: Koštana, slika iz narodnog života sa pevanjem u tri čina
(izvodili članovi Narodnog dalmatinskog pokrajinskog pozorišta)


Pejović Roksanda
2237  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Muzički život Srba u Bosni i Hercegovini (1881—1914) poslato: Mart 15, 2011, 09:44:34 pm
**

MUZIČKI ŽIVOT SRBA U BOSNI I HERCEGOVINI (1881—1914)


Muzički život u 19. i početkom 20. veka u Bosni i Hercegovini bio je srodan muzičkom životu u srbijanskim i vojvođanskim gradovima — sa pevačkim društvima kao pokretačima i stožerima kulture, češkim muzičarima koji su radili kao dirigenti, nastavnici muzike, kompozitori, pa i izvođači na pojedinim instrumentima, i sa povremenim učestvovanjem solista i orkestara na besedama pevačkih družina. Pošto su ovaj prostor naseljavali razni narodi, to je svaki od njih svoju ideologiju propagirao na priredbama koje je organizovao: Srbi pravoslavne vere pored muslimana, a ovi pored Hrvata i Jevreja. Muziciranje Srba je bilo usmereno ka očuvanju njihove nacionalne kulture.

Povodi za osnivanje srpskih pevačkih društava, nosilaca kulturnih stremljenja gradova, bili su, kao i u Srbiji i Vojvodini, nacionalni i prosvetiteljski. Pevačka društva su učestvovala u bogosluženju, slavila praznike, naročito dan Svetog Save, priređivala besede u čast značajnih događaja iz srpske istorije i književnosti, zatim organizovala posela, izlete i majske sabore. Na njihovom čelu su se često smenjivali ljubitelji muzike, ali i muzički stručnjaci, uglavnom češkog porekla — malo se ko od njih duže zadržavao u istoj družini. Program je bio koncipiran po ugledu na vojvođanske pevačke družine: izvođena su dela S. Mokranjca, J. Marinkovića, D. Jenka i čeških muzičara, osobito onih koji su bar jedno vreme proveli u kakvom bosanskom ili hercegovačkom mestu. Pevani su i horovi književnika Alekse Šantića (1868—1924), koji nisu bili nepoznati ni srpskim pevačkim douštvima van prostora Bosne i Hercegovine. Gotovo je svako pevačko društvo imalo svoju himnu. Na besedama se, pored horskih dela, moglo čuti i predavanje, pokoja recitacija, pevanje uz gusle, solističko vokalno ili instrumentalno delo, pozorišni komad praćen muzikom, pa čak i opereta. Umetnici koji su gostovali, a izvođači su obično bili Srbi iz dijaspore, uklapali su se svojim tačkama u takozvani mešoviti program tradicionalnih priredbi.1

Među bosanskohercegovačkim pevačkim društvima bilo je donjotuzlansko Srpsko pjevačko društvo osnovano 1879. godine, a zatim i Srpsko pjevačko društvo Njeguš iz istog grada koje je počelo sa radom 1886. godine. Dve godine kasnije osnovana su dva srpska pevačka društva, Gusle u Mostaru i Sloga u Sarajevu. Udeo koji su Srbi imali u muzičkom životu bosanskih gradova svakako je veći od njihovog prisustva u hrvatskom koncertnom i scenskom muziciranju, pošto njihova nastupanja nisu imala lokalni značaj.

Aleksa Šantić je bio animator muzičkog života Mostara — delao je kao pevač, dirigent tamošnjeg pevačkog društva, organizator muzičkih priredbi i kompozitor, pripremao i učio muzici Mostarce koji su imali nameru da postanu članovi Gusala. Dva češka muzičara su ostavila znatnog traga u ovoj srpskoj družini — Rudolf Zamrzla, koji je u tri maha bio na njenom čelu, i Hugo Doubek (1852—1897), čiji je boravak u Mostaru bio plodonosan. Treći muzičar češkog porekla, Jovan Judl, koji je u Mostaru boravio od 1902. do 1914. godine, imao je smelosti da Donicetijevu (Gaetano Donizetti) Kći pukovnije prikaže kao komad s muzikom.

Sloga se od samog osnivanja razvijala uz savete Jovana Pačua (1847—1902), koji je u to doba živeo u Sarajevu i prenosio bosanskim Srbima iskustva vojvođanskih pevačkih društava. Na priredbama ove sarajevske družine slušani su i horovi iz opera Kristofa Vilibalda Gluka (Christoph Willibald Gluck) i Šarla Gunoa (Charles Gounod), mogle su se videti i tada omiljene "žive slike", a igrana su i srpska kola. Prikazana je i jedna šaljiva opereta, Nos seoskog sudca. Jedan od najistaknutijih dirigenata Sloge početkom 20. veka bio je Franjo Maćejovski (1871—1938), čija su se nastupanja na čelu ove družine približavala umetničkom nivou — odlikovala su se preciznošću i dinamičkim nijansiranjem.

Svojevrsne muzičke događaje, kako u nacionalnom, tako i u muzičkom pogledu, predstavljali su koncerti srpskih pevačkih društava iz Srbije, Vojvodine i Hrvatske. Srbijanska pevačka društva su na gostovanjima u bosanskim gradovima animirala njihov muzički život: srpske bosanske pevačke družine su ih dočekivale, a za koncerte koje su zajednički priređivali pored pevanja u crkvi bili su zainteresovani i stanovnici drugih narodnosti. Tesna veza sa Srbima iz matice Srbije i Vojvodine pokazivala se u obaveštenosti srpske bosanske štampe o srbijanskim i vojvođanskim kompozitorima i pevačkim društvima. Bilo je čak i informacija i o srpskim pevačkim družinama u Sjedinjenim Američkim Državama!2

Cela 1896. godina je protekla u znaku informacija o susretu sarajevske Sloge i mostarskih Gusala u Sarajevu. O tom sastanku pisao je i pesnik Jovan Dučić (1874—1943).3 Rad istaknutih družina bio je uzor drugim srpskim družinama na ovom području, a njih je s vremenom bilo sve više.4 Kada je Muško pjevačko društvo iz Sarajeva slavilo 1897. desetogodišnjicu postojanja, Srpsko pravoslavno crkveno pjevačko društvo Vijenac iz Brčkog imalo je svoju "kulturnu proslavu", a Sloga je održala godišnju skupštinu.5 Ova poslednja družinaje 1910. godine posetila Beograd, intenzivirajući razmene pevačkih društava Srba iz različitih krajeva. Sledeće godine je pevačko društvo iz Loznice koncertiralo u Brčkom, Tuzli, Zvorniku i Bijeljini.6 I druga srpska pevačka društva iz bosanskih varoši priređivala su besede — Dečanski iz Zenice, Pravoslavno pjevačko društvo Jedinstvo iz Banja Luke7 i još neka.

Sa radošću je praćen uspeh srpskih pevačkih društava, pogotovo ako se radilo o družinama vrednosti Beogradskog pevačkog društva i Akademskog pevačkog društva Obilić. Na svojoj turneji preduzetoj 1910. godine prvo pevačko društvo je, pored drugih gradova u kojima su živeli Srbi, posetilo Sarajevo i Mostar. Put Obilića u Sarajevo 1911. godine i koncert u ovom mestu bili su od izuzetne važnosti — ostvarena je dugogodišnja želja srpskih rodoljuba da u svom gradu slušaju srpsku pesmu koju su pevali Srbi sa druge strane Drine. Obilićevce su Sarajlije dočekale već u Bosanskom Brodu, odakle su svi zajedno krenuli specijalnim vozom do Zenice, gde ih je srdačno pozdravilo Srpsko pjevačko društvo Dečanski, sa masom naroda koja je oduševljeno klicala. Kao odgovor, Obilić je otpevao poznatu pesmu Josifa Marinkovića (1851—1931) Hej, trubaču, s bojne Drine. Potom su članovi Akademskog društva stigli u Visoko, gde su se, takođe, orile pesme... Očigledno je da su pevačke družine podsticale rodoljubivo raspoloženje srpskog naroda i budile u njemu želju za ujedinjenjem.8

Ne bi nikako trebalo zaboraviti turneje koje je organizovalo Srpsko akademsko društvo Balkan iz Zagreba (još od 1906. godine) za srpske žitelje u Pančevu, Novom Sadu, Svinici, u mestima Like, Bosne i Hercegovine,9 na kojima se ukazivalo još jedanput na zajedničku želju srpskog naroda da žive u jednoj državi.

Oskudni su podaci o umetničkom dometu koncerata srpskih pevačkih društava. Pretpostavljamo da su oni bili na uobičajenom izvođačkom nivou tadašnjih pevačkih družina sveukupnog balkanskog područja (bez obzira na to kome narodu su pripadala). Njihov cilj, zapravo, i nije bio u kakvoj muzičkoj nadgradnji, već u nacionalnom i političkom delovalju. Ipak, pored vodećih beogradskih društava, sarajevske Sloge i mostarskih Gusala, visoko mesto u pogledu discipline i interpretacije zauzimao je zagrebački Balkan, prisutan i u muzičkom životu bosanskih i hercegovačkih Srba.

Drugi vidovi muziciranja nisu bili zastupljeni — nije bio običaj, kao ni u srbijanskim odnosno vojvođanskim gradovima, priređivanje resitala. Čini se da je prvi koncert priređen u Banja Luci 1881. godine. Srpski muzički umetnici su češće koncertirali za Srbe u hrvatskim nego u bosanskim gradovima, a među onima koji nisu bili zaboravili bosansku publiku bili su tenor Stevan Deskašev (1885—1921), koji je pevao u Tuzli, i bas Žarko Savić (1861—1930), koji je 1898. nastupao na Ilidži i u Sarajevu, uz svesrdno odobravanje srpskih slušalaca. On je sa sopranistkinjom Sultanom Cijukovom Savić (1871—1935) priredio koncert u Mostaru 1904. godine. Bez sumnje je da je odjek ovih manifestacija bio snažniji od onih koje su bile organizovane u hrvatskim gradovima zato što nisu bile samo upućene srpskim stanovnicima.10

Pošto su bosanski Srbi bili na sopstvenim besedama upoznati sa komadima s muzikom, svakako su sa interesovanjem pratili gostovanje Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada. Ovaj putujući teatar je u jednu svoju turneju uključio Sarajevo i Mostar. To je bilo pred prvim svetskim ratom, 1912. godine, a povod je bio jasan — potencirati raspoloženje za ujedinjenjem koje je ostvareno u prvoj Jugoslaviji. U Sarajevu su izvedeni Knez Ivo od Semberije, Slepi miš, Kavalerija rustikana, Prodana nevesta i Dolarska princeza, u Mostaru Seoski lola, sa muzikom Davorina Jenka (1835—1914) i Jesenji manevar, a u oba grada Maksim Crnojević, Mamzel Nituš, Koštana sa muzikom Petra Krstića (1877—1957), Na uranku Stanislava Biničkog (1872—1942) i najzad Drotar i Luk-semburški grof.

Posebno su interesantni članci bosanskih Srba u bosanskim novinama i časopisima, kao i srpskih muzičara iz drugih oblasti, ali i intelektualaca drugih narodnosti, i pored toga što su uglavnom donosili puke informacije o koncertnim manifestacijalla i folkloru. Karl fon Saks (Karl von Sax) je 1894. objavio tekst o bosanskoj muzici, a o srpskim narodnim igrama je pisao P. B. Nikolin. Etnolog Tihomir Đorđević (1868—1944) i Đorđe Radić su svoje napise iz područja folklora takođe publikovali u bosanskom glasilu — u Bosanskoj vili.11 Njima su se pridružili Gavro Avdalović i Luka Grđić sa prilozima o narodnim igrama i hrvatski autori Ivan Muhvić i Antun Dobronić (1878—1955) sa prikazom Bosanske sevdalinke B. Kačerovskog (prvi muzičar) i člankom o bosanskim pesmama (kompozitor Dobronić).12 Bosanska narodna muzika je bila takođe predmet interesovanja doktora Martinsa i Sime Trojanovića, koji je pokušao da je sagleda u kontekstu narodne muzike Južnih Slovena.13

Za bosansko-hercegovački prostor značajan je prikaz horske kompozicije Pijmo vino pesnika Alekse Šantića. Čini se da je osvrt na ovu kompoziciju pisao nemuzičar, jer je sveden na deskripciju. Pa ipak, uočeni su laka melodika srpske obojenosti, živahan karakter i mestimično lirsko raspoloženje. Šantićeva muzička dela pokazuju da je poznavao muziku, te je postigao nivo koji je bio čak iznad standardnog dometa većine horskih kompozicija koje su izvodila srpska pevačka društva.

Crkvena muzika je činila neodvojivi deo života srpskog čoveka. Nije bilo srpskog pevačkog društva koje nije nedeljom i praznikom pojalo u crkvi, a pevačka društva su prirećivala besede na kojima su pokatkad izvođene i crkvene pesme. Među crkvenim pojcima, uzornim poznavaocima srpske crkvene muzike, bili su Gavrilo Boljarić (1864—1906), gimnazijski veroučitelj, zakleti član Budimske konzistorije i član redakcionog odbora za crkvene knjige u Bosni i Hercegovini, i Nikola Tajšanović, narodni učitelj. Oni su sastavili Srpsko pravoslavno pjenije po karlovačkom starom načinu za jedan glas (1887,1889), koje je, budući da je bilo zasnovano na tradiciji, pozitivno ocenjeno u ondašnjoj javnosti. Autori su se u predgovoru o istorijskom razvoju pravoslavne crkvene muzike kritički osvrnuli na zapise Kornelija Stankovića (1831—1865), jer "od Kornelija niko neće bolje zapisati i udesiti" crkvene napeve.14

Oni su, takođe, publikovali i Srpsko pravoslavno pjenije, Oktoih (1891). U njihovim zapisima se ogledaju i izmene, koje su se neminovno javile u odnosu na zapise koje je načinio Kornelije, zato što se srpsko crkveno pojalje prenosilo usmenim predanjem, dok su negdašnji neumski i tadašnji notni znaci bili dostupni malom broju muzički opismenjenih lica.

Još jedan prilog iz pera bosanskih crkvenih pojaca načinio je takođe Boljarić u kritičkom prikazu Male Katavasije Tihomira Ostojića (1865—1921), uređene za dva dečja glasa. Budući svestan usmene tradicije srpskog crkvenog pojanja i njegovih različitih verzija na raznim područjima, kao i rđavog ukusa pojedinih pojaca, kritikovao je sve zapise koji nisu odgovarali Stankovićevim.15 Karakteristično je, ne samo za Boljarića i Tajšanovića, uporno insistiranje srpskih poznavalaca crkvene muzike na tradiciji iako su se upravo u okviru te iste tradicije dozvoljavale izvođačke slobode.

U uslovima u kojima su živeli Srbi u Bosni i Hercegovini nije bilo moguće na muzičkom polju postići zapaženije rezultate. Međutim, bosanski i hercegovački Srbi su, kao i Srbi u Vojvodini, mada su bili stanovnici Austrougarske, smelo povezivali muziku sa svojim nacionalnim stremljenjima, dokazujući da jedan narod koji ima svoju kulturu ima razlog svog postojanja.


__________

01 Roksanda Pejović, Srpsko muzičko izvođaštvo romantičarskog doba, Beograd, 1991, 127-131.
02 Nešto o muzici (o radu srpskih pevačkih društava u Sjedinjenim Američkill Državama), Soko, 1913, br. 7, 151-152.
03 U Sarajevu su se sastala pevačka društva Sloga iz Sarajeva i Gusle iz Mostara, Uskok, 1896, br. 28, 3; J. Dučić, Prvi bratski sastanak sarajevskog Srpskog Pjevačkog društva Sloge i mostarskog Srpskog pjevačkog društva Gusle, Zora, 1896, br. 2, 77-80; S. Marković, Sastanak udruženja srpskijeh pjevačkijeh društava Gusala i Sloge u Sarajevu. Bosanska vila, 1896, br. 10, 158-166 i Dnevni list, 1896, 157-170; Sedma glavna skupština društva Sloge, Bosanska vila, 1896, br. 5, 65-66; Glavna skupština društva Sloge, Bosanska vila, 1896, br. 5, 65-66; Glavna skupština društva Sloge u Mostaru, Primorski srpski list (Zadar) 1903, br. 12, 1; Srpsko pjevačko društvo Gusle u Mostaru, Rad, 1903, 63-86.
04 Srpska pjevačka društva u Bosni, Zora, 1897, br. 2, 78; S. Pješčić, Bosansko-hercegovačkoj srpskoj pravoslavnoj mladeži (o crkvenim pevačkim družinama u Bosni i Hercegovini), Narodnost, 1902, br. 41, 2.
05 Desetogodišnjica Muškog pjevačkog društva u Sarajevu, Nada (Sarajevo), 1897, br. 12, 238-239; Jedna kulturna proslava u srpstvu (Srpskog pravoslavnog crkvenog pjevačkog društva Vijenacu Brčkom), Odjek, 1897, br. 159, 2 i br. 160 i (izveštaj sa skupštine Srpskog pjevačkog društva Sloge u Sarajevu), Uskok, 1897, br. 77, 3.
06 Bosanci u Beogradu (Gostovanje bosanskog pevačkog društva Sloge u Beogradu), Srbobran, 1910, br. 60, 1; Bosanci u Beogradu (doček Srpskog pjevačkog društva Sloge iz Sarajeva), Dnevni list, 1910, br. 306, 2-3; Karadžić u Bosni (Pevačko društvo izLoznice u Brčkom, Tuzli i Zvorniku), Tribuna, 1911, br. 337, 1-2; B. Radulović, Karadžić i Srbadija. Izlet u Bijeljinu, Samouprava, 1911, br. 12, 3.
07 Vlada je odobrila Srbima u Zenici da osnuju pevačko društvo Dečanski, Zastava, 1904, br. 39, 2; Pravoslavno banjalučko pjevačko društvo Jedinstvo, Maćedonija, 1905, br. 102, 1; Praznik osvećenja zastave pevačkog društva Jedinstvo u Banja Luci, Zastava (večernje izdanje), 1905, br. 146, 1-2.
08 Pedesetogodišnjica proslave Beogradskog pevačkog društva, Bosanska vila, 1903, br. 11-12, 226-229; S. Kalik, Svečani govor o proslavi pedesetogodišnjice Beogradskog pevačkog društva, Bosanska vila, 1903, br. 11-12, 220-222; Steva Mokranjac, horovođa Beogradskog pjevačkog društva, Bosanska vila, 1903, br. 11-12, 201-202; Posjeta Akademskog društva Obilić, Slovenski jug, 1911, br. 23, 181; Obilić u Sarajevu, Slovenski jug, 1911, br. 26, 207.
09 Balkanov put (kroz Bosnu i Hercegovinu), Srbobran, 1917, 125-126.
10 Koncert Žarka Savića u Sarajevu, Pozorište, 1898, br. 25, 110-111; Koncert Žarka Savića na Ilidži (sudelovala G. Horvat), Pozorište, 1898, br. 29, 126-127.
11 K. van Sax, O bosanskoj muzici, Glasnik Zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini, 1889, II/IV-VI, 51-55 i u Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und Hercegovina, 1894, II, 463-466; P. B. Nikolin, Prilog poznavanju srpskih narodnih igara u Bosni, Bosanska vila, 1895, br. 16, 249-250 i br. 17, 266-268; T. Đorđević, Cigani i muzika u Srbiji, Bosanska vila, 1910, br. 3-6, 75-81 ;B. P. Radić, Jedna srpska igra iz Srijema, Bosanska vila, 1898, br. 12, 189-190.
12 I. Muhvić, B. Kačerovsky: Bosanske sevdalinke, Glazbeni vjesnik, 1907, br. 1, 8-9; A. Dobronić, Bosanske popijevke, Savremenik, 1909, br. 10, 591-592.
13 Dr Martins, Bosanska narodna muzika, Bosna, 1909, br. 4, 12-13; S. Trojanović, Naši muzički instrumenti, Bosna, 1909, br. 6, 83, 85, 87, 89, 91, (o narodnoj muzici Južnih Slovena).
14 J. Jovanović, Srpsko pravoslavno pjenije po karlovačkom starom načinu u note za jedan glas napisali Gavrilo Boljarić i Nikola Tajšanović, Bosanska vila, 1887, br. 13, 206-207; D. Đokić, Srpsko pravoslavno pjenije u jedan glas u note stavili Gavrilo Boljarić, gimn. vjeroučitelj, zakleti član Budimske konzistorije i član redakcionog odbora za crkvene knjige u Bosni i Hercegovini i Nikola Tajšanović, narodni učitelj i učitelj pevanja, Bosanska vila, 1892, br. 15, 236-237.
15 G. Boljarić, Mala katavasija. Odgovori i crkvene pesme koje se poju na nedenjnoj prazničnoj i pređeosveđenoj službi na prizivanju i na opelu za dva dečja glasa (sopran i alt). Uredio Tihomir Ostojić, Bosanska vila, 1893, br. 18, 275-276; br. 19, 293-294.
2238  MUZIČKA ČITAONICA / Muzička dešavanja, zanimljivosti i ličnosti / Gojko Zorić — Veseli Resavci poslato: Mart 12, 2011, 09:39:47 am
*

VESELI RESAVCI
Monografija Gojka Zorića iz 2002. godine
Iz poglavlja Majstori svirke i pesme



Božidar Stojadinović – Boža Jezerac
(1929—2000)

Legenda među harmonikašima Gornje Resave. Odrastao u Jezeru, a zatim se preselio u Despotovac. Od desete godine, kada su mu otac Aleksandar i majka Ljubica kupili harmoniku, belu ,"stradelu", nije se odvajao od ovog instrumenta. Prvi učitelj mu je bio Mita iz Medveđe, a sviranju po notama naučio ga je Mija Krnjevac. Bio je veoma talentovan, pa je lako naučio da svira starogradske pesme, šansone, zabavnu i narodnu muziku. Veoma tražen lako je nalazio angažmane, pa je nastupao u brojnim tada elitnim hotelima u Jugoslaviji. Njegova supruga Jovanka, koja ga je kao pevačica pratila na brojnim putovanjima i gostovanjima, seća se da je Boža, posle svirki na brojnim porodičnim slavljima u Resavi i šire, imao nastupe u hotelu ,"Turist" u Donjem Milanovcu, zatim u kragujevačkom "Dubrovniku", pa u Apatinu, Zemunu, Sremskim Karlovcima, Staroj Pazovi, Vrnjačkoj Banji, Budvi... U Novom Sadu, u objektima tamošnjeg ugostiteljskog preduzeća ostao je pet godina, gde je svirao zajedno sa legendarnim Janikom Balašem. U Nemačkoj, u Minhenu i Nirnbergu, pet meseci je pratio na harmonici Esmu Redžepovu. Boža je ostao zapamćen u Gornjoj Resavi i šire po njegovoj pesmi "Jutros rano prođoh kraj Resave".


