Najnovije poruke: Angelina
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
  Prikaži poruke
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »
1851  MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO SRBA / Izvođači [Izvođači drevne srpske muzike] / Dragoslav Pavle Aksentijević (1942) poslato: April 12, 2011, 10:32:56 am
*
PAVLE AKSENTIJEVIĆ


JEDNOSTAVNOST I LEPOTA POJANJA

Dragoslav Pavle Aksentijević (60) diplomirao je i magistrirao na Likovnoj akademiji u Beogradu, a pored slikarstva bavi se i crkvenom i narodnom muzikom — srpskom i vizantijskom. Ovaj autentični tragalac — restaurator i interpretator zvuka srednjovekovnih muzičkih zapisa, u velikoj meri je doprineo očuvanju i predstavljanju srpske i vizantijske muzičke zaostavštine. Dobitnik je brojnih značajnih priznanja kod nas i u svetu, a pre dve godine osnovao je grupu "Zapis", koju čine četiri mlada umetnika: Rastko i Damjan Aksentijević (sinovi), Bojan Ivković i Spasoje Tufegdžić. Svi članovi grupe sviraju na autentičnim narodnim instrumentima. Nakon brojnih nastupa u inostranstvu i širom Srbije i Crne Gore, nedavno su objavili CD pod nazivom "Šareno pile", a sam Pavle Aksentijević kaže da ne može da se seti koji mu je ovo album po redu, sedmi ili osmi...

Ranije ste se obraćali starijoj publici, a sada mlađoj. Namerno ili...

Pavle Aksentijević: Tačno. Sadašnja starija generacija je nekada bila generacija srednjeg doba, a današnja srednja je bila mlađa. Međutim, nadam se da ću za muziku koju izvodim zainteresovati i mladu generaciju, jer pokušavam da ih upoznam sa našim velikim muzičkim blagom. Primećujem da se mladi sve više interesuju i to mi je drago.

Jedno vreme ste bili na "crnoj listi" muzičkih urednika televizijskih stanica. Da li je to sve prevaziđeno?

Pavle Aksentijević: Publici u sali nisam se obraćao punih 12 godina, već sam pevao ljudima koji su se okupljali na ulicama i trgovima i koji su protestvovali zbog nesnosne vlasti. Bio je to mučan period i za mene, kao i za mnoge naše građane.

S obzirom na to da ste slikar, koliko ima dodirnih tačaka vaše pevanje sa likovnom umetnošću?

Pavle Aksentijević: Dosta. I slikarstvom i muzikom obraćam se nekom liku koji je u publici. Za crkvenu pesmu se može reći da je pevana ikona, a za naslikanu ikonu da je raspevana u koloritu. Termini se preklapaju i obe umetnosti proističu kao dva različita zraka, iz istog Sunca.





Da li ste ponosni što su sinovi krenuli vašim stopama?

Pavle Aksentijević: Veoma sam ponosan i nema ničeg podsticajnijeg nego kad sa njima zapevam, jer oni to čine kvalitetno i savršeno.

Šta mislite o našoj turbo folk muzici?

Pavle Aksentijević: To nije naša muzika. To je muzika koja je komponovana za narod ometen u razvoju, tačnije za narod obamrle svesti. Taj zvuk agresivne, tuđe, azijatske muzike, pratio je sve naše poraze i izgleda da je pravljen za narod, da bi ga pripremio za sve loše što nam se događalo.

Vidite li neke svoje naslednike?

Pavle Aksentijević: Srećan sam što ih ima i to u ne malom broju. Tu bih istakao imena kao što su: Nikola Pop Mihajlo, Vlada Jovanović sa svojim horom, otac Kozma Koviljski...

Ranije ste puno više pevali u crkvi, a sada to nije slučaj. Da li je u pitanju nedostatak vremena?

Pavle Aksentijević: Ne. Iskreno da kažem, vremena imam, ali liturgije počinju veoma rano, što meni ne odgovara. Čak sam pokušavao da ubedim neke sveštenike, moje prijatelje, da liturgije počinju kasnije, međutim to mi nije uspelo. Zato sada nastupam u crkvi samo kada su neki veliki praznici.

Hoćete li se vraćati vašoj prvoj ljubavi — slikarstvu?

Pavle Aksentijević: Ne bih se složio da mi je slikarstvo prva ljubav, niti da ću mu se vraćati, jer ja sam neprekidno i slikar i muzičar. Čak više vremena provodim uz štafelaj, a manje na koncertima.





Šta mislite o muzici koju izvodi Bilja Krstić?

Pavle Aksentijević: Njena interpretacija je vrlo suptilna, oslonjena na sam izvor, a posebno mi se dopadaju izvanredni spotovi, koji podupiru njenu promociju. Mislim da je nema u dovoljnoj meri, koliko ona zaslužuje. Jedno vreme smo navikli da je često slušamo, a sada se nešto drugo događa — jednostavno je nema. Ko vodi programsku politiku na tim televizijama, teško je uočiti, ali važno je da Bilja Krstić peva iz velike ljubavi i posvećenosti.
Balkan media
1852  MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO SRBA / Izvođači [Izvođači drevne srpske muzike] / Dragoslav Pavle Aksentijević (1942) poslato: April 12, 2011, 10:32:37 am
*
Razgovor sa Pavlom Aksentijevićem o srpskoj tradicionalnoj muzici


SRPSKA MUZIKA JE SAČUVANA

Turbo-folk muzika je agresivna, a i mi smo postali agresivniji slušajući tu muziku. To nije muzika našeg duhovnog bića. To je nešto strano, egzotično, i sad je teško očistiti te stvari i otkloniti tu veliku sramotu.

Pavle Aksentijević je jedan od najpoznatijih muzičara u domenu srpske tradicionalne muzike. Decenijama uporno radi na očuvanju tradicije i protivi se inovacijama i novokomponovanim ritmovima koje su nanele neizmerivu štetu ukusu i obrazovanju nekoliko generacija.

Kako ste došli na ideju da se bavite tradicionalnom muzikom?

Ta ideja je stara već nekoliko decenija. Ja sam imao prvi značajniji nastup na televiziji pre otprilike trideset godina. Pozvan sam da otpevam nekoliko starih narodnih pesama. Onda sam ja bio isključiv u tome da neću pevati uz orkestar sa harmonikama i ostalim instrumentima, nego sa autentičnim narodnim instrumentima. Mislio sam da će tada krenuti to moje potpuno posvećenje muzici, ali nisam nailazio na neko veliko razumevanje kolega kojima je to bilo dosta strano i apstraktno. I posle je bilo još nekoliko nastupa u tih nekoliko decenija. A onda se dogodilo te 2000. godine da me pozovu da napravim jedan snimak za kompilaciju "Srbija sounds global", bila je u pitanju jedna lepa stara pesma sa Kosmeta. Pitali su me ima li tih pesama još, na šta sam ja odgovorio da ih ima i da je to nepresušan izvor. Onda smo se pripremali za kompakt-disk i krenuli da nabavljamo autentične instrumente na kojima bismo izvodili tu muziku da bismo bili kompletni. Što se tiče izbora pesama, nismo hteli da ponavljamo ono što je već bilo poznato ovde u narodu, nego smo smatrali da treba napraviti izbor pesama. Tako su tu ušle pesme iz istočne Srbije, sa Kosmeta, iz južne Srbije, i tako je nastao prvi kompakt