Rade Stefanović — Sedlare — Svilajnac

Takoreći ceo život proveo je sa harmonikom. Jedan od harmonikaša Resave sa najdužim radnim stažom. Potiče iz porodice harmonikaša. Njegov deda, pa i otac Vladimir, svirali su na ovom instrumentu. Vladimir je bio harmonikaš tri decenije. Rade je rođen 1933. godine u Sedlaru. Od sedme godine života počeo je kao samouk. Koristio je, kaže, očevu harmoniku "frontalini". Od 14-te godine sa društvom je svirao na seoskim sedeljkama, a kada je imao 16 godina samostalno je nastupao. Pre trideset i pet godina prvi put je kupio "dalape", a potom je u svom veku harmonikaša promenio još dve istog proizvođača. Sam, ili sa orkestrima, svirao je u svim krajevima bivše Jugoslavije. Najviše u Pomoravlju i Šumadiji, ali i do Beograda. Bio je u Parizu devet godina, a u Nemačkoj i Holandiji po četiri meseca. Tamo je svirao u jugoslovenskim klubovima, ili u ugostiteljskim objektima naših ljudi u ovim zemljama. Za vreme služenja vojnog roka u Varaždinu svirao je u orkestru garnizona, ali i na matineima u gradu i okolini. Ističe, da je najradije svirao u bivšem hotelu "Evropa", i u kafani "Kod Slavka" u Svilajncu, i to dvadesetak puta po nekoliko meseci. Rade, legenda resavskih harmonikaša, bio je učitelj talentovanim mladićima koji su preko njega zavoleli ovaj instrument. On svedoči o tragičnom kraju svog oca Vladimira koji je poginuo sa harmonikom na grudima. Naime, prilikom oslobođenja Sarajeva 1944. narod se veselio dok je on svirao. Dok je veselje trajalo jednom oficiru u kolu otkačila se bomba iza pojasa i pala ispred Vladimira. On je požurio da je baci što dalje. Nije bio dovoljno brz, bomba je eksplodirala u njegovoj ruci i raznela ga. Pored njega, tada je poginulo još četvoro, a 40 ih je bilo ranjeno.


Drakče Stamenović, Sedlare

Otac mu je kupio harmoniku "honer" kada je imao osamnaest godina. Da ovlada tajnama ovog instrumenta pomogao mu je Ralić iz Lukovice dva meseca. Nakon toga uspešno je svirao na seoskim svadbama i drugim veseljima. Zarađenim novcem kupio je sebi profesionalnu harmoniku "dalape". Zbog odlaska na rad u Francusku prekinuo je svirku. U Francuskoj je bio blizu dve decenije, a po povratku u zavičaj odlučio je da se ne bavi ozbiljnije harmonikom. Danas u dokolici često se druži sa ovim muzičkim instrumentom. Uglavnom svira za svoju dušu, a ponekad i za svoje goste i prijatelje.


Miloš Krstivojević, Sedlare

Na nagovor oca Miodraga, danas u Nemačkoj, počeo je da svira na harmonici kada mu je bilo petnaest godina. Otac mu je kupio "skalu", a zatim i najnoviju "dalape". Prve časove uzimao je kod Miodraga Lazića - Džilje u Grabovcu, a zatim je tokom 1973—74 godine u Požarevcu, zajedno sa Mirkom Kodićem, uzimao časove kod Vitomira Životića - Vite. Nastavio je kod Mije i Ace Krnjevca. Oni su mu predviđali blistavu karijeru. Međutim, taman kada je planiarao da se potpuno posveti harmonici imao je nesreću da, neoprezno rukujući jednom mašinom, ostane bez prsta. To je bio kraj očekivane uspešne karijere jednog muzičara. Miloš se ni danas ne odmara od harmonike. Doduše, muzicira za svoju dušu, za svoje prijatelje, i ne odoli a da ponekad ne zasvira i u kafani.


Iz poglavlja TALENTI

Saša Lazarević, Svilajnac

Najpoznatiji mladi violinista Resave. Završio Muzičku akademiju u Beogradu. Nastavio školovanje od 1999. godine na Nacionalnom konzervatorijumu u Parizu. Uporedo sa postdiplomskim studijama u glavnom gradu Francuske obezbedio angažman kao veliki talenat u konkurenciji poznatih svetskih mladih muzičkih talenata. Kao član Nacionalnog orkestra Pariza, kao jedini stranac, gostovao i nastupao u više zemalja sveta.


Vera Milosavljević, Sedlare

Danas je Vera učenica Gimnazije u Svilajncu i istovremeno učenica Muzičke škole u Kragujevcu u klasi profesora Milana Đurića, stručnjaka koji joj predviđa uspešnu karijeru muzičara. Po preporuci svojih nastavnika, koji su uočili njenu obdarenost za muziku, sa dvanaest godina života počela je ozbiljnije da se bavi ovom umetnošću. Otac Dobromir, koji joj je kupio harmoniku, daje joj punu podršku u želji da ona postane vrhunski harmonikaš.


Marko Đorđević, Sedlare

Pored redovnog školovanja, dvanaestogodišnji mladi harmonikaš pohađa Muzičku školu u Požarevcu. Po oceni njegovog profesora Miroslava Jankeha, Marko je veliki talenat pred kojim je blistava budućnost. Marko je imao devet ipo godina kada mu je otac Predrag kupio harmoniku "Gverini". Prve korake učinio je na ovom instrumentu zahvaljujući pomoći Milana Đurića, iz Svilajnca. Ove godine postigao je veliki uspeh na festivalu "Dani harmonike" u Smederevu, osvajanjem treće nagrade u svojoj kategoriji.


http://www.sedlare.org/arhiva/folklor.htm
2239  MUZIČKA ČITAONICA / Muzičke teme / Miša Đurković — Slika, zvuk i moć [ogledi iz pop-politike] poslato: Mart 12, 2011, 09:34:51 am
**


Miša Đurković
SLIKA, ZVUK I MOĆ
OGLEDI IZ POP-POLITIKE


Prvencu, Andriji



S A D R Ž A J

Uvod: Pitanje moći u popularnoj kulturi . . . 9

I Slika

1. Prva petoletka: domaće televizijske serije i transformacija sistema vrednosti u tranziciji . . . 29
2. Urbani besmisao: Lisice kao primer kulturne politike režima . . . 55
3. Ratna propaganda i liberalna demokratija: ratni angažman Volta Diznija . . . 82
4. Borat i evolucija savremenog humora . . . 109

II Zvuk

5. Ideološki i politički sukobi oko popularne muzike u Srbiji . . . 127
6. Poetika i politika u žanrovima nacionalfolka . . . 139
7. Između nauke i gole propagande . . . 167
8. World Music kao izvor mladosti za zapadnu popularnu muziku . . . 209

III Moć

 9. Desnica u kulturi . . . . 231
10. Identitet i arogancija . . .  241
11. Potkultura kriminala i kriminalizacija potkultura . . . 256
12. Tabloidi u Srbiji . . . 270

IV Fenomeni

13. Vlado Georgijev: u potrazi za mejnstrimom . . . 287
14. Miroslav Ilić . . . 294
15. Seka Aleksić . . . 299
16. Lepa Lukić . . . 311
17. Bijelo dugme . . . 315


Za izdavača
Svetlana Gajić

Beograd, 2009.
2240  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Muzički gradovi i varoši u sećanjima i zapisima / Značajne i zanimljive ličnosti Valjevskog kraja poslato: Mart 12, 2011, 09:32:07 am
*

MUZIČAR NENAD GRAČANIN

Kazivanja njegovog sina Đorđa

U jednom od prošlih brojeva Revije "Kolubara" potomak čuvene porodice majstora svirača Gračana iz Valjeva, gospodin Đorđe Gračanin, kazivao nam je o valjevskom poreklu ove muzičke porodice. Govorili smo o dedi Đorđu, čuvenom muzičaru, dedi Borku (1862—1932) i stricu Predragu (1892—1969). Nedavno sam ponovo posetio Đorđa Gračanina, da nastavimo razgovor o njegovom ocu, Nenadu Gračaninu (4/17. II 1896, Bobija, Valjevo — Beograd, 26. III 1966). Veoma ljubazan, ali vidno uzbuđen, gledajući u prošlost koja je minula, Đorđe nam je kazivao: "U životu violiniste postoje četiri oblika njegovog razvoja: muzikant, muzičar, muzički majstor i virtouz. Moj otac je bio — ono treće." Evo kako je protekao njegov život.




 
Nenad Gračanin

Muzički majstor — Pokazujući nam fotografiju svog oca, koju ovde donosimo, primetio sam da je Nenad drugačije izgledao od svog brata Predraga. Lik mu je odavao nežnost i duhovnost umetnika sa violinom, koju obuhvataju nežni, gotovo devojački prsti. Pored drugih slika iz raznog starosnog doba, tu na stolu ležali su i retki dokumenti o Nenadovom školovanju i muzičkoj službi.

"Tata je po prirodi bio uvek miran, staložen", pričao je Đorđe. "Bio je mio i razgovoran, u mladosti dosta lep čovek, a u starosti dobroćudan, simpatičan. Kad je radio u Beogradskoj filharmoniji, svi su ga zvali "Čika Neša"... Otac Borko bio mu je u detinjstvu i mladosti prvi učitelj violine. Zatim se upisao u Srpsku muzičku školu u Beogradu, koju je osnovao poznati srpski kompozitor Stevan St. Mokranjac. Sačuvalo se i njegovo svedočanstvo."

Iz svedočanstva ispisujem podatke: "Rođen 4. februara 1896 u Valjevu, svršio je 1913/14. školske godine II razred violinskog odseka i dobio ocene: violina — odličan (5); teorija — vrlo dobar (4); vladanje — primerno; vrednoća — pohvalna (5). Beograd, 19. maja 1914. Za direktora Srpske muzičke škole: Jovan Zorko. Učitelj stručnog predmeta: Jovan Ružička." Dokument nam pokazuje da je Nenad kao đak Srpske muzičke škole bio odličan violinista, vredan i talentovan. Ali...

"Sa diplomom Srpske muzičke škole", priča Đorđe, "moj otac se nije posvetio svojoj struci, već je krenuo u rat!" Tek kada se završio Prvi svetski rat mogao je da se posveti violini i svom privatnom životu. I dok je Predrag po svršetku rata osnovao svoj salonski orkestar i svirao sa njim po mnogim beogradskim kafanama, Nenad je ostao u državnoj službi. Iz njegovih dokumenata vidi se da mu je priznat radni staž od 1. IV 1912. do 16. II 1951. godine, kada je penzionisan. Kako je tekla njegova muzička služba govore nam i drugi dokumenti. U vojnoj ispravi stoji da je primljen u četu Muzičke garde u Beogradu, u stalni kadar: 10. IDž 1915, a iz stalnog kadra (tj. vojske) izašao 9. I 1923. godine. Zabeležena su i unapređenja: u čin kaplara (19. VIII 1917), podnarednika (1. III 1919) i narednika (7. III 1921) vojne muzike Kraljeve garde. Imao je četiri odlikovanja", kaže Đorđe, "ali se sećam samo da je bio nosilac Albanske spomenice i da je opdlikovan medaljom III stepena za zasluge kraljevskom domu. Moj otac nije odmah ostavio vojnu službu, jer mu je povereno da "drži" ličnu muzičku kapelu Kralja Aleksandra Karađorđevića. Sećam se da je otac pričao: kad se rodio mladi kralj Petar II Karađorđević, otac je trebalo da koristi odsustvo. Ali je zbog tog rođenja morao da odloži odsustvo i da svira u dvorskoj kapeli nekoliko dana i duže nego što je propisano."

Posle atentata na kralja Aleksandra (1934) prešao je u orkestar Radio-Beograda, gde je i ranije honorarno svirao. Tih godina postao je i redovan član Saveza muzičara Kraljevine Jugoslavije (16. IV 1936), a u umetničkom odeljenju Ministarstva prosvete (muzički odeljak) bio je u komisijama za prijem pevača i instrumentalista. "Tada je već svirao više instrumenata", dodaje Đorđe, "violinu, klavir, čelo, harfu i saksofon. Violinu je kupio u Italiji iz radionice čuvenih italijanskih majstora; čuva se i danas u porodici. A saksofon koji je posedovao, prodao je za vreme Drugog svetskog rata za deset kila masti. Takva su bila vremena..."

Pratimo dalje govor dokumenata i našeg sagovornika.

Oko godine 1940. prestao mu je radni odnos u beogradskoj Radio-stanici; po potrebi, svirao je u radio-orkestru i u toku Drugog svetskog rata. "Da napomenem", dopunjava Đorđe, "da je moj otac i van stalne službe povremeno svirao u kapelama i orkestrima: sa bratom Nenadom po beogradskim kafanama, u Vrnjačkoj Banji, stalno (1945-1951) i honorarno u Beogradskoj filharmoniji sve do 1958; u Narodnom pozorištu, u operi redovno kao ispomoć, u Beogradskoj kinoteci za vreme prikazivanja nemih filmova i u drugim prilikama. Posle penzionisanja, sastavio je sopstvenu kapelu i svirao u poznatom hotelu "Moskva" nekoliko godina", ispričao nam je Đorđe. Tako je protekao, u stalnoj muzičkoj aktivnosti, život muzičkog majstora Nenada Gračanina Valjevca. A privatni život?

Porodični Život, supruga i deca — U kući poznatih beogradskih trgovaca-štofara Stamenkovića, bila je jedna mlada, lepa guvernanta" — priča Đorđe — "koja je dovedena čak iz Slovenije, da poučava njihovu decu nemačkom jeziku. Zvala se Anica-Ana Kolar (1909-1991), Slovenka po majci, Austrijanka po ocu, rodom iz Jesenica. Nju je upoznao moj otac i svidela mu se mnogo. I baš kada je ona ostala bez posla i htela da se vrati u Sloveniju, zaprosi je moj otac i ponudi joj brak. Iz tog vrlo srećnog braka rodili smo se mi" — nabraja Đorđe: "Mirjana (1936), Borko (1938), Đorđe (1939) i Zorica (1948)".

"Sećam se", nastavlja Đorđe, "tata je komponovao za mamu posebnu jednu pesmu — Bebica, koju je svirao isključivo njegov orkestar kada se ona pojavi. Jedne večeri, mama i tata su odnekud došli kući, a mi deca se dogovorimo da ih lepo dočekamo. Uzmemo instrumente nas četvoro i kada su se pojavili, zasviramo i zapevamo Bebicu. Bili su iznenađeni i tronuti do suza. Ljubljenju i grljenju nije bilo kraja. Bilo je i drugih kompozicija: Kapinera, šlager, "ingliš-valcer" i drugo."

"Kad smo odrasli, svako je otišao na svoju stranu: Mirjana sa mužem i decom živi u Melburnu, u Australiji, prevodilac je i znalac jezika, poliglota; ali voli muziku, voli horove. Zorica, izuzetno muzički nadarena, odlično je svirala na harfi. Radi u banci. O sebi sam vam pričao, sad sam u penziji."

"Očevu profesiju nastavio je Borko Gračanin mlađi. Studirao je muziku na Muzičkoj akademiji, na violinskom odseku. Desi se da slomi ruku, što mu omete završetak studija. Upisao je potom i klavir. Ljubav za muziku pobedila je ipak sve nedaće. Sa suprugom Verom Đorđević i decom: Ljiljanom, Nenadom (1963) i Sašom (1966) otišao je u Beč, gde je osnovao muzički ansambl "Stryngs" (Strune). U Austriji je boravio 15 godina, pa se sa porodicom otisnuo u Ameriku. U Njujorku sviraju modernu muziku, rade u studiju za muziku, snimaju ploče. Naročito su napredovali u muzici Borkovi sinovi Nenad i Saša..."

I da završimo. Stari "čika Neša" imao je tu čast da nastavi tradiciju poznate valjevske porodice muzičkih majstora violinista koju je zasnovao čuveni seoski "primaš" Borko iz Gradca. Marljivi i uspeli u svom poslu bili su i njegovi sinovi Predrag i Nenad, a sada već i Borko mlađi sa svojom decom Nenadom i Sašom uspešno sviraju u svetu. Od Gradca i Valjeva do Beograda i Njujorka i tako redom: naši — po celom svetu![/color]

Đorđe Perić | mart, 2006. | Revija Kolubara
2241  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Muzički gradovi i varoši u sećanjima i zapisima / Značajne i zanimljive ličnosti Valjevskog kraja poslato: Mart 12, 2011, 09:31:42 am
*

GRAČANI — VALJEVSKI MUZIČARI–VIRTOUZI

"Od Valjeva i Beograda do Njujorka"

Poznati valjevski muzičari — Gračani (otac Borko, sinovi Predrag i Nenad i unuk Borko) nestali su nam sa vidika sa zaključkom da se o njima više ništa neće moći saznati, pa ni napisati. Posle nekoliko napisa o njima u Reviji "Kolubara", uglavnom nepotpunih i fragmentarnih, nije se niko javio da o njima kaže i nešto više. Ipak, traganje se prećutno nastavljalo.



 
Borko Gračanin

Nedavno sam u Beogradu pronašao, više slučajno, jednog od sinova Nenada Gračanina, gospodina Đorđa Gračanina (1939), ekonomistu u penziji, koji se odazvao molbi da mi kazuje o svojoj familiji. Veoma ljubazan i predusretljiv, Đorđe Gračanin je najpre pričao o dedi Borku i precima, koliko je zapamtio. A znao je dosta, naročito o stricu Predragu i ocu Nenadu, kao i o rođenom bratu Borku. Uz njegovu pomoć uspeo sam da saznam osnovne podatke iz biografija najslavnijih članova ove muzičke porodice, koji su kroz život sa violinom u rukama prošli, kao građani sveta, najveće svetske razdaljine: od rodnog Gradca, Valjeva i Beograda — do Njujorka i Melburna! Poštovani Đorđe Gračanin uzima reč i kazuje:

Pradeda Đorđe, slava Nikoljdan — Naš najstariji predak o kome se uvek u porodici pričalo, zvao se kao i ja: Đorđe; ja i nosim njegovo ime. O njemu malo znam. Živeo je u Gradcu, selu nadomak Valjeva. Pričalo se da je bio vrlo smeon, neustrašiv. Kad bi uveče seljaci rano polegali i pala noć, svi su se plašili veštica i vampira. Moj pradeda nije. Za opkladu izlazio je u najmračnije i najstrašnije delove sela — na groblje i tamo slobodno šetao. Zbog toga je jedno vreme bio i seoski kmet. Slavio je Sv. Nikolu, to je slava svih Gračana koji vode poreklo od Đorđa. Gračani su i docnije svake godine vrlo svečano slavili Sv. Nikolu, kako u Gradcu, posle u Valjevu, tako i u Beogradu, pa i sad u Njujorku. U Beogradu, sećam se da je prvi gost na slavi uvek bila ugledna ruska pevačica Olga Jančevecka, sa kojom su stric i tata sarađivali. Posle 1945. slava se zabranjivala u Beogradu. Ali moj otac Nenad za to nije mario. Tada je bio član Beogradske filharmonije. Posle probe, sećam se, on kaže dirigentima Živojinu Zdravkoviću i Krešimiru Baranoviću: "Ja sutra neću doći; slavim!" A oni bi tada rekli: "Dobro, čika Nešo, samo nemoj da se dalje čuje!" I tako, kad oni odu, tata se okrene kolegijumu filharmonije i kaže: "Društvo, sutra je Sv. Nikola, pozvani ste na moju slavu, dođite!" Društvo se maksimalno odazivalo — pa je veselje trajalo do zore. Pamtim da se jednog Nikoljdana sve popilo i pojelo u dobrom raspoloženju, pa čak i spremljena zimnica za sledeću godinu. I danas slavimo, pa ćemo tako raditi i dalje... moj sin, i ostali muški potomci Đorđevih Gračana.

Narodni umetnik, violinist deda Borko — O dedi Borku znam više. On je Đorđev sin, jedini od sve Đorđeve dece za koga znam. Jedno vreme se prezivao po ocu — Borko Đorđević Gračanin, ali je posle ostalo samo — Gračanin. Deda Borko Gračanin (1862—1932) je od malena svirao violinu u narodnim orkestrima, a docnije osnovao svoj orkestar, kapelu, kako se to tada govorilo. Svirao je i izvan Valjeva, po drugim varošicama i gradovima. U Beograd je konačno prešao negde posle 1910. godine. Sa sobom je poveo suprugu Zoru (umrla 1941) i sinove: Predraga i Nenada. Zora je bila rodom sa Uba. U Beogradu su se seljakali (Dorćol, Bara Venecija) dok se nisu konačno naselili na Čuburi (Ul. Novopazarska 19), koja od 1929. i sad postoji. Bila je neka narodna pesma koja počinje rečima: "Rodi majka dva nejaka sina / u zlo doba, u gladne godine / lepo im je ime nadenula / jednom Predrag, a drugom Nenade..." Otuda i imena dece. Borko je sa svojom trupom svirao u Beogradu i izvan Beograda, po kafanama, gostionicama sa prenoćištem, hotelima. Svirao je i na vašarima, svadbama, slavama. Sviranje je bilo njegovo zanimanje i od toga se živelo. Sa sobom je vodio starijeg Predraga i mlađeg Nenada. Prve pouke sviranja na tom instrumentu dobili su od oca. Zavoleli su i nasledili njegovo zanimanje, pa su tako, još vrlo mladi, postali i članovi njegove kapele.



 
Predrag Gračanin

Svirajući po salonima, Borko je primetio da su otmeniji gosti tražili i pesme koje on nije znao, jer nisu bile naše. Bile su to kompozicije pisane notama. Zato je pokušao da opismeni sinove, da znaju svirati svaku pesmu sa notnih partitura. Uzeo im je školovane profesore, da bi što pre savladali i sviranje po notama. (Jedan od sinova, Nenad, u tome se usavršio. O tome više u njegovoj biografiji.) Sve dok je živeo — priča njegov unuk Đorđe — stari Borko je prihod od sviranja držao kod sebe i po potrebi delio sinovima. Bio je izuzetno pravičan, svi su ga poštovali i voleli. Kada je napunio 80 godina deda Borko je preminuo. Nije bolovao, jednostavno je lego, zaspo i — umro.

Predrag Gračanin — violinista i boem — Kao što sam već rekao, moj stric Predrag i otac Nenad su vrlo mladi počeli da sviraju u deda-Borkovoj muzičkoj kapeli. Sa njim su obišli gotovo sve znatnije varoši i gradove u Srbiji. Ali, izbio je rat (prvo Balkanski: 1912-1913, pa svetski 1914—1918) i obojica su regrutovani u vojnu muziku i iz rata izašli sa činom narednika vojne muzike... Moj otac Nenad ne bi izašao živ iz rata da nije bilo strica. Prilikom prelaska preko Albanije stric je nosio mog bolesnog oca na leđima. Otac je izvesno vreme proveo na oporavku, u bolnici srpske vojske u Bizerti (Tunis), i tako se spasao...

O Predragu ne znam da vam kažem mnogo. Nije bio srećan u braku. Sa prvom ženom Martom (umrla je 1948) imao je ćerku Divnu (1915—1951). Bila je udata za Svetu, zvaničnika policije i radila u trgovini. Jako lepo je pevala, ali je mlada umrla. Sa drugom ženom Pepicom nije imao dece. Znam da se pričalo u porodici, da je u ratu, prilikom prve izvedbe "Marša na Drinu" od Stanislava Biničkog, on svirao... Zato je imao običaj da svoje nastupe u kafanama započinje i završava uvek isto — "Maršom na Drinu". Predrag je bio izuzetan violinista. Bio je pravi štimung-majstor, umeo je da napravi atmosferu veselja do usijanja. Radio je kao kapelnik u mnogim beogradskim kafanama (kafana Toplica, Uroševa pivnica, na Čuburi, kod Kolarca i na mnogim drugim mestima). Pratio je svojom violinom mnoge čuvene pevačice: Vuku Šeherović, Olgu Jančevecku i druge.

Predragov repertoar pesama i igara bio je vrlo širok, sastavljen uglavnom od srpskih narodnih pesama i igara, ali i novijih salonskih kompozicija, šlagera, romansi.

Đorđe je još kazivao da je iza njega ostalo puno nota u jednom koferu, za koji ne zna gde je odnesen i kad je nestao. Pitao sam ga i za pesmu "Ciganska je tuga pregolema", ali mi on o njoj nije znao ništa da kaže. "Moguće je, ne sećam se." Poznato mu je da je orkestar Predraga Gračanina svirao na radiju svake godine, počev od 1928, i da je prilikom snimanja ploča pratio mnoge pevače narodnih pesama, pa i čuvenog beogradskog pevača Mijata Mijatovića. "Posle Drugog svetskog rata, Predrag se penzionisao, povukao se u miran život, prodao deo naše porodične kuće na Čuburi — priča Đorđe — i odselio se. Posete su bile ređe, ali su se braća volela, poštovala i pomagala. Stric je umro tiho, 13. oktobra 1969. godine u Beogradu..."


Đorđe Perić | novembar, 2005. | Revija Kolubara
2242  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Muzički gradovi i varoši u sećanjima i zapisima / Značajne i zanimljive ličnosti Valjevskog kraja poslato: Mart 12, 2011, 09:31:21 am
*

VALJEVSKI MUZIČARI BRAĆA GRAČANIN

Novi prilozi njihovim životopisima

Susreti sa kulturologom i istoričarom Valjeva i Valjevskog kraja Zdravkom Rankovićem uvek se završavaju pitanjem: ima li što novo o Braći Gračanin? Zainteresovani obojica da se o životu i radu ovih poznatih Valjevaca što više sazna, pribiramo podatke. I ovog puta ispisujemo opet jedan mali trag njihove muzičke aktivnosti u Beogradu između dva svetska rata, starom Beogradu koga već davno više nema, sa željom da takvih i još zanimljivijih podataka bude što više.


1 U dnevnom listu Pravda (6. januar 1935) objavljen je oglas iz koga se vidi u kom lokalu su tada u Beogradu svirali Braća Gračanin. Tu piše: "Beogradski život. Restoran 'Uroševa Pivnica', Terazije, Prestolonaslednikov trg 27, iz osnova renoviran, raspolaže odličnom domaćom kujnom kao i svima gurmanskim specijalitetima sa roštilja, svake srede i petka riblja čorba. Od danas, pa svako veče za vreme praznika svira najbolji orkestar Predraga Gračanina Valjevca." Današnja beogradska ulična krilatica "ići u život" tj. na zabavu, u provod, nekada je podrazumevala i sadržinu ovog oglasa.

2 U knjizi prof. Miodraga Vasiljevića (1903—1963), našeg najplodnijeg zapisivača srpskih narodnih pesama, Narodne melodije Leskovačkog kraja (Beograd 1960), naišao sam i na redove, koje treba prepisati i ponovo istaći, sada kada narodne muzike više nema. Preostalo je samo da je preko ovakvih knjiga upoznajemo i proučavamo. Naš poznati melograf je zapisao: "U nekim srpskim gradovima u kojima se turski živalj duže zadržao, ili koji su bili muzikalnija sredina u istorijskoj prošlosti, stvoreni su osobiti tipovi pesama razgranatih melodijskih oblika s mnogo dinamičkih preliva i prefinjenosti. Takvi su gradovi u Srbiji bili Niš, Vranje, Leskovac na prelasku između ova dva velika pevačka centra, i Valjevo... Beograd nije nikada imao svojih originalnih pesama, iako je bio veća, bogatija sredina od Niša, Vranja, Leskovca i Valjeva. Beograd su uvek osvajale pesme (muzika) donošene iz unutrašnjosti Srbije, iz Vojvodine i iz inostranstva, a najviše sa zapada, iz Bosne i iz Hercegovine. Sevdalinke su od aneksije Bosne i Hercegovine (1878) počele u Beogradu uzimati sve većeg maha. Početkom ovoga veka (DžIDž), bili su u Beogradu jako popularni šabački pevači i svirači Cicvarići. Oni su odlazili u Novopazarski Sandžak i Bosnu, te odnosili jedan, a otuda donosili drugi nov pevački materijal. Cicvarići su putovali po svim većim gradovima Srbije raznoseći svoj repertoar koji su prihvatili i drugi Cigani, čuveni pevači i svirači: u Kragujevcu Lata, u Jagodini Mija, u Valjevu Marinko, Borko i njegovi sinovi (narednici u vojnoj muzici), u Grockoj Joca, u Kruševcu Mitar i drugi..."

Iako je znao mnogo više nego što je napisao, prof. M. Vasiljeviću se nije pružila prilika da obiđe i stručno obradi Valjevski kraj ili da se sretne sa Braćom Gračanin u Beogradu za koje je znao da su bili "narednici u vojnoj muzici" u vreme Prvog svetskog rata.

3 Nedavno sam došao i do podatka o jednoj staroj ploči, koju su, verovatno između dva rata, snimili Braća Gračani. Sigurno je, da je bilo više takvih snimaka, ali zasad znam za ovu jednu. Gramofonska ploča se čuva u Muzikološkom institutu pri SANU u Beogradu i na njoj su snimljene interpretacije dva kola: Sremčica kolo i Oleg kolo. Oznaka diskografske kuće: Odeon A 192795a i b strane, sa oznakom: Orkestar Predraga i Nenada Gračanina. Tako sad već, pored pomenutih njihovih kompozicija: Brankovina-marš i pesme Ciganska tuga, znamo za četiri melodije iz njihovog muzičkog opusa.

Nadam se da će ubrzo biti saopšteno još novih podataka o muzičkom radu Valjevaca Predraga i Nenada Gračanina.[/color]

Đorđe Perić | juni, 2003. | Revija Kolubara
2243  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Muzički gradovi i varoši u sećanjima i zapisima / Značajne i zanimljive ličnosti Valjevskog kraja poslato: Mart 12, 2011, 09:30:58 am
*

ZNAČAJNE I ZANIMLJIVE LIČNOSTI


Među Romima Valjevskog kraja izdvojilo se u protekla dva veka mnoštvo zanimljivih i značajnih ličnosti, onih koje će se svakako nalaziti u budućim biografskim leksikonima te etničke grupacije. Razume se – ukoliko takve publikacije budu pravljene, odnosno kada taj posao bude rađen. Bez pretenzija da ponudimo konačan imenik tih ličnosti skrećemo pažnju na poneke od njih.

Aleksić Živorad Žija — Gitarista, dugo godina jedini među valjevskim Romima.

Aleksić Zorka Jela — Čuvena valjevska pevačica iz sredine druge polovine 20. veka. Lepa i stasita.




Zorka Aleksić Jela

Bušići, Stanko i Mato — Verovatno su bili braća. Živeli su na Ubu, bili "kmetovi ciganski". Pretplatili se 1851. godine na knjigu (pozorišni komad) "Mnogostradalna Genoveva".

Vasić Joca — Mioničanin, rođen 1929. Uspešan fudbaler ali i privrednik. Osnivač i prvi direktor mioničkog "Metala".

Gračani, Predrag i Nenad — Braća muzičari, među vodećim zabavljačima Beograđana u vremenu između svetkih ratova. Svirali su i u orkestru Radio Beograda i ponešto komponovali. Nenad (rođen 1896. godine) bio je školovan muzičar. Pohađao je beogradsku Srednju muzičku školu i u junu 1914. učestvovao na javnom koncertu njenih učenika.

Gračanin Aleksandar — Nekadašnji gimnastičar, prvak Srbije 1954. i 1956. godine. Najbolji sportista Valjeva 1956.

Gračanin Bora — Vojni muzičar, harmonikaš i trubač. Svirao je i u valjevskom orkestru THE HAWAI BAND. Živeo u braku sa Radom koja je svirala violinu.

Gračanin Borko — Otac Predragov i Nenadov. Učio volinu od Marinka Stankovića.

Gračanin Dragiša — Bokser, među najboljima u Jugoslaviji oko 1960. godine. Proglašavan je za sportistu godine u Valjevu 1962, 1964. i 1965. Bio je i državni reprezentativac.

Gračanin Žarko — Violinista, svirao u orkestru THE HAWAI BAND.

Gračanin Ljubinko — Odbornik Gradskog narodnooslobodilačkog odbora, izabranog na mitingu u Valjevu 22. oktobra 1944. godine.

Gračanin Milutin Perica — Odličan violinista, Čedomirov sin. Član Velikog orkestra Doma JNA u Beogradu. Umro 1992.

Gračanin Ratibor Steva — Bokser, izvesno vreme kapiten BK "Metalac". Živi u Lionu.

Gračanin Čedomir — Osnivač pozorišta valjevskih Roma koje je postojalo 1938. godine, možda i ranije. (To je najstarija pozorišna družina Roma u svetskim okvirima.) Čedomir je rođen 19. februara 1892, umro 19. aprila 1956. godine.

Janković Boja — iz Bogdanovice, violinist. Dugo vremena vodeći muzičar ubske varoši. Imao je sopstveni orkestar.

Jovanović Dragan i Željko — Otac i sin. Dragan je vlasnik romskog radija "Točak" a Željko glavni i odgovorni urednik programa te radio-stanice. Rodom su iz Tolića, iz jedne od najuglednijih tamošnjih porodica Roma.

Karabiber Marko — "ciganski" Haračlija u Valjevu 1824-25. godine. U jednom aktu iz kancelarije kneza Miloša Obrenovića naloženo mu je da "od Cigana koji mečke vode" naplaćuje "obični harač" a da im na mečke ništa ne uzima. Svakako je bio zapovednik onovremene kolonije valjevskih Roma.

Knežević S. Živorad — Rođen na Bairu 1903, dugogodišnji vojni muzičar. Neposredno posle Drugog svetskog rata, vrativši se iz zarobljeništva, osnovao je Veliki orkestar u Valjevu i bio njegov dirigent. Rukovodio je muzičkim kursom pri KUD "Abrašević" 1950. godine (držao časove violine, trube, klarineta i čela).

Kostadinović Zora — Sa Baira. Sopran, vodeća pevačica u Valjevu u vremenu pred Prvi svetski rat i posle rata.

Krstić Bogomir — Muzičar u orkestru Kraljeve garde. Rođen 1910. Sin je Koste i Leposave, deveto njihovo dete.

Lazarević Blagoje — Kovač iz Lončanika kome su 1859. godine podigli spomenik sin Miloš i "supruga ego Ružica". To je, svakako, jedno od najstarijih trajnih obeležja nekome od Roma u čitavom Valjevskom kraju. Blagojevi potomci prozvali su se Blagojevićima. Bili su čuveni kao svirači.

Marinković Svetolik – Pesnik. Rođen 7. aprila 1932. u Babajiću (otac Milorad, svirač; majka Ružica). Radio je 60-tih godina kao vratar u Beogradu. Poeziju objavljivao u "Mladosti", "Zadruzi" i još ponegde. Predstavljen je u Biografskom leksikonu Valjevskog kraja.

Milićević Radomir Šilja — Većnik Gradske uprave u Valjevu, postavljen na tu dužnost 20. avgusta 1935. godine.

Mitrović Milijan — Rodom sa Milavca, nastavnik matematike u Mionici. Sada u penziji.

Obradović Slobodan — Odličan trubač, možda i najbolji među valjevskim Romima.

Petrović Milan Pub — Kmet Valjevske opštine.

Petrović Milorad Grba — Violinist, majčuveniji među muzičarima iz Gornje Grabovice. Živeo je 79 godina, umro 9. jula 1993. Nasledili su ga Duško i Ćuban, takođe vrsni muzičari.

Plavići, Alija i Mujo — Kovači. Živeli su u Valjevu početkom 19. veka. Prišli u martu 1804. srpskim ustanicima koji su tada oslobađali Valjevo od Turaka. Plavići su u vojsci Jakova Nenadovića postali bimbaše. Mujo Plavić je poginuo 1807. u borbama za oslobođenje Užica. Hrabrost braće Plavića opevao je Sima Milutinović Sarajlija u svojoj "Srbijanci".

Ristić Dragan — Osnivač orkestra "Kal" koji se sa zapaženim uspesima predstavljao na domaćim scenama i već stiče međunarodnu reputaciju. Rođen u Gornjoj Grabovici.

Stanković (Paunović) Marinko — Rodom iz Sovljaka (Tamnava). Pojavio se u Valjevu osamdesetih godina 19. veka. Smatralo se da je on bio prvi violinista u ovoj varoši. Umro je 27. januara 1895.

Stojanović Bangeja — Nekadašnji ulični svirač iz Mionice.

Šabanović Šaban — Nekada najčuveniji valjevski muzičar pevač. Živeo je u vremenu između svetskih ratova.[/color]

Zdravko Ranković | Revija Kolubara
2244  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Čoha cakli a dukati zveče poslato: Mart 12, 2011, 08:59:18 am
*
Kako su se odevali Srbi u vreme kneza Miloša


ČOHA CAKLI A DUKATI ZVEČE

Niko nije nosio evropsko odelo. Odeća je bila statusni simbol.
Muškarci su obavezno za pojasom nosili oružje, sa žalom za perčinima i kikama


U Srbiji kneza Miloša niko nije nosio evropsko odelo. Čak i Srbi, doseljenici iz Austrije, da ih ne bi smatrali za tuđince, nosili su srbijansko odelo. Sem toga i Turci iz unutrašnjosti Srbije sa nepoverenjem gledali su ljude u evropskom odelu. Samo se četiri do pet lica nosilo "po evropski", i to su bili kneževi službenici. I oni su izgledali "kao bela vrana". Ceo ostali svet nosio je lokalnu odeću, a ona se delila na seosku i varošku.

Ovako u svojoj knjizi "Iz Srbije Kneza Miloša", obrađujući vreme između 1815. i 1839. godine, piše Tihomir R. Đorđević. Služeći se prevashodno materijalom i literaturom kojom je raspolagala Državna Arhiva dvadesetih godina, pred Drugi svetski rat, Đorđević je, kako sam u predgovoru veli, u ovoj knjizi sublimisao samo deo jednog većeg rada o prilikama u Srbiji Miloševog doba. Ogradivši se za "detalje" koje je iz Državne arhive pre Prvog svetskog rata sakupio, a koji su ratom propali, Đorđević u odeljku o nošnji tadašnje Srbije dalje govori.

Ukoliko se muško seosko odelo iz vremena kneza Miloša može rekonstruisati, ono je ovako izgledalo: na glavi šiljasta crvena kapa ili fes. Ili crna šubara. Svaki je kraj Srbije imao svoje karakteristike, pa se tako u Braničevu i Resavi nosila crna kapica od abe (grubog sukna), crvenokapica; u Hercegovini se ova kapa zvala kariklija. Oko fesa je često obavijan šaren peškir. U Južnoj Srbiji, od Levča naniže ka Moravi, nosili su seljaci preko fesa ili glave peškir, pa su ih stoga nazivali peškiranima.




Srpska ženska nošnja iz Janja
kod Jajca 19. vek



Devojačke kose nakićene cvećem, parama i prostim biserom bile su ispletene u kurjuk spušten do niže kolena. Na završetku ukrašen je sitnim novcem ili praporcima koji pri hodu zveče. Imućnije devojke su na glavi nosile crvenu kapu iskićenu sitnim dukatima i biserima. Gradske dame stare Srbije nosile su na glavi fes sa plavom kićankom....

Vuk Karadžić u Danici iz 1827. godine piše da je "kariklija ili karikača od crvene abe ili čohe, odozgo je zatubasta kao fes, a sa strane ima crnu postavu, za koju se odozgo može što zađesti, gde koji u bojevima pozadijevaju fišeke da su im naručniji nego u kesama".

Do tela se nosila dugačka košulja od kudelje, vezenih rukava i kolira i pripasivala se vunenim, ponajviše crvenim pojasom. Ispod košulje nošene su gaće (ni tesne ni široke) takođe od kudelje. U jugozapadnoj Srbiji njih su zamenjivale pelengaće, ili pelengiri, vunene podeblje gaće do niže kolena. Od kolena naniže bile su dokolenice. Preko košulje je išao kratak zubun od belog sukna bez rukava, a preko njega gunj od crnog sukna do niže kolena i sa rukavima. Za pojasom obavezno nož, duvanyije su imale lulu, a poneko još i sviralu! Zimi su preko gaća nošene čakšire od belog vunenog sukna.

Neki Stevan Bralović iz Dražnja (srez Gročanski) kaže Đorđević, imao je na sebi "dva polovna gunja, od kojih jedan kratak a drugi dugačak, fes, bele čakšire, na nogama opanke i crvene čarape šumadinske. A neki pak, Radovan Petrović iz sreza Mlavskog nosio je kratak kožuh s rukavi, od belog sukna čakšire, opanke na bosim nogama i na glavi crnu šubaru..."

Na nogama je uz seosko odelo nošen opanak, negde sa čarapama do ispod kolena a u Mačvi šareni obojci.

Tako je bilo za svaki dan. Praznično odelo razlikovalo se uveliko i po kvalitetu i po boji. Nazivalo se, a i danas se u nekim selima npr. Podrinja (prim. aut.) naziva stajaćim odelom. Ono se čuva u sanducima lepe izrade i nosi samo po slavama, vašarima, i svetkovinama. Sastojalo se od bolje košulje, čarapa i opanaka još i od ugasito plavih čohanih čakšira, đečerme (jeleka) po kojoj se opasuje pojasom i koporana koji se nosi preko đječerme. Sve je bilo od iste čohe kao i čakšire. Za pojasom su nošena dva pištolja i veliki nož, a o pojasu bar dve kese pripojasnice i o njima ognjilo, mavalica i barutni rog ili tikvica a o levom ramenu duga puška "koja se više ubrajala u odelo nego u obranu".


Praznično — stajaće odelo čuvalo se u sanducima lepe izrade i nosilo se samo o slavama, vašarima i svetkovinama. Za pojasom nošena su dva pištolja i veliki nož, a o pojasu bar dve kese pripojasnice i o njima ognjilo, mavalice i barutni rog...

Za razliku od muške ženska se nošnja pojedinačno veoma razlikovala čak i u istom kraju Srbije. Uglavnom prema poreklu stanovništva, što je naročito vidljivo bilo u Beogradu. Evo dva opisa ženske nošnje koji se po svemu razlikuju.

U Gornjaku su devojke nosile ispletenu kosu nakićenu cvećem, parama i prostim biserom i sa kurjukom spuštenim do niže kolena, koji se završava sitnim novcem ili praporcima koji pri hodu zveče. Imućnije su na glavi nosile crvenu kapu iskićenu stinim dukatima i biserom. Žene su oko kape nosile peškir pušten do kolena izvezen crvenim pamukom, vunicom i svilom, našaran cvećem, parama, dukatima. Iznad čela su imale nešto poput krune. Sve ostalo su imale isto i žene i devojke: Na vratu đerdan (siromašnije prost granat a imućnije cvancike, talire i marjaše, a bogate po nekoliko dukata). Nosile su košulje dugih vezenih rukava, crveni šareni pojas "za udivlenije išaranu sa različitim bojama kecelju", kako kaže J. Vujić, zatim lepo išarane čarape i opanke koji su zatezali nogu kaiševima. Preko svega išao je beli zubun od belog sukna, negde dug do kolena a negde do poda išaran po ivicama i leđima crnim, crvenim pamukom, parama i tokama.

U Bukovici, selu Podrinjskom, ženske kape su bile kićene novcima, spreda u malim venčićima tako "da kad žena ide one pare sve se ljuljaju i zveče". Na prednjoj strani kapa ima rese, a i one okićene novčićima. Neke su nosile okrugle kape — "kao god bundeva iz koje viri kojekakvo cveće a iz cveća pera paunova. I ovde su pare svuda oko kape, te su ljuljaju i zveče pri ženinom hodu. I ovde se nosi đerdan, dugačka izvezena košulja, šaren pojas, jedna do dve izvezene kecelje, šarene čarape opanke s kajiši i proče".

Đorđević kaže da je ovakav opis srbijanske ženske seoske odeće najvernije načinio Joakim Vujić, pa da njegovim rečima i završimo: "Celokupno žensko seosko odelo, sem opanaka i nekih ukrasa na glavi, i sav vez izrađivalo je samo ženskinje".



Srpska ženska i muška nošnja iz okolice Beograda (slika 1 i 2), narodna nošnja iz Južne Srbije i narodna nošnja iz Bosne, seljak


A KAKO VAROŠANI

Varoško muško odelo podrazumevalo je na glavi fes ili "kapa na podobije jedne dinje", te su ga tako i zvali — dinjara ili dinjarlija. To će po svoj prilici biti i kapa čitakinja, kakvu je nosio Lazar Mutap. Šal oko glave bio je vrhunac elegancije i označavao je izvestan stepen slobode, jer su Turci nerado gledali nošnje čalme (Ni fes Turci nisu rado gledali kako Srbijanci nose, pogotovo ako je fes i kićanku imao. Tako je Jovan Obrenović iz Čačka knezu Milošu javio "da u Novoj Varoši i Pazaru Turci koga god s fesom i kićankom vide poskidaju ih, i u blato bacaju i zgažavaju na šta je knez savetovao da se onda — u Pazar i ne ide").

Dalje su muški varošani do tela nosili košulju, dugu do poda, a preko nje, do članaka dugu i šarenu anteriju, koju su prepasivali svilenom pojasom. Preko svega je išao dug i širok gunj s rukavima osrednje dužine, ili kratko ćurče. Gunj su u Beogradu nazivali i koporan. Zimi su nosili dimlije ili šalvare, a na nogama su nisili bele čarape i crvene jemenije.

Dimlije su pravljene od plavetna platna ili svile, a šalvare od čoje. Gunj se pravi od crna sukna ili krpe (kupovni). Naročito su knezovi nosili gunjeve od plave, zelene, često crvene čoje. On se u Srbiji, kaže Vuk Karayić," nosi svrh svijeh ostalijeh haljina i zato se po njemu ne opasuje".

Ponegde su Srbi varošani nosili jelek preko košulje, od somota, išaran zlatnim širitom, koji se naročito oko vrata jasno video. Preko jeleka je išla dugačka široka haljina od šarenog katuna. Preko nje se opasivao silav u kome su bili zadenuti pištolj, hanyar i arabija. Bili su tu još i patrontaši i maslenica za podmazivanje oružja.

Zanimljivo je da je u vreme kneza Miloša u Srbiji nosio oružje svako ko ga je imao. Bilo je predloga da se ono nosi i samo ako se pođe na duži put, ali to je narod razumeo kao "razoružavanje" pa je ovaj predlog na skupštini 1837. godine žestoko napadan i — odbijen.

Dakle, oružje je ostalo za pojasom. Preko silava išao je šareni šal, a preko svega rečenog nosilo se dugačko yube bez rukava, zeleno ili plavo, optočeno gajtanima srebra ili zlata. Na nogama čakšire širokoga tura i vrlo tesnih nogavica ispod kolena, privezane šarenim podvezicama, a od listova naniže otpozadi zakopčane gustim nizom sitnih kopči.

Gunj je bio ogledalo kulture i vaspitanja, uzajamnog uvažavanja i poštovanja, te je bilo krajnje nepristojno bez gunja izaći pred kakvu otmenu ili po položaju stariju ličnost.

A ŽENE VAROŠANKE

Prvo i prvo ovo ženskinje nije samo sebi izrađivalo odeću. Sve je bilo zanatlijske izrade, sem košulja i čarapa. Knez Miloš je u Beogradu imao svog ličnog terzibašu koji mu je izrađivao odela i slao u Kragujevac.

Dakle, gradske dame stare Srbije nosile su na glavi fes sa plavom kićankom. Imućnije dame su imale fes izvezen biserima i zlatom i on se nazivao tepeluk. Oko fesa bareš — svilena vezena marama, a kose su im bile ili opletene oko glave ili puštene niz leđa - ali obavijene svilenom maramom. Minđuše u ušima i nize velikih i srednjih dukata oko vrata, dukati i biseri u kosi — bili su obavezan deo ženskog nakita. Odelo je činila vezena košulja, širokih rukava, anterija prepasana svilenim pojasom sa dve velike ukrasne kopče s preda. Preko svega duga široka, spreda rasečena, haljina od fine čohe, zlatom izvezena i zlatnim gajtanima optočena — bunda, yube, a leti do pojasa kratko, i isto tako ukrašeno libade. Na nogama su bile dimlije ili šalvare i plave zelene, žute ili crvene papuče. Na prstima zlatno prstenje.


     

Ženska narodna nošnja u Vinkovcima

Varoške su žene u Srbiji, na ulici krile lice kao Turkinje. Preko glave su nosile tulbent ispod koga su im se samo oči videle. Preko leđa su imale neku vrstu feredze koja im je pokrivala odelo. Mlade devojke su, polazeći na venčanje, i dok ne prođe svadba i po selima i u varošima pokrivale glavu duvakom ili koprenom sve do 1850. godine.

Knez Miloš je u svemu vladao svojim narodom, pa i u modi. U mnogome je uticao na način odevanja i češljanja ljudi. A bio je, može mu se priznati, i praktičan. Kako su žene u Srbiji nosile tako spletene kose da su jedva glavu okretale, pa se stoga teško i retko i češljale a kosa im zbog toga rano opadala, naredio je knez da se ovakvo češljanje ukine. Naredba je naišla na priličan otpor, kažu knjige, pa su se morale "upotrebiti i nasilne mere".

Ništa lakše nije bilo ni sa perčinima u muška sveta. Mnogi su se, doduše, još u Karađorđevo vreme odrekli perčina po ugledu na ljude koji su dolazili sa strane: (jedan od prvih je bio Hajduk Veljko). Karađorđe, praktičan kao i Miloš, naredio je da se seku perčini "jer u bojevima Turčin ščepa Srbina za perčin, pa mu ne da mrdnuti, a Srbin Turčina nema zašta da uhvati, jer mu je glava obrijana".

Srbi su samo delimično poslušali gospodara, tako da su perčini nošeni i u vreme kneza Miloša. Ali on je bio nemilosrdan.

Narod je skupljan u zborove gde su im starešine nasilno, velikim terzijskim makazama perčine sekli. Ljudi su se, kažu sećanja, postiđeni kućama vraćali, noseći u rukama svaki svoj perčin koji su bili debeli kao konjski repovi, a žene su zbog toga iz glasa kukale, "kao za mrtvacem".

piše: Nataša Anđelić

2245  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Privatni život Srba pre modernih vremena poslato: Mart 12, 2011, 12:43:23 am
*

Majka roditelj nižeg reda

Radni dan svih podanika Habzburške monarhije počinjao je izlaskom, a završavao se tek zalaskom sunca. U građanskim, trgovačkim i zanatlijskim porodicama, prvi su ustajali šegrti i kalfe, leti oko četiri, zimi u pet sati, da bi zapalili vatru i sredili radnju, koja je otvarana dva sata kasnije.

Tokom radnog vremena, pod pretnjom strogim kaznama propisanim cehovskim statutima, bilo im je zabranjeno da napuštaju posao, skitaju po ulicama ili odlaze u druge radnje, pa tamo smetaju zaposlenima. Ručalo se oko podne, pri porodičnoj "opštoj trpezi". U svojim sobama, "za sebe" su mogli da obeduju bolesni ili stari roditelji, ako su živeli odvojeno od sinovljeve obitelji. Posluga i ostali ručali su odvojeni, a kalfama i šegrtima obrok je ponekad nošen na posao. I kada su radnje zatvarane - leti u devet, zimi u osam - šegrti i kalfe su bili dužni da idu pravo kući, bilo im je zabranjeno da lutaju po ulicama, a naročito da svraćaju u bircuze.

Slobodni su bili neradnim danima, nedeljom i praznicima, ali tek posle liturgije i to zimi do devet, a leti do deset uveče. Po esnafskim pravilima pančevačke kalfe ako bi zakasnele da se na vreme vrate u majstorovu kuću bile su novčano kažnjavane. I đaci viših razreda Latinske škole mitropolita Pavla Nenadovića morali su već u šest ujutro da budu u svojim učionicama, gde su ostajali naredna četiri sata, sve do odlaska u crvku. Poslepodnevna nastava je trajala od dva do pet. Mada nisu bili ograničeni pravilima rano su na počinak odlazili i majstori i trgovci, leti oko deset uveče, zimi sat ranije, jer se u većim gradovima smatralo kako je to vreme kada pristojan svet treba da ide na spavanje.

Tako asketski raspoređen bio je i ceo život muškaraca u Habzburškoj monarhiji 18. veka, jer su počinjali da rade još u detinjstvu, a završavali tek u poznoj starosti. Prema tadašnjim parohijskim knjigama prosečni životni vek bio je oko 27 godina, ali je realno bio duži, jer je najveća stopa smrtnosti pogađala decu do treće godine. Po domovnom protokolu sela Belegiša iz 1792. u mestu je živelo 1114 stanovnika, od kojih su samo 22 lica imala više od 60 godina. Zato je većina stanovništva smatrana radno sposobnim i od toga im je zavisio status u porodici i široj zajednici. O povlačenju u pÕnziju uglavnom su mogli da razmišljaju oficirski i činovnički krugovi, ali kako je vojna služba trajala punih 50 godina, malo je oficira u njoj moglo da uživa.

Pravo da se ranije povuku iz službe koristili uglavnom oni koji su privatno obezbedili svoj mataerijalni položaj. No, i zvanično umirovljeni često nisu prestajali da rade, kao braća Andrejević iz Karlovaca. Jakov je bio poštar u Beški, gde je imao svoj posed i gostionicu. Pored godišnje države plate od 276 forinti, imao je i lep prihod od prevoza putnika diližansom.

Prodao je poštu 1753. za 4000 forinti, povukao se iz službe, ali je nastavio s privatnim trgovačkim poslovima. Nøegov brat Andrej, upravnik pošte u Petrovaradinu, podneo je zahtev da se povuče iz državnog posla, kao i molbu da ga zameni sin iz prvog braka, koju je preporučio i mitropolit Pavle Nenadović lično.

Međutim, nakon sinovljeve smrti 1776. opet je počeo da vodi petrovaradinsku poštansku ispostavu i tek pred kraj života povukao se u Veliku Remetu, gde je i umro 1772. Već teško bolestan, u Šišatovac je otišao oberstlajtnant Vuk Isaković. Izgleda da su obojica isplanirali da smrt dočekaju u fruškogorskim manastirima, jer su godinama bili njihovi prilježni ktitori.

Udovice oficira dobijale su samo otpremninu u visini tromesečne muževljeve plate, a u samo malo boljem položaju bile si udovice pÕnzionisanih službenika i oficira. Tako su žene preminulih podoficira mogle da žive u svojim kućama i na dobijenim placevima bez službene obaveze, a nakon toga bi morale da nađu čoveka za vojnu službu ili bi morale da svoje zemljište ustupe nekom drugom. Ništa lakše nisu živele udovice poštanskih činovnika, jer nisu imale pravo na pÕnziju, već samo otpremninu od 300 funti.

Srpska porodica u Habzburškoj monarhije 18. veka bila je zasnovana na patrijarhalnom prihcipu, koji je važio i u drugim evropskim sredinama. Neprikosnovenu vladavinu muškarca podržavale su crkva i država, pa je po mentalitetu toga vremena samo otac smatran roditeljem deteta. Beležeći svoja sećanja Simeon Piščević, kad na početku pominje svoje rođenje, navodi ime, prezime i poreklo oca, a majku tek uzgred.

Na isti način o roditeljima u svojim memoarima govori i njegov sin Aleksandar, koji precizno navodi sve podatke o ocu, dok za majku kaže da je ćerka potpukovnika Horvata i sinovica "onog Horvata pod čijim vođstvom je izvedena seoba srpskog naroda u Rusiju". Kao ni njegov otac, čak ni ne navodi njeno ime. Istovetno o roditeljima u svojoj autobiografiji govori i mitropolit Josif Jovanović Šakabenta.

Kao starešina porodice, otac je vladao po uzoru na apsolutistički monarhizam. Svojim neospornim autoritetom on predstavlja zaštitnika, vođu i sudiju, koji poput vladara treba da svoju porodicu obaspe dobročinstvom i obezbedi joj ekonomsku sigurnost. Po esnafskim pravilima u majstorovu proširenu porodicu ubrajaju se još i posluga, kalfe i šegrti, kojima je, po Statutu ceha rukavičara i krojača Petrovaradinskog šanca, on jedini upravitelj. Uz sve to otac je jedina veza porodice i društva.


Sve pošten do poštenog

Po opšteprihvaćenoj konvenciji, toliko je neosporan bio autoritet starešine porodice da se u esnafskim pravilima ugled majstora, njihovi međusobni odnosi, kao odnos kalfi i šegrta prema njima propisani sa gotovo sakralnom ritualnošću.

Svaka neuglađenost koja je mogla poljuljati majstorov ugled strogo je kažnjavana. Izgrađujući javni lik glave porodice, muškarac je morao dosta vremena da posveti društveno korisnom radu u upravnim odborima crkvene opštine, veroispovedne škole, opštinske bolnice ili neke druge opštenarodne institucije. Autoritet oca važio je i za rođake, posebno one siromašnije, koji su od njega očekivali pomoć.

Drugi element u izgradnji lika glave porodice bila je čast, pa u svojim memoarima Sava Tekelija nekoliko puta naglašava: "Ja do moje časti držim više nego do bogatstva." O ugledu starešine morali su po svaku cenu da vode računa svi članovi njegove familije, pa je veliki deo sporova vođenih tokom 18. veka vezan baš za ugroženu čast. Čast je imala i svoju ekonomsku vrednost, jer je veliki deo poslova sklapan usmeno ili na osnovu privatnih ugovora.

Otac porodice je nosio titulu "pošteni gospodar", "poštenorođeni gospodar" i "dostapošteni gospodar", dok su njegova supruga nazivana "poštenom gospođom". Čak se u to vreme i institucije nazivaju pošternima, a u prepisci beogradske i budimske opštine one jedna drugu nazivaju "poštena varoš". U pismima uglednih sentandrejskih građana Nikole Avakumovića, Pavla Adamovića i Petra Popovića, koji su radi opštih poslova 1766. boravili u Beču, gradski sudija se neprestano upozorava da vodi računa, kako se njihovim "Personama i Imenima" ne nanese neka šteta.

Izgubljena čast predstavljala je veliku sramotu, pa su tužbe podizane i za najmanju uvredu izgovorenu na javnom mestu, jer je to bio jedini način da se naneta ljaga zvanično skine. Čast je vraćana jedino dobijanjem "satisfakcije", koja je podrazumevalo da klevetnik plati novčanu globu, bude javno fizički kažnjen, pa čak i zatvoran. Tako budimski episkop Vikentije Popović, razrešujući jedan takav spor, naređuje izvesnom Nikoli "neka Mihailu poštenje povrati i svoju kaznu plati". Abadžija Staja Tošković iz Mitrovica i još jedan trgovac, koji su oklevetali mesnog komorskog službenika i njegovu suprugu, dopali su zatvora, a mitropolit im je ostavio mogućnost izbora: plaćanje novčane kazne ili javno batinjanje na trgu.

Jedan od način za dokazivanje časti bila su takozvana otvorena pisma, odnosno "atesti", u kojima su drugi govorili u korist oklevetanog. Glava familije je imao pravo da raspolaže novcem, koji je retko čuvao u kući, posebno ne veće sume. Graždani koji nisu imali poverenje u zvanične novčarske institucije, strahujući od razbojnika krili su u zabravljenim kutijama, na samo njima znanim mestima, ceo porodični imetak, dok su ga paori u ćupu zakopavali u zemlju. U slučaju iznenadne smrti domaćina, porodica je često padala u bedu, jer niko nije znao gde je pare čuvao. Novac je pozajmljivan, i to ne samo prijateljima, već i svakome u koga se imalo poverenje, dok su se o urednom vraćanju duga brinule verske i državne institucije.

I trošenje novca bilo je u nadležnosti starešine porodice, koji je odlučivao i o kupovini srebrnog pribora za jelo ili nakita. Zbog poslovnih i društvenih obaveza starešine porodica, naročito ako su pripadale vojničkom staležu, malo su vremena provodile kod kuće, pa su za sebe i bližnje imali vremena tek po odlasku iz službe. Kad je demobilisan, Ranko Tekelija gotovo da nije napuštao svoj Arad provodeći vreme kao tipičan provincijski spahija, čiju su monotoniju remetili samo retka putovanja u Budim zbog posete rodbini ili sporovi vođenih oko porodičnog imanja.

Avakum Avakumović, pÕnzionisani graničarski major, povukao se u rodnu Sentandreju, gde je pisao poeziju, muzicirao, pa čak i konstuisao jedan neobičan instrument, spoj citre i flaute, nazvan "avakumika". Hobi Jovana Muškatirovića, prvog Srbina advokata u Novom Sadu, bilo je sakupljanje narodnih umotvorina, dok su Sava Tekelija i Jovan Pačić voleli, pa čak im umeli solidno da crtaju. Nisu svi bili talentovani, pa se Aleksandar Piščević u memoarima vajka: "Muzici sam postao privržen iz prinude. Od detinjstva sam obožavao gitaru, ali mi je otac namenio violinu kao priličan instrument, zahtevajući da ga toliko dobro savladam, kako bih mogao i orkestar da vodim. No, i posle pet godina učenja, moja violina razabrala je jedva nekoliko tonova." Često je iz porodičnog doma odsustvovao i trgovačko-zanatlijski sloj, koji veliki deo vremena provodi po vašarima. Opisujući svoj šegrtovanje kod nekog temišvarskog krojača, Dositej Obradović beleži: "Majstor je stalno sa po pet-šest momaka hodio po velikim pazarima u Banatu, a kad njih nije bilo, davao nam je šiti."

Žaoka zajedljivih srpskih poskočica bila je često uperena ka Cincarima, zbog njihovog konzervativnog odlasa prema suprugama: "Kad isprose, ko boginje, kad ožene ko robinje. Zatvore ih doma same, da kod kuće stalno čame. U godinu triput dođu i to oma na put pođu. A za žene i ne mare." Svima je, inače, dan počinjao brijanjem, ali samo su siromašni to radili sami, tog su svi koji su držali do sebe odlazili kod brice, ili je on dolazili kod mušterije u kuću.


Supruga po ugovoru

Mada, kao i žene u ostalim evropskim zemljama, nisu mogle da učestvuju u javnom životu, Srpkinje u urbanim sredinama Habzburške monarhije pravno su bile izjednačene s muškim članovima porodice, pa su mogle i da zahtevaju nasledstvo.

U svadljivo intoniranom pismu upućenom 1707. budimskom magistratu, Ana Stojinova zahteva "jednak tal od otačestva, kako bratu, tako i meni pol kuće, pol vinograda, pola pokućstva, bakarno, drveno, prteno, šta god se nađe, sve na pola". Na ovom pravu retko su insistirale žene sa sela, dok su u Vojnoj granici one morale da se zadovolje otpremninom prilikom udaje.

A ona nije bila vilika ni u imućnim familijama. Kada je bogati Jovan Tekelija udavao ćerku Jelku za kapetana Rašu, u miraz joj je dao 14 dukata, đerdan sa 18 dukata, dve krave i karuce sa dva konja. Zetu je poklonio dva jahaća konja i kolÐjnu od 18 dukata. Ubrzo je pomoriška granica razvojačena, ženama je priznato pravo na nasledstvo, pa je otvorena imovinska parnica u porodici Tekelija, koja je trajala 30 godina.

Tokom treće decenije 18. veka uticaj žena u braku postaje sve veći, pa one i u srpskim sredinama sve češće sklapaju predbračne ugovore (zakonski ih je ozvaničio tek 1786. car Jozef II), kojima se potvrđuje koliko su kapitala unele u zajednicu, a muž nije mogao ništa otuđiti bez supruginog pristanka. Dok su nekada morale prilikom veridbe, nakon primanja jabuke, poljubiti muža u ruku, u 18. veku su se pojedine neveste iz plemićkih i bogatih građanskih porodica čak izborile za pravo da zadrže svoje devojačko prezime. Neke su to naglašavale i na nadgrobnim spomenicima.

Preuzimanjem kućnih poslova i rađanjem dece one su unapređene u domaćice - suvereno vladaju domaćinstvom, komanduju deci, posluzi, šegrtima, čak i kalfama, pa stiču nemalu moć. Formalno iskazivanje poštovanja suprugu često je bila konvencija, koja je ponekad u sporovima izbijala na površinu, pa se pred sudom Budimac Mijat Šijak žalio da zbog žene ne sme u kuću da primi ni rođenu sestru. Autoritet se sticao pre svega kroz majčinstvo, pa kad je bio već pred ženidbom, Simeon Piščević kaže svojoj majci: "Ja sam dužan da vas u svemu slušam i ni u čemu ne smem da vam se protivim. Vi, mamice, možete sa mnom šta god vam je volja, ja se ne smem protiviti." Žene su se i u starosti teško odvikavale od ovog statusa, pa su se sinovi češće sporili sa majkama nego očevima. Pod nemačkim uticajem, sve više se u krugu porodice prihvata persiranje. Supružnici se muđusobno oslovljavaju sa "Vi", dok su to od dece očekivali kao podrazumljivo. Takva barokna ceremonijalnost bila je posebno izražena u prepisci, čak i privatnoj. Ovako pompezno je Petar Nenadović adresovao pismo svom ocu: "Poštenom gospodaru Nenadu Iliću, gospodaru ocu mome, sabovskom purgerskom majstoru".

Dobar deo mladosti žene su bile opterećene trudnoćom i porođajima, koji su smatrani ličnim "ženskim problemom". Zemaljska administracija za Kraljevinu Srbiju 1729. zamolila je mitropolita Mojseja Petrovića da preko sveštenstva pokuša iskoreniti štetan običaj žena da kriju porođaj od muževa, pa čak i najbliže ženske rodbine, te rađaju decu po žbunju, poljima, u šumama ili zabačenim štalama, što je često imalo fatalne posledice po porodilju i tek rođeno dete.

Mada su žene često veoma dugo dojile i podizale decu, u višim slojevima dojilje su bile nezaobilazan član posluge. Kako su zanatlije i trgovci često zbog posla bili odsutni iz kuće, brigu o radnji i zaposlenima preuzimala je supruga, obično dobro upućena i u posao kojim se glava porodice bavi. Kada je Budimac Stevan Majstorović 1718. otvorio dućan u Beogradu i imao problema sa svojim ortakom, izvesnim Živojinom, pismom je tražio savet ne samo oca, već i majke.

Budimskog učitelja Danila Petrovića zamenjivala je supruga u školi, nadzirući njegove đake. Neke su bile u tančine upućene u novčane transakcije svojih muževa: Stana Đorđević, udovica trgovca iz Petrovaradinskog Šanca, poravnanjem s ortacima, uspela je da naplati znatnih 6.500 forinti. Nisu žene bile vične samo poslu iza tezge. Marta, sinovica mitropolita Pavla Nenadovića, udata za Jovana Tekeliju, nakon njegove iznenadne smrti uspešno je vodila ekonomiju celokupnog porodičnog spahiluka.

Ženama koje su htele da nakon muževljeve smrti vode njegovu radnju, poglavar esnafa je određivao nekog dobrog kalfu koji bi je nadgledao. No, ako je posao krenuo nizbrdo, sankcije nije trpela udovica, nego kalfa. Stari su očekivali podršku dece, naročito sinova. Stefan Piščević, kad mu je sin Simeon saopštio kako namerava da se iseli u Rusiju, želi da pođe s njim zajedno sa svojom porodicom. Vajkao se što mu se u braku sa drugom suprugom izrodilo mnogo dece, koju zbog svoje starosti neće moći da izvede na put, pa je to očekivao od starijeg sina iz prvog braka.

Neki su, poput Ćire, sina imućnog budimskog trgovca Đuke Stevanovića i njegove supruge Sosane Dimitrijević, pak izneverili nadanja roditelja. On se nakon očeve smrti potpuno oteo majčinoj kontroli i prepustio raskalašnom životu, sve dok nije potrošio svoj deo nasledstva. Majka, koja je dotad bila prema sinu popustljiva, pokreće sudsku parnicu kako bi zaštitila preostali imetak. I kad je Ćira poveo spor protiv svoje supruge, ona je stala na svekrvinu stranu.

Miško Lazović
http://www.scribd.com/doc/38424804/Mi%C5%A1ko-Lazovi%C4%87-Privatni-%C5%BEivot-Srba-pre-modernih-vremena
2246  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Privatni život Srba pre modernih vremena poslato: Mart 12, 2011, 12:42:54 am
*

Pijem rakiju, jer je vino skupo

Veliki zadužbinar i jedan od najbogatijih Srba svoga doba, doktor pravnih nauka Sava Tekelija u memoarima bez mnogo griže savesti navodi kako je u mladosti mnoge noći proveo "u igranju, karti i piću". Aleksandar Piščević nije bio takve sreće, pa gotovo sa zavišću, veličajući svoju mladalačku moralnost, piše: "Mogao sam ja da sudelujem u pijančenju, kartanju, prevarama i ostalom razvratu da mi duša nije bila sklona dobru, jer od detinjstva nisam imao nikoga da me izvodi na put istine, pa sam zato lako mogao upasti u sve te grehove. Majka me isuviše volela da bi bila u stanju videti moje slabosti, a sa ocem sam se retko viđao, još od kad sam bio mali." Filip Cvetković, "bludni sin" iz ugledne budimske porodice, morao se zakleti da "od danas više, preko razloga, neće piti vina, ni protiviti se svojoj majci, ni bratu starijemu. Više se neće kockÐti, kartati, kuglati, niti raditi ijednu stvar koja varoškome čoveku nije podobno da je tvori. Ako li opet počne to iznova poslovati u tri praznika po 50 štapova da mu se udari i iz varoši napolje istera." Kao veliki problem u moralizatorskoj literaturi 18. veka pominje se alkoholizam, a prosvećeni Zaharije Orfelin, utemeljivač savremene srpske enologije, u svom "Iskusnom podrumaru", štampanom u Beču 1783, naročito opširno osuđuje alkoholizam kod žena i dece.

Najviše se u to vreme pila rakija, zatim pivo i vino, o čijim cenama govori i jedna nepretenciozna varoška pesma: "Pivo je skupo, vino jošte skuplje, zato rakiju mnogo ištu, vodu ne mogu." Ni umereni prosvetitelji nisu mogli bez alkohola, pa se na osnovu pisama zna da je Jovan Rajić voleo rakiju i intimno je zvao "mučenica", dok je Dositej Obradović preferirao vino.

I cehovska pravila su osuđivala alkoholizam, naročito među kalfama i šegrtima. Dolazak u pripitom stanju na nedeljnu liturgiju ili neki drugi društveni događaj tretiran je kao težak prekršaj, koji je i novčano kažnjavan. Naročito je bila stroga globa za kalfe koji zbog mamurluka u ponedeljak ne bi došli na posao.

Za čašom, flašom i bokalom često je posezalo i sveštenstvo, pa je beogradski mitropolit Vikentije Jovanović zahtevao 1733. od sveštenika Arsenija Popovića pismeni zavet da se više neće opijati.

Zbog opijanja je paroha Nikolaja iz Dobanovaca raspopio mitropolit Pavle Nenadović 1753. Kasnijim verskim reformama zabranjivano je monasima i sveštenicima čak i da ulaze u gostionice, ali pošto su naredbe s ovom tematikom s vremena na vreme iznova i zvanično obnarodovane, očigledno je da prethodne nisu imale previše efekta.

Bogobojažljivi su, pak, koristili manastire da se u njima zakunu kako će se svog poroka odreći. U arhivi Bođana iz 1761. sačuvana je beleška kako se izvesni Partenije pred svedokom Aleksijem zavetovao da više neće piti. Malo je podataka o alkoholizmu kod žena, jer su one obično pile krišom, kad su bile same kod kuće. Budimka Kumrija Monojlovica nije bila baš toliko diskretna, pa su se crkvenim i lokalnim vlastima žalili susedi jer se opija svaki dan, pa ih "psuje i ne da im mira".

Od svih kockÐrskih igara kartanje je bilo najomiljenije, a u otmenim porodicama postalo je gotovo podrazumljivo nakon ručka i večere, posebno kad bi im došli gosti. Ovakva benigna zabava, međutim, u vojničkom staležu ponekad se završavala tučom, čak i dvobojima, a u nekoj beogradskoj krčmi akter jednog od najdramatičnijih dvoboja bio je legendarno raspusni slavonski baron Trenk. Već početkom 18. veka zarazili su se Srbi i bilijarom. Bez obzira na društveni status, igrali su ga svi, od golobradih kalfi do uglednih plemića, pa se narodnoj pedagogiji sklon Jovan Avakumović u jednom svom epigramu vajkao: "Nema vlastelina bogata Serbina, a oni i što su nešto stekli, bilijari im raznesu."

Dokolicu je, naročito vojnički stalež, prekraćivao pušenjem, pa je prosvećeni Vikentije Rakić 1810. napisao i štampao svoj traktat "Kratka beseda protivu zloupotrebe duvana", ali njegov trud nije imao većeg odjeka, jer se pušenje već uvrežilo kao jedan od rituala odrastanja. Simeon Piščević je postao pušač već u 13. godini, tokom jednog od brojnih austrijsko-francuskih ratova. U memoarima, pisanim u poznim godinama, beleži: "Ja sam imao puno drugova oficira, koji su bili godinama stariji od mene, ali su me voleli i svako je želeo moje društvo. Izjašemo, tako, ponekad, ispred puka za vreme marša, pa zaigramo konje, pušimo i pevamo. Tako sam na lulu navikao, zbog čega me je otac prekorevao, jer u našoj porodici pre mene pušača nije bilo. Ali ja bez duvana ni danas ne mogu." Na portretima graničarskih oficira iz toga doba dugačka lula je postala nezaobilazan rekvizit. Opštem prihvatanju duvana doprinelo je i verovanje da on sprečava mogućnost zaraze od kuge. Ubrzo je prihvaćeno i šmrkanje duvana, pa su se burmutice, na početku rezervisane za društvenu elitu, mogle kupiti i u provincijskim dućanima.

Prostitutke su u većim gradovima i garnizonskim mestim postale deo "inventara" krčmi i gostionica, za koje se po pravilu naglašava da su - za pridošlice. Zbog širenja veneričnih bolesti, na intervenciju vojnih vlasti, uzalud su proterivane iz varoši, jer su stizali nove "devojke za razonodu". U Novom Sadu su se prvo pojavile u Brukšancu i Dunavskoj ulici, pa je Magistrat nešto kasnije bio primoran da njihovu delatnost uredi posebnim statutom.


Kupanje je obavezno jednom godišnje

Dok su magistrati vodili računa o čistoći ulica i isušivali blatišta i bare, kojih je bilo i u samom centru u gradovima (jedna je u Novom Sadu bila kraj samog Vladičanskog dvora), stanovništvo, naročito seosko, nije mnogo brige posvećivalo higijeni. Čistoća kuća je slabo održavana, pojedinci su se retko kupali, a odeću još ređe menjali i prali.

Zato je šugu i vaške bile teško iskoreniti. Čistoći i urednosti su cehovska pravila i crkvene propovedi pridavali veliki značaj, pa su u urbanim sredinama uvažene kao vrline. Higijenski rituali obavljani su, po pravilu, subotom pred bogosluženje, kad su decu kupale majke ili sluškinje, zimi u kuhinji, a leti kraj bunara. Pod umivanjem se podrazumevalo pranje ruku i lica, dok je kupanje obuhvatalo gornji deo tela i kosu. Celo telo je retko prano, jer je shvatanje higijene tokom 18. veka sagledavano prevashodno kao odraz spoljašnje urednosti. Razlog za kompletno kupanje bilo je ispovedanje ili neka bolest, kad su u vodu stavljane lekovite trave.

U gradovima, muškarci su odlazili u javna kupatila, kako su navikli pre dolaska iz Osmanskog carstva. Zna se da je mitropolit Mojsej Petrović kupovao prašak za pranje zuba, dok se u inventaru njegovih ličnih stvari pominje i "četka sa čim se zubi čiste". O intimnoj nezi žena malo se zna, ali je sačuvano dosta podataka o kupovini krema, pomada, rumenila i drugih sredstava za ulepšavanja, pa je u svojim propovedima Gavril Stevanović Venclović često kritikovao žene koje se šminkaju. O zvaničnom shvatanju lične higijene najbolje govore školski i vojni propisi.

Predviđeno je 1774. da se učenici visoke škole za sveštenike u Novom Sadu umivaju svakog jutra, pa su njihove sobe bile snadbevene "ligenom i ibrikom od bakra", na zidu je visilo ogledalo, a svaki od pitomaca imao je po dva češlja i trake za kosu. Kupanje je, međutim, bilo predviđeno jednom godišnje. Prema propisima koji su važili za graničarske jedinice, po dva vojnika spavala su u jednom dvostrukom krevetu, koji se sastojao od slamarice sašivene od grubog platna, jednog jastuka, dva čaršava, ćebeta za leto i vunenog jorgana za zimu. Slama je menjana svaka tri meseca, slamarica, jastuci i jorganske navlake prani su jednom godišnje, a čaršavi svakog meseca.

Verovanje u iseliteljsku moć molitvi i čudotvornih ikona bilo je veliko, pa su monasi koji su prikupljali milostinju, noseći sa sobom čestice moštiju ili neke druge relikvije, rado primani i bogato darivani. Na posebnoj ceni su bili kondirčići s jordanskom vodom, te bele jerusalimske sveća i sapuni. I crkva je podsticala verovanje u čudotvorna isceljenja. Kad se razobolela Nasta, kći upokojenog trgovca Zaharija hadži Popovića iz Petrovaradinskog šanca, majka je svešteniku dala novac da se moli za njeno zdravlje. Drugom prilikom, vid joj je lečila tako što je naručila kod kujundžije da “skuje oči od srebra” i za trud platila 85 novčića. Na sličan način lečila je i ćerku Katu: manastiru Bođani ponela je dve funte voštanih sveća, a za bdenje platila šest funti. Dala je novac i "baba Ruži što je decu lečila". U slučaju teže bolesti, muška deca su zavetovana manastirima, pa je Gerasima Zelića majka u sedmoj godini obećala manastiru Krupi.

Najviše straha izazivale su duševne bolesti. Žene opsednute nečistim duhovima isceljivane su često i javnim molebstvima. U protokolu Sremske eparhije je zabeleženo da je mitropolit Pavle Nenadović tako lečio Ružicu i Vidu iz Petrovaradinskog šanca. Osobe opsednute besovima lečene su i po manastirima, naročito onim koji su imali čudotvorne relikvije. Kad se bolest nije dala izlečiti, pokretan je zahtev za razvod.

Zato je mitopolijska komisija 1733. raspravljala o braku Jovana i LJiljane Vulović iz Višnjevca. Odlučeno je da ona provede godinu dana u manastiru Vrdnik, a ako se nakon toga ne oporavi, muž dobija pravo da se ponovo oženi. O zdravlju svojih članova brinuli su i cehovi, pa su, po statutu novosadskog krojačkog i rukavičarskog esnafa, bolesni majstori i kalfe mogli da računaju na pomoć iz zajedničke kase. Ako bi ozdravili, pozajmicu su moralio da vrate, a ako bi se bolest pogoršala, dobijena suma je otpisivana, a ceh-mejstor je o svemu morao da obavesti sveštenika, "kako bolesnik ne bi bez božje radosti umro".

Bolesnici iz manjih mesta radije su odlazili berberima nego obrazovanim lekarima, najčešće strancima koji nisu govorili srpski, a svoje usluge su skupo naplaćivali. Nisu sve berberske intervenije bile bezazlena, pa je u protokolu karlovačke Saborne crkve zabeleženo da je 1781. Matej Dobrosavljević umro u dućanu brice Dimitrija.

Beogradski kalfa Cveja Đorđević pisao je 1732. svom teči u Budim, žaleći se da je teško bolestan, najviše od batina dobijenih od majstora, pa ga bole noge i ruke, te jedva hoda i radi. Dao je da mu puste krv, ali se ni nakon toga nije osećao bolje. Uz to se gazda ljuti na njega što troši mnogo drva kako bi zagrejao svoje hladne udove. Plaši se neizvesne budućnosti i rezignirano pomišlja da se zamonaši.


Udovice na suzama štede

Plamići i varoška sirotinja, paori i građani, dakle svi Srbi podanici Habzburške države, rano su se venčavali. Taj običaj napuštaju tek krajem 18. veka, kad su prihvatili ideje evropskog prosvetiteljstva. Obično je momak bio stariji od devojke dve-tri godine, ali u urbanim sredinama neretko su se muškarci ženili između svoje 30. i 40, kada su buduću porodicu mogli ekonomski da obezbede, pa su neveste često bile dvostuko mlađe. Zato je u građanskim staležima bilo mnogo udovica.

Najstariji sin je nakon ženidbe ostajao u porodici, a zasnivao je vlastiti dom jedino ako je odabrao oficirski poziv pa se često selio po garnizonima širom carstva. Mlađe sinove, kad su se izdvojili iz porodice, roditelji su materijalno obezbeđivali. Novosađanin Mojsilo Ognjenović zapisao je u testamentu 1814. da svu imovinu ostavlja prvorođenom sinu, s kojim je živeo u zajednici, jer je ćerku podmirio mirazom, dok je mlađem sinu kad se oženio dao: kuću kupljenu za 130 forinti, astal, ormar, krevet, dve ikone, sito, naćve, korito, dva kotla, tepsiju, tuce kalajnih tanjira, dva konja i kola, 11 motika vinograda i dva jutra zemlje.

Ilustrativan je i primer osječkog zanatlije Stevana Jovanovića, koji se nakon smrti supruge oženio udovicom Milicom Banešević. U prvom braku nije imao decu, dok je Milica rodila dve ćerke, Anu i Mariju. Stevan je 1765. zaposlio kalfu Zariju Stojanovića, koji je stigao na "vandrovku" iz Vukovara. Godinu dana kasnije dobio je ruku starije pastorke Ane, sa kojom se uselio u kuću, koju mu je tast ustupio. Kasnije ju je Zarija popravio i živeo u njoj do smrti. Brak između kalfe i majstove ćerke podstican je i cehovskim pravilima. Ženidba udovaca smatrana je očekivanom u svim staležima i na nju se nije dugo čekalo. Stefan Piščević se šest meseci nakon smrt supruge oženio udovicom kapetana Zorića, a brak je utanačio Sekula, rođeni brat Piščevićeve prve žene. Osnovni razlog za ovakvu žurbu bilo je vođenje domaćinstva, inače potpuno u nadležnosti žene. O tome Piščevićev sin Simeon u memoarima piše: "Otac u velikoj žalosti nije znao ni šta da radi, ni kuda da se okrene. Čitava kuća je propadala, jer nije imao ko da je vodi. On, dok je pokojna mati bila živa, ni o čemu nije vodio brigu osim o svojoj službi."

Dok su udovice iz siromašnih porodica, poput majke Dositeja Obradovića, bile primorane da se udaju, ne birajući mnogo supruga, imućnije su tražile novog muža s mnogo više računice. Neke bi se nakon veridbe predomislile, što je dovodilo do sukoba, koji su mogli da završe i pred sudom. Drugo venčanje smatrano je formalnošću i obavljano je u crkvi uz obred lišen svečanog ceremonijala. Prema kanonima SPC, drugi brak se sklapao iz nužde, dok je treći dozvoljavan samo kad u prethodnima nije bilo dece. Izuzetak je bila snalažljiva Novosađanka Ana de Mosko, možda prva srpska sifražetkinja, koja se četiri puta udavala i uvek ostajala udovica. Svi njeni supruzi: Sava Nikolić, Teodor Monasterlija, Marko Dimitrijević i Jovan Savić, imali su čin gradskog kapetana.

Četvorobračni supružnici su živeli nevenčano ili su brak sklapali tajno, podmićujući sveštenike. Tako se 1795. oberknez Vukmir venčao s četvorobračnom Martom. Venčanje je održano tajno, u devet sati uveče, u nekoj prigradskoj temišvarskoj krčmi, gde je obred za sto dukata nadoknade obavio pop Pavle, namesnik manastira Partoša. Kad je za to saznala Konzistorija Banatske eparhije, svi prestupnici su pozvani na odgovornost. Pojedinci su zbog sklapanja četvrtog braka bili spremni i da pređu u grkokatoličku veru. Mada su povlačili za sobom mnogo kanoničkih problema zbog razrešenja svete tajne braka, razvodi nisu bili retki u patrijarhalnim pravoslavnim sredinama. Osnovni razlog za pokretanje postupka pred nadležnom konzistorijom bilo je napuštanje ognjišta jednog od supružnika.

Ana, snaha Šana ekmedžije, u molbi mitropolitu Mojseju Petroviću navodi kako ju se suprug napustio, prešao u drugu veru i ponovo se oženio. Uz to, poslao joj je tri "oproštene knjige", razrešavajući je bračne obaveze. Često je razlog bilo i uplitanje ženine rodbine u brak, pa čak i njeno odvođenje. Zato se preosvećenom Mojseju obratio i Karlovčanin Rista Ivanović, navodeći kako se venčao pre šest godina i sa ženom lepo živeo do pre tri godine. Tada su njen očuh i brat počeli da je nagovaraju da ga ostavi, konačno su upali u njegovu kuću, pokupili sve stvari i odveli mu ženu, koju već tri godine neće da mu vrate, već joj traže drugog supruga.

Pored crkve, i civilne vlasti su kontrolisale sklopljene brakove, pa su za bigamiju bile predviđene surove, čak drastične kazne. Po nestanku svog supruga, 19-godišnja Anđelija Roksanić je zajedno s braćom prešla iz Osmanskog carstva u Habzburšku monarhiju i nastanila se u Tenju, kod Vukovara. Dve godine kasnije se udala, a kad ju je neko tužio za bigamniju, sud ju je osudio na smrt, mÐda je bila trudna. Razvedene žene, posebno ako su bile materijalno obezbeđene, često su nastavljale da samostalno vode domaćinstvo. Izvesna Kaloverdinica je živela odvojeno od supruga na periferiji Karlovaca, gde je imala kačaru za pečenje rakije. Upravo u njenoj pecari izbio je 1799. požar, od koga je stradao znatan deo grada.
2247  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Privatni život Srba pre modernih vremena poslato: Mart 12, 2011, 12:42:33 am
*

Kad bećari šorom zapucaju

Ni opsežne državne i crkvene reforme nisu mogle sprečiti sirotinju, prosjake, skitnice, razbojnike i druge probisvete da lutaju širom habzburške države, živeći od povremenih poslova, milosrđa ili pljački. Brojnim aktima pokušavala je pravoslavna crkva da spreči skitanje kaluđera, koje je sve više uzimalo maha.

Zato je bilo zabranjeno napuštanje manastira bez pismenog odobrenje, u kojem su bili precizno navedeni razlog i dužina putovanja, datum izlaska i povratka. Monah nigde nije mogao biti primljen na prenoćište pre nego što bi pokazao tu potvrdu. Nije mnogo pomogao ni "Zakon o skitnicama" koji je 1788. obznanio car Jozef II, jer je bila opšteprihvaćena praksa da se nepodobni proteruju iz doma, manastira i varoši, bez razmišljanja o tome gde će dalje otići i ko će o njima dalje brinuti.

Najviše straha izazivali su hajduci, koji su napadali trgovce, sveštenike, krčmare, arendatore, seoske knezove, bogatije paore, a u nuždi pastire, vinogradare i svakog od koga su, često i na najbrutalniji način, mogli oteti novac, hranu, piće, odeću i obuću. Pojedine družine su imale i po nekoliko desetina članova, pa se nisu ustručavale da upadaju u sela, pa i gradove, koje su prethodno ucenjivali podmetanjem požara. Komorske, vojno-graničarske i županijske vlasti upućivale su za njima potere od nekoliko hiljada naoružanih graničara, pandura, seljaka i varošana. Kažnjavanje uhvaćenih hajduka i njihovih jataka bilo je zastrašujuće: mučeni su rastezanjem na točku, odsecani su im ekstremiteti, vešani ili slati okovani na dugogodišnju robiju. I pored svih mera represije, hajdučiju je bilo gotovo nemoguće iskoreniti, naročito u oblastima uz granicu s Osmanskim carstvom, u Sremu i Banatu. Ispredale su se čitave narodne legende o pojedinim hajducima, naročito ako je njihovo delovanje bilo verski i nacionalno obojeno. Jedna od najpoznatijih bila je od Lazi Dobriću, zvanom Laza Harambaša, koji je bio "na glasu i po Srbiji i u Sremu", narod ga je smatrao svojim vođom i "više slušao i za savet pitao nego samog obštera u Mitrovici". Po zanimanju opančar, u hajdučiju se odmetnuo nakon sukoba s vojnom vlašću, godinama se kretao u prostoru između Karlovaca i Pančeva, a u njegovoj četi bio je i kasnije čuveni vojvoda Stanoje Glavaš. Po izbijanju Prvog srpskog ustanka prešao je u Srbiju i poginuo nakon samo nekoliko meseci vojevanja. Potvrdu o njegovoj pogibiji i saučešće supruzi Pelagiji su potpisali Glavaš i lično vožd Karađorđe.

Mnogo manje su romantične biografije brojnih "bećara", beskućnika koji su se okupljali u krčmama, gde su često i spavali. Ostala je u sudskim arhivama zabeležena epizoda o trojici karlovačkih bećara koji su nakon fajronta namestili sebi skromne ležajeve u jednoj birtiji. Pridružio im se jedan đak karlovačke Bogoslovije, koji ih je tokom noći pokrao, pa su svi završili u zatvoru. Nakon ispitivanja, nesuđeni sveštenik je isteran iz škole, dok su bećari pušteni na slobodu i nastavili da teraju kera kao i do tada.

Bilo je marginalaca i među članovima uglednih porodica, što pokazuje i biografija Pavla, sin iz prvog braka obrazovane Ane de Mosko s bogatim novosadskim kapetanom Jovanom Nikolićem. NJihov mezimac se oženio Julijanom, sestrom književnika Pavla Julinca, i po ugledu na oca, započeo vojničku karijeru. Ubrzo se, na zahtev majke, koja je u međuvremenu ostala udovica, odrekao svakog potraživanja nasledstva, jer je svoj deo već potrošio prekomernim izdacima. Zbog silnih skandala konačno je proglašen nepopravljivim i otpušten iz oficirske službe. Iste godine napustila ga je i supruga, koja je lako dobila razvod, objasnivši sudijama da se njen muž ponaša raspusno kao Neron. No, Pavle Nikolić je i dalje nastavio da živi kao i do tada, potrošivši celo imanje nasleđeno posle majčine smrti, sve dok mu zbog silnih dugova konačno i kuća nije prodata na doboš. Mada je vojska zbrinjavala veliki deo pustahijski nastrojenih bogataških sinova, Nikolića ni uniforma nije uspela da smiri.

Prosvetiteljska epoha odbacila je srednjovekovno tumačenje asketizma, pa se obnavlja antički ideal čoveka atlete, čije je fizičko telo odraz njegove unutrašnje lepote. Novi značaj dobija i odeća, kojom se iskazuje društveni status i staleška pripadnost pojedinca. Na statusno značenje odeće ukazuju i neke epizode iz memoara Save Tekelije, koji je, između ostalog, opisao kako je veoma brzo dobio izvinjenje od izvesnog državnog činovnika, koga je prekorevao jer bez razloga grdi nekog nedužnog seljaka. A razlog je bila Tekelijina raskošna odeća. Tadašnja moralizatorska literatura ukazuje na simboliku odeće, ne samo u statusnom već i u etičkom smislu, insistirajući na njenoj skromnosti, čistoći i urednosti, kao odrazu unutrašnjeg stanja duha. Gavril Stefanović Venclović je žučljivo propovedao protiv razmetljivog i skupog odevanja, osuđujući naročito žene. Reformama karlovačkog mitropolita Mojseja Petrovića određeno je da monasi nose crnu, a sveštenici plavu odeću, dok su i jedni i drugi bili dužni da neguju kosu, bradu i brkove. Jer, Jovan Rajić je u svojoj knjizi o istoriji katihizma zapisao je kako su mnogi klirici "imali kosu dugu do pojasa i kad bi je raširili, pokrili bi se njom kao plaštom. A bradom i brkovima usta su toliko zarasla, da se jedva čuo glas, kad su govorili. Mada im je odelo bilo dugo, kad bi se u hodu raširilo mogle su se i gaće videti. Glave su pokrivali nekim turskim kalpacima, pa su im se kao strašilima smejali ljudi drugih vera".


Noga srpska, a cipela bečka

"U proste dane, kad nije lepo obučen, s njim se može kako-tako razgovarati, ali kad se o kom prazniku obuče u zlato, nakiti i napudra, ti mu govoriš, a on zviždi. Jednim slovom: druge aljine na njemu, druga i pamet", opisao je Dositej Obradović tipičnog srpskog kicoša.

Za razliku od Rusija, gde je propisivan izgled odeće za svaki društveni stalež, u multietničkoj Habzburškoj monarhiji to je bilo nemoguće sprovesti. Jedino su od 1750. jednobrazno postali obučeni graničarski pukovi (dotad je svaki soldat sam snosio troškove za nabavku svoje odeće), čime je nekadašnja milicija pretvorena u regularnu vojsku.
 
U selima i siromašnim gradskim sredinama odeća je uglavnom prizvođena kod kuće, kupovani su uglavnom spoljni odevni predmeti i samo su najbogatijima bili potrebni posebni ormari. Za đake visoke škole, koja je trebalo da bude otvorena 1774. u Novom Sadu, smatralo se kako je neophodno da imaju ćurdiju, kamizol, dvoje čakšire, šešir, dva para čizama i cipele, te tri para košulja s gaćama. Mada su bili plemićkog porekla braća Mojsije i Dimitrije Rašković tokom svojih studija u Lajpcigu imala samo po jedno svakodnevno i praznično odelo, te pod dva zimska šešira i dva plemićka sa perjem.

Dok su stariji muškarci i žene uglavnom nosili tradicionalnu odeću kakva je bila uobičajena u Osmanskom carstvu, mlađi su se brzo prilagodili novoj okolini. Posebno su cenili bunde od samurovine sa srebrnim dugmadima, koje su se mogle na putovanjima u slučaju nužde založiti ili prodati. Provinckijsko plemstvo oblačilo se po uzoru na mađarsko, što se vidi na sačuvanim portretima Save Tekelije ili Georgija Stankovića, člana ugledne porodice iz Komorana. Na glavi su nosili šešire s perom, a na nogama čizme, koje su smatrane aristokratskim statusnim obeležjem. Bogati građani oblačili su odeću šivenu prema srednjoevropskim uzorima. U drugoj polovini 18. veka, s jačanjem nemačkih kulturnih uticaja, a naročito posle zabrane uvoza luksuzne robe, Beč je postao suvereni modni centar Monarhije, pa je fon Taube 1777. primetio kako su se "srpske žene visokog staleža počele po bečkoj modi oblačiti." No, pod uticajem francuskog prosvetiteljstva moda postaje socijalna kategorija, koja briše staleške razlike. Takvo shvatanje bilo je tema poruga ili divljenja građanske poezije tog doba, pa u jednoj poskočici momak poručuje svojoj devojci: "Tvoje bele noge za svilene štrumfe i bečke cipele."

Tradicionalni krojački cehovi teško su se privikavali na nove društvene trendove, naročito kad su u gradove počele da stižu krojačice strankinje, koje su šile žensku modnu odeću. Na posebnoj ceni bio je mider, koji je već oko 1730. prva nosila grofica Marija Branković. U ovim krojačkim radnjama istovremeno su pouke iz otmenog ponašanja dobijale ćerke iz srpskih građanskih porodica.

Deca iz bogataških porodica često su se razmetljivo odevala, pa je vetropirastog Oberkneževića, tipičnog srpskog kicoša, Dositej Obradović ovako pisao: "U proste dane, kad nije lepo obučen, s njim se može kako-tako razgovarati, ali kad se o kom prazniku obuče u zlato, nakiti i napudra se, ti mu govoriš, a on zviždi, gleda svoj vezeni prsluk i kaže da će mu drugi, nove mode skoro iz Beča doći. Jednim slovom: druge aljine na njemu, druga i pamet."

Nisu svi obraćali toliku pažnju na reprezentativnost svog svoljašnjeg izgleda, pa kad je 1735. umro grof Jovan Branković, pri popisivanju njegove imovine komisija je ustanovila da nema puno odeće, a i ona što je nosio mÐda sašiveno od dobrog materijala, već je bilo iznošeno, pa čak i pocepano. Za pojedine odevne predmete, kakav je bio njegov "šlafrok", navedeno je kako baš ništa ne vrede.

Odeći su dosta pažnje poklanjali i manje imućni, pa su braća Rašković pisali iz Lajpciga svome meceni kako žive štedljivo, ali imaju izdatke za odeću, jer moraju da paze na svoj plemićki status i njegov arhijerejski ugled. Mada mu otac Simeon svakako nije bio siromašan, Aleksandra Piščević u svojim memoarima navodi kako tokom školovanja iz internata nije izlazio na ples niti u pozorište, jer zbog štedljivosti roditelja nije imao odeću koja je odgovarala vojničkom i plemićkom rangu njegove porodice. I prosvećeni Dositej je pazio na svoje odevanje, pa se u jednom pismu žalio mitropolitu Vikentiju Jovanoviću Vidaku, čije je sinovce podučavao francuskom jeziku, kako je "bez aljina ostao, pa na Uskrs neće moći u crkvu."

Sklonost ka kinđurenju ogleda se i u mnogobrojim đinđuvama, ali i skupocenom nakitu kupovanom u Beču, Veneciji, ali i Turskoj. On je tretiran kao deo porodičnog kapitala i nekom vrstom osiguranja za slučaj teških vremena, a bogataške ćerke nosila su ga u miraz. Grofica Marija Branković čuvala je u kutiji od slonovače zlatnu ogrlicu, srebrnu kutiju za igle, zlatan prsten sa dijamantom, dva draga kamena za dugmad i pozlaćeni krst ukrašen sa sedam rubina. U drugoj polovini 18. veka ženski modni detalj postaje i sat, koji je nošen na lancu za pojasom. S njim je naslikana Ana Marija, ćerka uglednog osiječkog trgovca, senatora i sudije Jeftimija Kojića, inače udata za Jovana Jurkovića. Potret je nastao 1783, povodom plemićkih titula, koje su te godine dobile porodice Kojić i Jurković. Siromašne žene kite se znatno skromnije, ali s istim entuzijazmom, pa su se tako u inventaru radnje iriškog trgovca Paunka Jankovića, pored motika i ašova nalazile tkanine i ukrasi za žensku odeću.


Vesele i posrnule snaše Novosatkinje

Dok je strast još nekako društveno kontrolisana, seksualnost je, i pored moralizatorskog programa verskih reformi koje je habzburški dvor preuzeo u drugoj polovini 18. veka, sve otvorenije iskazivana. Tretirajući seksualnost kao razornu snagu, Pravoslavna crkva je dozvoljavala samo bračne odnose i nametnula ne samo porodici, već i široj zajednici da brine o časti devojaka, ali i udatih žena.

Tako izvesna Ana, snaha Šana ekmedžije, u molbi za razvod braka upućenoj mitropolitu Mojseju Petroviću otvoreno navodi kako je mlada, pa strahuje da po odlasku muža ne padne u iskušenje i osramoti sebe i roditelje. Pored oca i muža o čednosti ženskinja brinula su se i razna esnafska udruženja, koja su svojim pravilima i pretnjom strogim kaznama, zabranjivala kalfama da sramote devojke. Ako bi neka sa kalfom zatrudnela, od njega se očekivalo da je oženi, a u suprotnom je i njegova čast dolazila u pitanje.

I pored normativnih i preventivnih mera, veliki je bio broj vanbračne dece koja su po davno utvrđenom nepisanom običaju ostavljana noću ispred crkava, zavisno od toga kojoj veroispovesti anonimna majka pripada. U toku samo jedne godine, između 1780. i 1781, ostavljeno je osmoro pravoslavne nahočadi: ispred Almaške crkve pronađeno je petoro, kod Nikolajevske dvoje i u porti Saborne jedno. Često trudnoću nije bilo moguće sakriti, jer su o tome vodile računa i duhovne i svetovne vlasti, koje su podizale tužbu zbog pokušaja ubistva novorođenčadi.

Tako je Jelena Jezdimirović iz Kućinaca, stara 19 godina, zatrudnela sa Ilijom Carem, a kad se porodila zakopala je mrtvorođenu bebu na obližnjoj utrini. Pošto je istragom ustanovljeno da je dete ipak sahranjeno mrtvo, kažnjena je sa samo mesec dana zatvora. Mada je poštovanje bračne vernosti smatrano jednom od osnovnih hrišćanskih vrlina, preljube su bile česte i mogle su da izazovu privremeni ili stalni razvod braka. Neverstvo žena tretirano je kao teži moralni prekršaj, ali su sankcionisani i muževi preljubnici. Tako je Bačka konzistorija 1772. donela odluku o privremenom razvodu zbog muževljeve nevere, dok je njegova ljubavnica javno proterana iz grada. Povod za razvod mogao je da bude i odsustvo "smešanija", odnosno seksualnih odnosa između supružnika, pa je Katarina Pamuković 1788. zatražila razvod braka zbog impotencije muža Gavrila Nikšića.

Lekarskim pregledom je ustanovljeno da je on zaista polno nemoćan zbog dugotrajne venerične bolesti, pa je njegova žena ostala nerazdevičena. Dopušteno joj je da se ponovo uda, a Gavrilo je bio dužan da je izdržava sve dok ne nađe sebi novog muža. Udovci su održavali seksualne odnose sa sluškinjama, ali su strogo pazili na diskreciju, jer bi u suprotnom konzistorija mogla da pokrene parnicu i njegovu ljubavnicu istera iz varoši.

Obrazovanjem je nastojalo da se potisne seksualnost kod i muške i ženske mladeži, kojoj je kao ideal nametan stid. U svojim memoarima Simeon Piščević čedno piše o svojim "predbračnim" iskustvima: "Ja sam se sa svojom nevestom video, ali nismo jedno drugom ni reči kazali, iako sam ja tu smelost smeo sebi dopustiti, pošto sam se šetao s njenim bratom. Mogao sam joj prići i upitati je za zdravlje i ukazati joj poštovanje, a uz to još štogod progovoriti, ali se nisam usudio da to učinim kako njeni roditelji već prvog dana ne pomisle o meni nešto rđavo. Ipak, i pored svega toga, naši su se pogledi sretali. Devojka mi se učinila mila i vrlo lepa. Ona je bila godinu dana mlađa od mene, a ja sam imao 17 godina. Eto, takav sam ja bio mladoženja."

Piščevićev opis susreta s groficom Vešelini, mladom i lepom udovicom, vlasnicom ergele u Transilvaniji, prepun je pritajene erotike, ali ona ni u jednoj rečenici ne izbija na površinu. Nešto je otvoreniji Sava Tekelija, koji u memoarima opisuje i svoje mladalačke ljubavne dogodovštine. Pominje budimsku avanturu s ćerkom doktora Perze, koja mu je dolazila u kvartir, kao i očijukanje s princezom Amalijom, jednom od sestara cara Franca I. Priznaje i kako je tokom njihovog susreta u Šenbrunu u jednom trenutku poželeo da je "uštine za guzicu", ali ga je drug jedva od toga odgovorio i od straha da ne napravi skandal odvukao iz dvorca.

Celu epizodu završava poučnim zaključkom: "Dakle, može se drzovan mladić i s princezama šaliti." Kada je otišao u goste kod strica u Rusiju, on mu je prebacivao da se previše ponaša prema nekoj devojci, a Tekelija to komentariše: "Jest, pomislim ja, da ti znaš strikane kako ona mene grli i ljubi kad niko ne vidi, šta bi onda rekao. Doista, ja onda mlad od 26 godina svakoj sam bio mio." Očigledno da se nije mnogo uzbuđivao zbog stričevog moralisanja znajući da ovaj već godinama izdržava mladu ljubavnicu, sa kojom je izrodio i dvoje dece.

Tekelija ne pominje svoje ljubavne uspehe kod Srpkinja, ali su o njima pisali drugi memoaristi onoga doba. Tako je pustolov i erotoman Đakomo Kazanova zabeležio svoju avanturu s ćerkom budimskog gostioničara Petra Kostića, kod koga je odseo nakon dramatičnog bekstva iz venecijanske tamnice. Kad se saznalo da je zaveo i potpuno zaludeo lepuškastu devojku morao je u sred noći da beži od besa razjarenih roditelja.
2248  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Privatni život Srba pre modernih vremena poslato: Mart 12, 2011, 12:42:04 am
*

Progon sitnih svetaca

Čim je minula neposredna vojna opasnost od opadajućeg Osmanskog carstva, a važnost srpskih graničara postala drugorazredna, bečka birokratija počinje kritički da razmatra antropologiju Srba (nazivali su ih Ilirima), pa Fridrih Vilhelm fon Taube 1777. piše: "Pod turskim jarmom Iliri su zadivljali, primili su poroke od svojih gospodara, a ne i njihove vrline.

Oni koji žive u Sremu još su najbolji od svih, i u odnosu na Hrvate i Dalmatince oni su pravi anđeli. Svi Iliri u austrijskim i turskim zemljama veoma su prepredeni, lukavi i umeju da se pretvaraju. Seljaci nisu glupi i prosti, kao mamlazi u drugim zemljama. U religiji su revnosni i gotovo sujeverni, a za svoje sveštenstvo imaju ne samo najveće poštovanje, nego su im i slepo poslušni."

"Glavne vrline Ilira su vernost vladaru, gostoljubivost i smelost koja ne preza ni od kakve opasnost, sklonost ratu i vanredna hrabrost u njemu. Glavni su im poroci tromost i lenjost, čemu doprinosi i podneblje, sklonost razbojništvu, neobuzdani nagon za žestoka pića, sa svim porocima koji nastaju odatle kao što su mnogoženstvo, razvrat i obostrane preljube, neviđen nehat za budućnost, te preziranje nauke i umetnosti. Tu je i sasvim ohlađena ljubav prema bližnjem i osvetoljubivost koja često traje godinama."

I pored ovakvih nimalo laskavih ocena, Ilirska dvorska kancelarija je pokušala da reformama prilagodi srpski etnos prosvećenoj apsolutističkoj državi. Monarhija se već na početku razmimoišla sa pravoslavnom crkvom oko pitanja praznika i postova, koji su iscrpljivali srpske podanike, slabili njihovu radnu sposobnost i povećavali stopu smrtnosti. Pravoslavci su post smatrali velikom vrlinom, poštujući ga ma koliko bio strog i dug.

A postili su četiri velika posta, svake srede i petka, kao i na zavetne dana, dakle gotovo polovinu godine. Tih dana nisu jeli meso, mleko, niti maslac, dok su siromašni uglavnom živeli o pasulju, sočivu i hlebu. Upotreba alkohola, međutim, bila je dozvoljena. Roditelji su zbog postova izbegavali da šalju decu na školovanje u udaljena mesta, pa u svojim memoarima Simeon Piščević beleži: "Najviše su strahovali da će im sinovi, kad se odvoje od kuće, svaki dan jesti meso, zaboraviti veru i zakon, pretopiti se u Nemce ili Šokce i postati nesposobni za ekonomičan domaći život."

Mnogo značajniji je bio problem prevelikog broja zapovednih dana, kada pravoslavci nisu radili. Centralna državna vlast, koja je u središtu svoje ideologije imala kult rada, smatrala je to gubljenjem radnog vremena. Bečka administracija je težila da reformama nauštrb praznika poveća broj radnih dana i podigne životni standard podanika, a time i njihovu poresku sposobnost. Na udaru su se našle sve veroispovesti, pa i zvanična katolička, ali dok su ostale konfesije ove mere mirno primile, pravoslavci su pružali veliki otpor.

Srbi su nakon Velike seobe i dolaska u Habzburšku monarhiju 1690, pored nedelja, crkvenih slava i zavetnih dana, poštovali 164 praznika, što je bilo više od polovine kalendarske godine. Prema shvatanju carice Marije Terezije i državne vlasti, bio je to glavni uzrok lenjosti i siromaštva rascijanske nacije u toj monarhiji.

Franc Štefan Engel, koji je gotovo čitav radni vek proveo među Srbima, pa ih je odlično i poznavao, u svom rukopisu "Opis Kraljevine Slavonije i Vojvodstva Srema" iz 1786. je napisao: "Nadničari i sluge su upravo retki, na selu ih gotovo uopšte nema, jer nacija je tako troma, da joj i sopstveno gazdinstvo preteško pada." Redukcijom koju je Sinod SPC uveo po naređenju državne vlasti 1769, ukinuto je 69 praznika, onih manje značajnih, koji su, inače, neradno praznovani samo pre podne.

I nakon ove redukcije nije se radilo 68 dana i ako se tome dodaju 52 nedelje, zajedno sa postom, Srbi se tokom godine nikakvog posla nisu prihvatali puna četiri meseca. Prva redukcija primljena bez negodovanja ostala je na snazi narednih pet godina i u narodu je upamćena kroz poslovicu kojom se opisuju mnogobrojnost bilo čega: ima ih k’o sitnih svetaca.

Bezuspešan otpor vernika izazvala je nova redukcija, kojom je Sinod, po naređenju vlasti, broj zapovednih praznika sveo na 42. Najviše ogorčenja izazvalo je ukidanje praznovanje svih srpskih svetaca, osim Svetog Save. Konačno sažimanje neradnih dana sprovedeno je 1786, kad je ostalo 27 praznika.

Ilirska dvorska deputacija je želela da trajnost rezultata reformi obezbedi novom formom osnovnog obrazovanja, koje je dotad prepušteno crkvi. Engel je smatrao prosvećivanje za "najsigurnije pomoćno sredstvom da se duh radinost pokrene među tromim seljanima. Umesto što deca rastu u dokoličarenju i čuvaju stoku, treba ih blagovremeno bodriti na predenje, grebanje vune, pletenje ili rad vretenom."
 
Osnovni problem je bilo pitanje vere i jezike, ali se od idealnog profila podanika - katolika koji govori nemački - u multinacionalnoj i multikonfesionalnoj državi odustalo. Možda je ideološki najilustrativniji primer za celokupnu školsku reformu u Habzburškoj monarhiji čitanka Atanasija Demetrovića Sekereša, koji ističe kako "podanici moraju dobrovoljno činiti ono što vlast naređuje, dok je roptanje protiv naređenja vlasti kažnjivo."


Majstor ne mora odmah da se ženi

Srpski trgovačko-zanatlijski stalež, koji je uspeo da preživeo i sve nedaće osmanskog društva, lako se snašao u Habzburškoj monarhiji. Kako je industrija, osim tekstilne, bila minimalno razvijena, cehovska udruženja su imala veliku moć, veću nego bilo gde u Evropi.

Uživala su znatnu samostalnost, garantovanu statutima koje je potvrđivao lično vladar, pa su mogla da se, braneći svoje interese, suprotstave i gotovo neprikosnovenim magistratima slobodnih kraljevskih gradova. Uključili su se Srbi odmah nakon Velike seoba u mešovite nemačko-srpske ili mađarsko-srpske cehove, ali kako se pokazalo da ovo zajedništvo nikom ne odgovara, srpski trgovci i zanatlije su već nakon desetak godina počeli da osnivaju vlastite esnafe, čija je pravila potvrđivao, osim cara, i patrijarh.

Mada to nisu bila prinudna udruženja, članstvo u cehovima smatralo se gotovo obaveznim, i bez njega bilo je u staleškom društvu teško opstati. Pod cehovsko ustrojstvo, osim majstora i kalfi, potpadale su i njihove porodice, pa i šegrti, svi članovi su morali da vode pristojan život, a svaki, pa i najsitniji prestup, kažnjavan je. Tako su neoženjeni i udovci držani u cehu najduže godinu dana, a nakon toga stalno su bili globljeni. Majstori su konstrolisali kalfe, kalfe šegrte, pa je stvoren sistem neprestanog nadgledanja.

Šegrti su služili kalfe, koje su, za uzvrat, brinule o njihovom vaspitanju. Po "Prilniku za kalfe i šegrte sentandrejskog tabačkog ceha" iz 1769, ako se šegrt ujutro ne bi pomolio Bogu, kalfa je imao pravo da ga išamara. Kad bi isti greh učinio kalfa, za prvu opomenu bio je dužan da plati jednu pintu vina, a ako bi se to ponovilo, oduzimana mu je nedeljna zarada. Kalfe su bile dužne da se međusobno paze, i kad bi se jedan razboleo dvojica su ostajala kraj njega da bi ga danonoćno negovali. Nije kalfa smeo da izostane sa bogosluženja, morao je da vodi računa o svom ponašanju i nije smeo da se druži sa šegrtima, bitangama i kočijašima.

Dolama je uvek morala da mu bude zakopčana, a ne ulicu nije smeo izlaziti bez štapa. U gostionici je javno mogao da popije samo pola litra vina, i to stojeći, a više od toga samo u majstorovoj kući, a da mu se to ne zameri.

Stara cehovska pravila bila su jedan od bitnih elemenata obrazovanja mentalnog profila građanskog staleža u Habzburškoj monarhiji sve do kraja 18. veka, kada je car Jozef II, u ime reformi proizvodnje i trgovine, odbio da legalizuje dotadašnje esnafske statute. Nakon ratova protiv Napoleona, u Budimu su 1813. usvojene znatno liberalnije "Artikule". Po njima, novopromovisani majstor više nije bio dužan da se odmah ženi. Kalfama koje su bile sluge omogućeno je da postanu majstori. Majstori su mogli da postanu i vanbračno rođene kalfe, kao i oni čiji su roditelji krivično gonjeni. Majstori čije su žene učinile preljubu više nisu bili lišavani dostojanstva. Pomilovani članovi cehova nisu više smatrani obeščašćenim i vraćana
su im prethodna prava.

Naporedo sa slabljenjem uticaja cehova jačala je moć gradske uprave, koja je, po ugledu na državne reforme, nastojala da unificira celokupno građanstvo, nezavisno od zanimanja i vere. U takvim okvirima građanski srpski etnos se trudi da prihvati utvrđene norme, ali preuzima samo ono što mu odgovara, a odbacuje sve što nije u skladu sa njegovim shvatanjima.

Ne prihvatajući pasivno represivne mere crkvenih i državnih reformi, predstavnici ovog sloja samosvesno su zapevali "Mi že Sentandrejci, cjelog svjeta slavni". Novoj generaciji građanstva, svesnoj svoga statusa i obrazovanja, namenjena je knjiga Pavla Julinca "Put ka trajnoj slavi i istinskoj veličini", objavljena 1775. — svojevrstan praktikum sa savetima o podizanju velelepnih zdanja, ukrašavanju doma, odeći, posluzi, kočijama... Obrazovani pojedinci, međutim, nisu krili kako ne žele da svoju individualnost sasvim potčine kolektivističkim zahtevima.

Tako je, ponekad i do neumesnosti, Jovan Rajić, utemeljivač moderne srpske istoriografije i arhimandrit manastira Kovilj, naglašavao svoju učenost i poštovanje hrišćanskog načina života. (Istina, njegovi savremenici su zabeležili kako je živeo povučeno i svakoga dana 15-16 sati čitao i pisao, pet sati spavao, a dva-tri sata provodio u molitvi.) I pesme prosvećenog Zaharija Orfelina odišu melanholičnim tonom, pre svega zbog nemogućnosti obrazovanih ljudi da se uklope u sredinu, naročito gradsku. No, retki su se, poput Novosađanina Isaije Parivode, potpuno povlačili iz društvenog života. On je u 40. godini ostavio samohranu majku i 1756. se zamonašio u fruškogorskom manastiru Rakovac. Međutim, ni u bratstvu se nije osećao ugodno, pa je živeo sam u isposnici usečenoj u steni, nedaleko od sremskog sela Ledinci.

Kako se individualnost iskazuje i kroz posedovanje, grof Jovan Branković u popisu svoje imovine, sastavljenom pred smrt, nagalašava da je polovina bračnog kreveta njegova, dok druga pripada supruzi. Višedecenijska borba karlovačkih mitropolita da ukinu ličnu imovinu kaluđera u fruškogorskim manastirima okončana je tek sredinom 18. veka. Tek kad je skršena otvorena pobuna monaštva zaživela je ideja o zajedničkom životu i imovini.


Parohe udovce terali u manastir

Intelektualci su pronalazili razne načine da sačuvaju svoju individualnost u habzburškom društvu, koje je želelo od svakog pojedinca "skrojiti" kompletnog podanika. Tako je Dositej Obradović, koji mnogo puta svoje knjige naziva "čedima", u pismu iz Lajpciga 1784. prijatelju i episkopu Josifu Jovanoviću Šakabenti naglašava: "U uboga oca uboga i deca".

Prosvećeni Evropejac živeo je stalno u pokretu, u iznajmljenim sobama, kod poslodavaca ili prijatelja. Vlastiti dom stvorio je tek pod starost u Beogradu, postavši ministar prosvete u Karađorđevoj vladi. I Hristifor Žefarović je sa svojim skromnim pokućstvom najveći deo života proveo u iznajmljenoj sobi koju je zvao "moja kelija". Nakon smrti supruge Ane, član akademije u carskoj Vieni, Zaharija Orfelin nije se više ženio, i mÐda se često selio nastojao je da stvori vlastito domaćinstvo. Za 200 forinti kupio je 1763. kuću u Novom Sadu, gde je živeo sa svojim ostarelim ocem Jovanom. Prodao ju je šest godina kasnije i novu kupio u Karlovcima, da bi živeo sa svojim sinovcem Jakovom, poznatim slikarom, koga je i posinio. Pošto se nisu najbolje slagali morao se pred kraj života ponovo seliti. Neki naučnici i umetnici poput Gavrila Stefanovića Venclovića, Hristofora Žefarovića ili Dionisija Novakovića kraći ili duži period života proveli su kao monasi.

U štabnim mestima vlasti su podizale stanove za oficire, bez obzira da li su živeli sa porodicom ili bili sami. Stan za samce sastojao se od predsoblja, velike sobe za stanovanje, sobice za posluge, štale za konje i šupe za drva. Pesnik i oficir Jovan Pačić nije promenio ovakav način stanovanja ni po odlasku u pÕnziju. Nastanio se u budimskoj kući zvanoj "Dva hrasta", u čijem je jednom delu bila gostionica, gde se i hranio. Jovan Avakumović, sudija Kikindskog dištrikta pred kraj 18. Veka, za četvorosoban stan u zgradi Magistrata odvajao je svega šestinu svoje plate. Mada je bio Sentandrejac aristokratskih manira, zazuzeo je samo dve prostorije - u jednoj je stanovao on, a u drugoj posluga — dok je druge dve ustupio je Magistratu. U trećoj su održavane sednice, a četvrtoj boravili gradski panduri.

Nekim staležima je samački život, međutim, bio nametnut, naročito pravoslavnim sveštenicima, kojima nakon smrti supruge nije dozvoljavano da sklope drugi brak. Živeli su sami, često sa malom decom, a crkva je zahtevala da nakon dve godine napuste svoju parohiju i stupe u manastir. Do tada su mogli da pozovu u pomoć sestru, bližu rođaku, neku neudatu ženu ili udovicu. U popisu parohijana crkve svetih arhistratiga Mihajila i Gravrila u Deroljama zabeleženo je 1783. kako u domaćinstvu sveštenika Vasilija devetogodišnji sin Antonije i sestra Teofana. Ponekad ni ovaj nerazumno kratak rok nije poštovan, pa je, recimo, mitropolit Vikentije Jovanović zahtevao da se prota Nikolaj Petrović iz Višnjice zamonaši maltene čim je ostao udovac.

Bio je to jedan od osnovnih načina za popunjavanje monaških redova, koji su početkom 18. veka bilo gotovo desetkovani. U fruškogorskim manastirima, najvećoj monaškoj skupini Karlovačke mitropolije, prilikom generalne vizitacije 1735. popisano je svega oko 200 kaluđera, u proseku jedva po desetak u bratsstvu. U Grgetegu su od 15 monaha njih desetorica su ranije bili sveštenici, a u Privinoj Glavi od devet šestorica. Za razliku od drugi oni su primali kaluđersku rizu bez trogodišnje iskušeničke provere. Ostali monasi dolazili su manastire još kao deca, najčešće iz sirotinjskih porodica i na nagovor roditelja, a retki su se monašili u zrelom dobu. U Starom Jasku živelo je 13 monahinja, koje su u manastir stizale u poznijim godinama, obično nakon smrti supruga. Samo su dve bile izuzetak, jedna se zamonašila kao devojčica i došla zajedno sa majkom udovicom, a druga posle razvoda braka. Samo je ona živela u keliji sa jednom starijom monahinjom, a kretanje van manastirskog imanje bilo joj je ograničeno.

Veliki broj samaca iz trgovačko-zanatlijskog sloja, živelo je po iznajmljenima sobama i gostionicama, čekajući priliku da se materijalno uzdignu, okuće i ožene. Tako se u ugovoru sklopljenom u Novom Sadu 1782. između trgovaca Kuzmana Miletića i Antonija Tomića, navodi da će ovaj drugi besplatno stanovati u jednoj sobi "vircuza" svog ortaka. Tomić se nije ženio i ostao je samac do svoje iznenadne smrti. Posebnu grupu činili su srpske duđandžije i majstori koji su došli iz Osmanskog carstva, ostavivši tamo svoje supruge. Često se više nisu ženili, mÐda su neki u novu postojbinu dovodili braću, rođake i njihove sinove. S obzirom da su i dalje redovno vodili brigu o svojim porodicama, slali u Tursku novac i ostavljali nasleđe najbližima, državne vlasti i gradski magistrati su pokušavali da spreče iznošenje kapitala, zahtevajući od pečalbara da sklope novi brak i uklope se u opšti poredak. Turske vlasti, pak, želeći da osiguraju stalni dotok novca nisu dozvoljavale da žene iseljenika odu u Habzburšku monarhiju. Nastale pravne probleme preseklo je svojom naredbom Namesničko veća austrijskog suverena iz 1776, kojom je bila najviše pogođena brojna i bogata cincarska populacija, koja se vremenom znatno obogatila u krajevima severno od Save i Dunava.
2249  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Privatni život Srba pre modernih vremena poslato: Mart 12, 2011, 12:41:29 am
*

I caricu volim i bogu se molim

Kad je veliki deo Srba južno od Save i Dunava nakon 1690, u masovnom egzodusu, iz Osmanskog carstva prešao u Habzburšku monarhiju, sa njima izbegli pećki patrijarh Arsenije III Čarnojević bio je jedini duhovni i svetovni predvodnik svoga etnosa. Na osnovu imperatorovih privilegija, dobio je pravo da upravlja celokupnim životom srpskog življa i predstavlja ga pred državnim vlastima.

Dok je crkva nastojala da od pojedinca stvori vernika, država je htela podanike. Kako su se oni pred dvostrukim zahtevima snalazili, možda najilustrativnije pokazuje porodična kuća Bogdanovića, bogatih trgovaca iz Petrovaradinskog šanca. Na zidovima strogog ali otmenog doma isticali su se portreti upokojene glave porodice, Maksima, mitropolita Jovana Georgijevića i carice Marije Terezije, a između njih su bile raspoređene porodične ikone i slike.

Militantni nalet katoličke reforme kardinala Leopolda Kolonića, sprovođen u oblastima tek osvojenim od Turaka, 1718. doveo je u opasnost opstanak SPC, kada je počela da organizuje parohijsku mrežu i čvrsto uklapa vernike u instituciju crkvene zajednice, koja je pratila njihov život od rođenja do smrti. Redovno pohađanje liturgije, naročito nedeljom, postala je obaveza koja se morala poštovati. Prema naredbi mitropolita Mojseja Petrovića iz 1726, sve gostionice i radnje su za vreme bogosluženja morale biti zatvorene.

Dozvoljeno je bilo samo bakalnicama i kasapnicama da rade do prvog oglašavanja zvona, a nakon drugog, i zaposleni u njima kretali su ka crkvi. U nekim sredinama je čak proveravano jesu li svi članovi, osim zaduženog da čuva kuću, otišli u crkvu, te da li je neko ostao da skita po ulicama. Mitropolit je dve godine kasnije naredio da se pred sabornim hramom u Sentandreji načini drveni jaram, da bi se u njega stavljali svi koji ne budu redovno dolazili u crkvu, osim u slučaju velike nužde i odsutnosti iz mesta, bez obzira na pol, starost i društveni položaj.

Tako su kažnjavani i svi koji bi radili nedeljom i o praznicima. Represivne mere su podržavala i cehovska udruženja, novčano kažnjavajući svoje članove zbog nedolaženja u crkvu ili nepodobnog vladanja tokom bogosluženja. Najtežim prestupom smatrao se dolazak u pripitom stanju, pa je prestupnik, osim globe cehu, morao da se sam prijavi vlastima kako bi ga i one kaznile.

Parohijski hramovi postajali su sve monumentalniji, njihova unutrašnjost raskošnija, sama liturgija toržestvenija. Vernik je sve više postajao pasivni posmatrač sakralnog pozorišnog rituala, koji je malo razumeo i malo ga se ticao, pa se tokom bogosluženja uglavnom dosađivao.

Samo su stari i ugledni očevi porodica mogli da sede dostojanstveno na sedištima koja postaju predmete skupog statusnog nadmetanja i čestih sporova. Mlađi, a naročito žene, smešteni u zadnji deo hrama, tzv. žensku crkvu, prepuštali su se zabavama, pa su u arhivu temišvarske crkve svetog Georgija ostala krasnopisom pisana denucijantska pisma koja je krajem 18. veka slala popadija Nela, udova prethodnog sveštenika, nakon svake nedeljne liturgije, obaveštavajući aktuelnog paroha o zbivanjima i razgovorima u ženskom delu hrama.

Mada je bio nostalgičan prema "starim, dobrim vremenima", u svojim memoarima Jakov Ignjatović nije propustio da se priseti kaćiperstva i raznih egzaltacija koje su dominirale ženskom crkvom: "Luksuz je i onda bio veliki. Sve gospođe i gospođice predstavljale su se u najnovijoj modi, pa kad ih vidi, pomislio bi da su u Pale Rojalu. Pa onda svi ti interesantni razgovori, mesne spletke i koketovanja, ponekad kao intermeco i poneka nesvest od prevelike pobožnosti ili tesna midera, ko će ga znati.

Bio je to pravi vašar. Da ih je Isus mogao videti, sve bi ih isterao, kao nekad iz jerusalimskog hrama." U punoj meri poštovana je sveta tajna krštenja, jer bez nje niko nije mogao da se venča ili bude sahranjen na lokalnom pravoslavnom groblju, dok je muškarcima krštenica bila potrebna i kako bi mogli početi da uče zanat. No, u praksi nije bilo baš tako jednostavno. Po crkvenoj dogmatici, krštenja su se morala obavljati isključivo u hramovima, a nikako po kućama, i to uranjanjem, a ne pukim polivanjem vodom.

Muška i ženska deca su se morala krstiti odvojeno, jer bi krštenjem u istoj vodi postali braća i sestre, pa bi brak među njima bio zabranjen. Poseban probelem bila su deca iz ne baš uobičajenih mešovitih brakova, jer su muška kasnije odgajana u veri oca, a ženska majčinoj. Pravoslavno sveštenstvo se s katoličkim često sukobljavalo oko (potencijalnih) vernika, naročito onih koji su se zatekle u bolnicama ili zatvorima. Bački episkop Visarion Pavlović je zato pokrenuo postupak protiv franjevačkog gvardijana Antonija Desvića, koji je pokušao 1752. da obrlati dvojicu srpskih zatvorenika osuđenih na smrt u somborskom zatvoru.

"On je sa još jednim drugom prodro među zidine gubilišta, vrata zaključao, a zločince mamio u svoju veru, lažno im obećavajući pomilovanje. Kad su to videla dvojica naših sveštenika, kao neka vojna sila napali su na vrata i otvorili ih, pa se tom ružnom prizoru smejao i zbog nepristojnosti bunio i sam dželat. Kad gvardijan nije uspeo u svom ružnom činu, jer je jedan od zlikovaca već bio obešen, vikao je: Đavo će vam, kao i popu Andriji, dušu ugrabiti!"


Bračno mešanje tokom posta zabranjeno

Od vernika je zahtevano da se bar dva puta godišnje ispovede, i to uglednim monasima, koje su imenovali mitropolit i pomesni episkopi. Tek "Regulamentom" iz 1770. ovo pravo su dobili i sveštenici. Ispovesti je prethodio sedmodnevni post, mada se mogao svesti na tri dana, pa čak i na jedan dan.

Tada se ne uzima hrana, a da bi se izbeglo "bračno smešanije", supružnici leže u odvojenim krevetima. Tokom noći se ne ide na spavanje, već započinje s pobožnim razmišljanjima i molitvama. Nakon baveze vernici su dobijali ispovedne cedulje, koje su imale poseban značaj za sirotinju i prosjake, jer bez njih nisu mogli da računaju na pomoć fondova crkvene opštine. Žene su se češće ispovedale od muškaraca, a neke su to činile i krišom od supruga.

Crkvi je bilo mnogo teže da institucionalizuje još uvek slabo hristijanizovanane brakove, koji se anarhično sklapaju i razvode, mnogo parova živi nevenčano, a bilo je i bigamije. Temišvarski episkop Joanikije Vladisavljević na arhijerejskom saboru 1726. kao jedan od razloga navodi to što očevi devojaka prilikom prosidbe traže veliki novac, sto groša pa i više. Kako siromašne porodice to nisu mogle da plate, devojke su ostajale naudate, a momci neoženjeni. No, mladići iz imućnih familija ženili su se i više od četiri puta, što po učenju SPC nije dozvoljeno.

Kad im je sveštenstvo to zabranjivalo, oni su pretili da će preći u katoličanstvo, pa je pred takvom ucenom brak ipak dozvoljavan. Slična anarhija je vladala i u bačkoj i valjevskoj eparhiji. Muževi su ostavljali nezbrinute žene i odlazili u manastir, a kaluđeri su skidali monaške rize i ženili se. Neoženjeni vojnici otimali su tuđe supruge i živeli sa njima, a njihove starešine, poput kragujevačkog kapetana Staniše Markovića Mlatišume, to su tolerisale. On sam je bio optužen sa bigamiju, zbog čega je 1735. osuđen na smrt, ali je potom pomilovan.

Prilikom sklapanja braka roditelji su malo računa vodili o simpatijama svoje dece, pa su se često mladenci prvi put viđali na veridbi, a drugi put kad su venčavani. Neretko je veridba obavljana bez prisustva verenika. Takva je bila i jedna od najraskošnijih svadbi s početka 18. veka, kada se ženio Ranko Tekelija, sin pukovnika Pomoriške granice Jovana Tekelije, Alkom, ćerkom pukovnika Mojsija Raškovića iz Šarengrada. Ako bi momak sam sebi našao devojku, morao je da obezbedi blagoslov roditelja. O devojkama koje su sebi izabrale verenike nigde nema pisanog pomena. Sve to je dovodilo do kasnijih bračnih nesporazuma, pa je SPC od 1727. zahtevala da se veridba sa kojom verenici nisu saglasni proglasi nevažećom. No, ni raskid veridbe gotovo da nije zavisio od volje mladenaca, jer su u suštini problema najčešće bili ekonomski i statusni motivi roditelja.

Ilustrativan je bio spektakularan raskid veridbe ćerke najbogatijeg Karlovčanina Jakova Andrejevića, koji je svoju mlađu kćer Jelisavetu verio sa Trifonom Jovanovićem, provizorom mitropolijskog spahiluka u Dalju, ali kad se kao drugi prosac pojavio komoranski plemić Baltazar Pešti, devojčini roditelji su procenili da je on mnogo bolja prilika, ugovorili su novu veridbu, sklopili bračni ugovor i pompezno zakazali venčanje. U zaštitu prvog verenika stao je mitropolit Pavle Nenadović, zapretivši devojčinim roditeljima izopštenjem iz crkve, pa su oni kćer ipak udali za Trifona.

Onda se pobunio i Peštijev otac, na Andrejevića se potužio ugarskom dvorskom kancelaru i velikom komorskom županu Naždiju, koji je protiv mitropolita podneo tužbu lično carici Mariji Tereziji. Slične razmerice su se pojavljivale i kod nižih staleža, pa je Spasoje Mijatović iz Dobanovaca verio svog brata Janka sa Smiljanom, sestrom Milenka Atanackova, ali je ubrzo nakon toga devojčin brat verio sestru i sa Krstom Nedeljkovićem iz Šatrinaca. Slučaj je dospeo i pred Konzistoriju Sremske eparhije, koji je naredio da devojčin brat vrati primljene darove bivšem vereniku, a sve ostale troškove plati u dvostrukom iznosu. Kako je devojčina porodica bila siromašna, deo globe je platio i novi verenik. Nerado se, gotovo kao na incident gledalo na verski mešovite brakove.

Ugledni i obrazovani službenik Magistrata u Petrovaradinskom šancu, a kasnije i plemić Toma Nikolić, bezuspešno je pokušavao da se oženi ćerkom gostioničara Tome Pelegrinija, zbog protivljenja devojčinih roditelja, pa su njih dvoje godinama živeli nevenčano, mÐda su izrodili četvoro dece. Često su devojke zbog udaje za inoverca lišavane i nasledstva. Katarina Nađ, koja se udala za Ćiru Radinovića, trebalo je da nasledi polovinu imanja prebogatog rođaka Ferenca Antala, ali kako je za supruga izabrala Srbina, po testamentu joj je pripalo svega 4000 forinti.

Bogati katolik Josif Pauzo, pisar i kasnije senator novosadskog magistrata, koji se 1793. oženio ćerkom takođe bogatog kapetana Samuila Radojčića i Sofije Monasterli, već prilikom veridbe je pristao da deca do punoletstva budu vaspitana u duhu pravoslavlja, a potom sami biraju veru koju će ispovedati. Predbračni ugovor je lično car Franc I odbio da verifikuje, jer je bilo uobičajeno da se muška deca vaspitavaju u katoličkoj veri oca, a ženska po majčinom pravoslavlju.


Popovi posmrtno opljačkali starice

Jednom od osnovnih hrišćanskih vrlina smatrana je spremnost vernika da prilikom pisanja oporuke misli kako da materijalno pomogne drugima. Bilo je uobičajeno da se trećina imovine nameni za podušje i milosrđe. Pojedinci koji to nisu mogli, pravdali su se u testamentima, stavljajući do znanja kako poštovanje te konvencije smatraju važnom moralnom vrednošću.

Tako Rafailo Miloradović, zvanični slikar bačkog episkopa, ističe da je za života uvek pomagao crkvi i sirotinji, ali pod stare dane to nije u mogućnosti, pa moli za razumevanje. Istina, Miloradović nije bio siromašan, jer iza njega ostao veliki imetak.

Poseban problem bili su testamenti preminulih bez direktnih naslednika. Mada je na osnovu privilegije koju je 1691. potpisao car Leopold I imanje pripadalo Karlovačkoj mitropoliji, lokalne vlasti su tu odredbu često zaobilazile. Kako su se protesti mitropolita pokazali uzaludnim, apelovano je na parohijske sveštenike da privole vernike bez dece da zvaničnim testamentom svoje imanje ostave crkvi.

To je omogućilo i brojne zloupotrebe, pa je novosadski prota Danilo Petrović krajem 18. i početkom 19. veka stekao nekoliko kuća u gradu, obećavajući pobožnim udovicama kako će im držati pomen prilikom bogosluženja. Crkvenim kanonima strogo su zabranjivani bajanje i obredi čiji paganski koreni nisu mogli da se dovedu u vezu sa hrišćanstvom, a podsticana su verovanja koja su tokom vekova hristijanizovana. Pravoslavna crkva je oštro osuđivala svako sujeverje, ali zvanično nije verovala u veštice, niti je protiv njih pokretala procese. Inicijatori optužbi bili su vernici, koji su iz raznih razloga optuživali pojedine parohijane da im vradžbinama nanose zlo.

Žene optužene za veštičarenje izvođene su pred nadležnu konzistoriju, gde se od njih zahtevalo da se pokaju, a za kaznu su im, kao jednoj ženi iz Vojke 1745, određivane pokajničke molitve. Ovakve optužbe nisu zaobilazile ni muškarce, pa je izvesni Racko iz Neradina, zajedno sa suprugom, optužen za vradžbine, ali se nakon ispitivanja pokajao i primirio.

Vernici su ponekad za veštičarenje optuživali čak i svoje sveštenike ili članove njihovih porodica. Iriškog protu Mihajla Pejića njegovi parohijani su tužili da oko sebe okuplja žene koje se bave gatanjem i čarolijama. Mada optužba nije bila sasvim bez osnova, mitropolijska komisija je aferu nekako zataškala. Meštani Hasan-pašine (Smederevske) Palanke su 1734. uhvatili majku sveštenika Petra Ninkovića, svezali je i bacili u vodu, kako bi se uverili da li je veštica, ali pošto je ona nekako uspela da se iskobelja iz reke, prognali su je iz varoši. Mitropolit Mojsej Petrović je insistirao da kapetan Staniša Marković Mlatišuma interveniše, ali je on izbegao izvršenje zahteva, jer je izgleda i sam verovao u veštice. Za razliku od Srpske pravoslavne crkve, po nalogu Katoličke, optuženi za veštičarenje su dospevali u zatvor, gde su mučeni, a potom kažnjavani, pa i spaljivani.

Sa prodorom prosvetiteljskih ideja, obrazovana elita je počela sve više da kritikuje verovanje u moć molitve i čudotvornih relikvija. Sava Tekelija u svojim memoarima piše kako je u Pešti izbio požar baš kad je u gradu boravio car Jozef II, koji je i sam pomagao stanovništvu da organizuje gašenje. Kad se u tom metežu pojavio katolički sveštenik i pozvao građane na svesrdnu molitvu, vladar mu je odbrusio: "Oče, idite vi u crkvu, a ovi ljudi valja da gase, a ne kleče."

Još je skeptičniji Tekelija bio prema relikvijama, koje su mu pokazivane tokom obilaska kultnih mesta u Moskvi: "Izneli su mi i klin s kojim je navodno Hrist bio za krst prikovan, no ja sam ih već viđao u Budimu, Đeru i Beču, i svi su bili na drugačiji način kovani." Jedan od osnovnih ciljeva reformi koje je započela Marija Terezija bilo je prosvećivanje podanika, podizanje njihovog ekonomskog potencijala, a time i poreske sposobnosti. Reforme crkveno-narodnog života Srba, rascijanske, odnosno ilirske nacije, posebno njenog dela naseljenog u Vojnoj krajini i Banatu, poverene su posebnom državnom telu, Ilirskoj dvorskoj deputaciji, koju je carica ustanovila 1747.

U rukopisu koji je za potrebe vaspitanja prestolonaslednika Jozefa II napisao 1761. baron Johan Hristof Bartenštajn, inače predsednik Ilirske dvorske deputacije, ističe se kako je srpski etnos u monarhiji lojalan vladarskom domu, hrabar, pošten i skroman. Kako Srbi žive veoma štedljivo, naročito tokom dugih postova, baron pragmatično zaključuje da zbog toga mogu platiti više poreza od drugih podanika. No, smatrajući da oni u punoj meri doprinose političkoj stabilnost države, Bartenštajn se zalagao za njihovu veću slobodu, a naročito se protivio verskim represijama kojima ih često podvrgavaju pojedini katolički prelati.

Idilična slika o srpskom etnosu u Habzburškoj monarhija drastično je promenjena već narednih decenija, pa je Fridrih Vilhelm fon Taube u knjizi koju je 1777. objavio u Lajpcigu, nadahnut tada popularnim rusoovskim stavovima, Srbe surovo opisao kao plemenite divljake.
2250  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Privatni život Srba pre modernih vremena poslato: Mart 12, 2011, 12:41:05 am
*

Isterivanje anonimnog đavola

Duševni bolesnici su u svakom srednjovekovnom selu i varoši služili za podsmeh, ali izazivali i strah. Sarajevski letopisac Mula Mustafa Bašeskija zabeležio je: "Luda kći nekog starca silazila je često u čaršiju, djeca bi je zadirkivala, ona bi ih tjerala topuzom koji joj je visio o lancu. Nosila je čizme i trčala tako brzo da se tome svak čudio. Odrasli ljudi, pa čak i janičari, bježali su od nje."

Manastiri i čudotvorna moć relikvije koje su čuvali, smatrani su mestima gde se oboleli duh može izlečiti. Srbi, a ponekad i muslimani, vodili su umobolne pred ikonu Bogorodice u Čajniču ili do moštiju svetog Vasilija u Ostrogu. U Studenici i nekim manastirima po Makedoniji duševni bolesnici su zatvarani u posebne kelije, gde su im danonoćno čitane molitve. Primenjivan je i ritual egzorcima, tako što su bolesnici vezivani u klade da se ne mogu pomerati, a onda bi ih tukli dok ne kažu ime đavola koji je u njih ušao. Kad bi se saznalo njegovo ime, ispisivano je na parčetu papiru, koje je bacano u vatru.

U Sarajevo je 1776. "stigao jedan ćosavi, mršavi pobožan Srbin, koji je u jednoj zÐtvorenoj sobi počeo lečiti luđake, nekakvom vodom i lakom hranom. Navodno bijaše vrlo vješt u tom poslu."

Pod imenom "francuska bolest", prvi slučaj sifilisa zabeležen je u vojsci francuskog kralja Šarla VIII, koja se 1494. zatekla u Napulju. Brzo je bolest stigla čak do Rusije, a odatle preko Austrije dve godine kasnije u Slavoniju, gde su je zvali "frenjak" ili "vrenac". Kako su hroničari zapisali, prvi znakovi sifilisa bile su gnojnice po genitalijama, nekoliko godina kasnije bolest je zahvatala razne delove tela i utrobu.

Iz rana je curila smrdljiva sluz, mišići su truleli, a kod pojedinih nesrećnika videle su se i kosti. Kada je 1520. uočeno da se bolest prenosi seksualnim putem, glavnim krivcem za njeno širenje proglašene su prostitutke, pa se smatralo da se redovnim seksualnim odnosima sa čistom i zdravom ženom sifilis može zaustaviti. Epidemijska se bolest krajem 18. veka raširila po srednjem i istočnom Banatu, pa je austrijska vlast, kako bi sprečila njeno širenje među vojnicima, 1784. dovela prostitutke iz Beča. Seobama Vlaha u to doba sifilis je stigao u istočnu Srbiju i tamo postao endemski.

Lepra, koja je izopštavala iz društva veliki broj ljudi, sa Balkana se gotovo povukla u 17. veku, pa je u kotorskom arhivu zabeleženo da je 1621. poslednji put biran starešina leprozijuma. Po celoj Evropi ove ustanove se zatvaraju, a iz njih su proterane skitnice i beskućnici, koji su tu nalazili besplatnu hranu i utočište.

Velike boginje su bile najraširenija bolest tokom 18. veka, pa je, po proceni jednog lekara, od njih obolevalo 95 od 100 ljudi, svaki sedmi je umro, a kod mnogih su kao trajne posledice ostali slepilo i gluvoća.

Kako se manifestovala pojavom gnojnica po telu, smatralo se da bolest nastaje kvarenjem krvi. Zato je kao terapija savetovano puštanje krvi, a kad bi se kraste formirale, trebalo ih je probušiti zlatnom iglom i zaprašiti kafom. Veštinu "kalemljenja", odnosno namerno izazivanje velikih boginja kod zdravih ljudi unošenjem oslabljenih klica iz gnoja obolelih, iz Kine su na Balkan doneli Čerkezi, koji su tako čuvali lepotu svojih devojaka namenjenih za produju haremima u Osmanskom carstvu.

Ovo umeće, do tada nepoznato u Evropi, toliko je oduševilo ledi Montegju, suprugu britanskog diplomate, da je 1717. na taj način zaštitila svog sina i ubeđivala englesku prestolonaslednicu da sledi njen primer. Neki putopisci su zabeležili kako su pojedine žene u Gruži, kraj Kragujevca, dobro poznavale ovu veštinu. Ubrzo pošto je engleski lekar Edvard DŽener pronašao vakcinu protiv velikih boginja, prva vakcinacija je u Habzburškom carstvu sprovedena 1799. u Beču, a pet godina kasnije u južnoj Ugarskoj. Da bi suzbio nepoverenje svoje pastve, mitropolit Stefan Stratimirović je morao da objavi spis kojim je podržao kampanju državnih vlasti.

Najveći strah izazivala je kuga, ili čuma, kako je pominju srpski letopisci. Endemična žarišta bila su u okolini Mostara i Sarajeva, pa je ostala i poslovica: ne izbija kao kuga iz Sarajeva. Profesor Šraud s peštanskog univerziteta, koji je predvodio komisiju za suzbijanje kuge u Sremu 1795, opisije njeno brzo napredovanje: "Ljudi ujutru naizgled zdravi, posle podne već su bili teški bolesnici. Bljuvali su jed, a retko krv. Zatim su gubili svest ili se teturali kao pijani. Teška glavobolja kod nekih je ličila na ludilo, pa su ih zato morali vezivati." I epidemija 1738-40. desetkovala je stanovništvo južne Ugarske: "Od Zemuna do Varadina nije se moglo proći drumom od trupova mrtvih ljudi i životinja, a i od smrada. A ne mogaše se ni Dunavu pristupiti ni vode zahvatiti od teškoga gada."
 
Kako je kuga smatrana božjom kaznom, preporučivani su kolektivno pokajanje i strogi posta, pa jedan budimski prota 1739. iz okuženog grada piše: "Stotine ljudi se pričešćuje svake nedelje i svakog sveca. I moleban činimo svaki dan." Kad bi epidemija jenjavala, crkva je priređivala litije i zahvalnice. Iako je priznavala božansko poreklo kuge, nauka je počela tražiti i njene uzorke, te načine da pomogne bolesnicima. "Hilandarski medicinski kodeks" preporučuje da oboleli mirišu dunju i drugo voće, dok prostorije u kojima leže treba kaditi, kako bi se umanjilo dejstvo otrova. Od pomoći su mogli biti puštanje krvi, laksativna sredstva i zakiseljena hrana. Zdravima je savetovano da mirišu cveće i druge prijatne mirise.


Od kuge i popovi beže

Bekstvo je kao najprovereni lek za "crnu smrt", kako je kuga metaforično nazivana, primenjivano u skladu sa latinskom poslovicom: brzo se skloni, ostani dugo i ne žuri sa povratkom. Iz Kotora je 1430. tokom epidemije pobegao i sam zapovednik tvrđave, a 1503. kancelar, kao i sve sudije, pa umirući nisu mogli da sastave ni valjan testament.

Pozvala je i sveštenika, ali on kao ni njegov pomoćnik nisu smeli doći, te je bila primorana da svoju poslednju volju saopšti rođaku. Kad je po prestanku epidemije pozvan na sud da pre naslednicima saopšti šta mu je rekla, on izjavi da mu je "o mnogo čemu govorili, ali se on svega toga ne seća, jer je bio u velikog strahu o zaraze, pa nije obraćao dovoljno pažnje na njene reči."

Nisu svi opravdavali bekstvo, pa je jedan svedok kuge u Sarajevu iz 1723. zapisao: "Mnogi pobegoše, a ja ostah. Kad sam video posledice haranja kuge, koja pokosi mnoge lepe momke i neveste, krasne devojke i decu, shatih da ko je pobegao, izbegao je smrt, a ko to ne učini, pomre i zato onaj koji veli da ne treba bežati iz zaraženog mesta neka je proklet."

Bila su to i za sveštenike velika iskušenja. Tokom uzastopnih epidemija kuge 1709—1713. trebalo je odrediti paroha koji će vršiti službu među bolesnim, a izolovanim Srbima, jer su se svi sveštenici izgovarali da bi ovakvu obavezu najradije izbegli. I sam budimski paroh pismom je pitao episkopu Vićentiju Jovanović da li pravoslavne crkve treba da postupe poput katoličkih koje su zatvorene. Kako mu vladika nije ništa odgovorio, prota se sklonio s porodicom u svoj vinograd kraj grada i dolazio je samo nedeljom i praznicima na službu. Lokalni Srbi su se žalili i na oskudicu, kad su vlasti naredile da se zapale kuće zaraženih: "Nismo imali ni hleba, ni drva. A i ko je imao novca, nije imao od koga da ih kupi. Ako čovek i deca mu prebole čumu neće imati ništa od života, kad im je sve požeženo." Bili su ogorčeni zbog spletki drugih gradskih zajednica, koje su tvrdile da "Raci prenose bolest, jer se ne čuvaju među sobom, mrtva tela vruća ljube, a kad ih ukopaju, onda se časte i piju vino."

Zdravstvena služba u srpskim zemljama najpre je uvedena 1437. na području Boke, koja je priznavala vlast republike Venecije. Kad su po Crnoj Gori harale epidemije lokalna mletačka ispostava je za stražu na granici pokušavala da angažuje svoje podanike, što su se oni trudili da izbegnu, providno se pravdajući se kako su "u ratu sa Crnogorcima (inače sunarodnicima i često istoplemenicima — pr. prir. ) pa sa njima ne mogu." Zabranom dolaska na kotorski trg bili su nezadovoljni i Crnogorci, te je kotorski rektor izvestio Veneciju da su "Crnogorci napravili veliku gužvu, izmešali se sa ovdašnjim stanovništvom i pokušali da uđu u grad. Da bi im sprečili ulaz, morali smo podignemo ulazni pokretni most." Veliku ulogu imali su kontumaci (karantini) ustanovljeni na granicama i po većim lukama. Tu su putnici zadržavani 42 dana kako bi se ustanovili da li su zaraženi nekom bolešću, dok je roba iz Turske sunčana i kađena. Zdravstveni kordon Austrije pokrivao je granice uspostavljene početkom 18. veka sa Osmanskim carstvom, a najveći je kontumac od 1730. bio u Zemunu. Imao je dvadesetak zgradu, katoličku i pravoslavnu kapelu, te gostionicu, jer je unošenje hrane preko granice bilo zabranjeno.

Austrijski diplomata fon Taube, beleži da su posebno rizičnom robom smatrana vuna i pamuk, pa je kuga, koja je opustošila Marsej i Tulon od 1720. do 1723. dospela u Francusku preko malenog uzorka pamuka koji je neki trgovac doneo u džepu iz Smirne. Jedan austrijski oficir, kome je po povratku iz Turske u zemunskom karantinu ustanovljenu da je zdrav, kugu je Madžarsku preneo kićankom na sablji i ko god ju je dotakao zarazio se.

U velikim manastirima kao što su Hilandar ili Dečani bolnice su neprekidno radile od osnivanja, dok je najstariji gradski "špitalj" Sv. Krsta ustanovljen u Kotoru početkom 13. veka i postojao je sve do 1740. Oni osnivani po južnoj Ugarskoj bili su zapravo dobrotvorne pravoslavne, katloličke i ponekad jevrejske ustanove. Kako donacije nisu bile dovoljne često su zapadale u dugove, te je Habzburška država "Sanitetskim normativom" iz 1770. odredila da se sredstvima, koja su manastiri odvajali za siromašne, te delom iz svake nasleđene imovine finansiraju bolnice. Na čelu svake bolničke službe obično se nalazio hirurg, ali su gradovi na teritoriji današnje Vojvodine se trudili da angažuju i fizika, koji je ujedno bio i gradski lekar. Prvog su sa Jovanom Živkovićem 1786. dobili Sremski Karlovci, tri godine kasnije i Zemun, a pošto oboleli u bolnici nisu bili zadovoljni tretmanom žalili su se lordmeru, koji je odredio vizite tri puta dnevno. Trudila se Austrija da smanji i stopu smrti novorođenčadi i Statutom Beograda je 1724. određeno da službu vode babice sa položenim ispitom. Najčešće su to bili Nemice, pa su se lokalni pravoslavci ubrzo žalili mitropolitu Mojsiju na "zle pojave prilikom porođaja Srpkinja."

Još od 14. veka u Kotoru prve apoteke vodili su italijanski farmaceuti, a ih je gradski fizik nadgledao i određivao cene medikamenata. Verovatno prva apoteka u južnoj Ugarskoj otvorena početkom 18. veka bila je ona vojna u Petrovaradinu, da bi narednih decenija civilne dobio Novi Sad, Beograd, Zemun, Subotica, Vršac Bečkerek i Pančevo.


Samo da nebo ne padne na glavu

Jedan monah iz Krušedola beleži 1605. kao godinu velike gladi, "kad je otac čedo za hleb prodavao, i sin oca, i kum kuma, i brat brata". Teška je bila i 1690, te su pojedinci, gotovo poludeli od gladi, jeli meso crknutih pasa, konja, čak i preminulih ljudi.

Strah je jedno od najdominantnijih osećanja koje je obuzimalo stanovništvo srednjovekovnih srpskih zemalja. Među prvima koji su shvatili opasnost od Turaka po hrišćanski svet bio je, početkom 14. veka, vizantijski naučnik i političar Teodor Metohit, koji je kritikovao i svoje sunarodnike zbog nesloge, raskoši i pogrešnog verskog života. Jedan srpski letopisac priznaje da "kad su se u ta ljuta vremena, kao svirepi lavovi ustremili Ismailćani na stado Hristovo", on od tog straha pomuti umom.

Kad su i Srbi postali podanici sultana koji je vladao na tri kontinenta, strah je preinačen u bar prividno fatalističko mirenje s postojećim stanjem, naročito tokom decenija prosperiteta Osmanskog carstva. Papa Kalist III je pod utiskom velikih uspeha Mehmeda II Osvajača insistirao da se hrišćani svakodnevno mole nebu protiv osamanlijske pretnje, dok je nemački car Karlo V naredio da i protestanti svakodnevno slušaju "zvona od Turaka", što je trebalo da ih podseća na neposrednu opasnost. Strah od Turaka u srpskim zemljama nije minuo ni u 18. veku, naročito tokom velikih ratova, koji su izazivali ogromna stradanja i migracije lokalnog pravoslavnog življa.

Tokom velike bečke vojne (1683—1699), vođene između hrišćanske alijanse i Osmanskog carstva, Atanasije Daskal zapisa: "Ležahu leševi pomrli ljudi srpskih po svim ulicama velikog Beograda, po poljima i na svim putevima, a ne bejaše nikoga da ih pokopa. A na onima koji su živi hodali ne bejaše nikakve lepote ljudske, već bejahu pocrneli od gladi i lica su im bila kao etiopska. Kad skončaše, ne ostade ni deseti deo ljudi. A preživeli izbegoše iz svoje zemlje i ostaviše je pustu."

Za razliku od paganskog Rima, za koji se smatralo da će večno živeti, kod hrišćana je postojala stalna ideja o kraju sveta, pre drugog dolaska Isusa Hrista, koji će utemeljiti novo carstvo na zemlji. Vizantijska i potonja slovenska apokaliptična literatura nastavljale su tradiciju ranohrišćanskih autora, koji su se, pak, oslanjali na judejsku apokaliptiku. Neodređenost biblijskih tekstova otvarala je mogućnost da bilo kakav važan društveni događaj ili prirodan fenomen odmah pokrenu talas najcrnjih slutnji i turobnog raspoloženja.

Kako se verovalo da će svet propasti 7000 godina nakon svog stvaranja, neki su naučnici apokalipsu očekivali između 1. septembra 1491. i 31. avgusta 1492. Nakon tog perioda sledilo je novo datovanje, pa je čuveni Jovan Nenad, vođa Srba u Ugarskoj, nastupio kao izvršilac proročanstva po kome će se pojaviti car, osloboditi svet od nevernika i predati krunu Bogu. U literaturi je ostalo nadahnuto zabeleženo da se "on pojavio kao meteor i svetleo je nekoliko meseci, od oktobra 1526. do pogibije juna 1527". I protivnici u borbi za presto Ugarskog kraljevstva su uvažavali zagonetnog "crnog čoveka", kako su ga prozvali stranci. Srbi su, pak, njemu hrlili kao novom svecu i novom proroku.

Dok, prema nekim istraživanja, u doba Luja XIV čak tri četvrtine francuskih seljaka nije moglo da prehrani porodicu, u pokorenim srpskim zemljama situacija je bila još gora, pa su se periodi gladi ciklično ponavljali. Verujući u smislenost hrišćanskog asketizma, jedan od monaha manastira Hopova 1726. je zabeležio: "Malo jesti, malo piti, malo spati, hoće dobro biti."

Pored pustošenja neprijateljskih vojski, između 15. i 18. veka glad je izazivalo i svako klimatsko odstupanje — oštra zima, suša, grad, poplava ili najezda skakavaca. Jer, prinosi poljoprivrednih proizvoda, naročito žitarica, bili bi tada znatno manji. Turci su 1463. osvojili i opustošili bosansku državu, pa su se naredne godine mnogobrojni izgladneli pojavili ispred zidina Dubrovnika. Zapis iz manastira Krušedol kaže da je 1605. bila godina velike gladi, mnoga su mesta zapustela, "tad je otac čedo za hleb prodavao, i sin oca, i kum kuma, i brat brata". Teška je bila i 1690, kada je jedan srpski letopisac zapisao da su tokom tog leta pojedinci, gotovo poludeli od gladi, jeli meso crknutih pasa, konja, čak i preminulih ljudi. "Leta gospodnjeg 1765. s božjim dopuštenjem miš pojede hranu, kukuruz, pšenicu, zob, lan, konoplju i rasade, pa su ljudi noću s lučevima išli u polje i pobiše 13.000 miševa." Zabeležene su i najezde ogromnih jata skakavaca ("pešadinci" su bili veliki i do pet centimetara), koji bi opustošili sav biljni svet.

U svetu Osmanskog carstva retki su naučnici proučavali česte zemljotrese, zadovoljavajući se Aristotelovom teorijom, po kojoj su oni posledica pokreta izazvanog vetrovima u dubokim podzemnim špiljama. Zloslutnim predznakom neke velike nesreće smatrani su i pomračenje sunca i meseca, te strah da će sunce zauvek iščeznuti na horizontu. U jednom hilandarskom rukopisu iz 1433. piše da sedamneastog dana juna u 10 časova "oginu sunce". Kako beleži nepoznati letopisac iz manastira Beočin, kada se 13. septembra 1699, od 9 do 11 sati, sunce videlo kao pola hleba, nekim ljudima su lica bila bleda kao mrtvima, a drugima crna i strašna, jer se mnogima, pa i njemu, činilo da je došao smak sveta. Antički Rimljani su komete nazivali "zvezde sa dugom kosom" i smatrali ih velikim zlom, a mnogo kasnije papa Kalist III doneo je grotesknu odluku da ekskomunicira Halejevu kometu kao đavoljeg izaslanika. Tri godine nakon propasti Vizantije, 1456, svetogorski monasi su zabeležili da se s istoka pojavila zvezda koja se dimila i noću i danju punih 30 dana.
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »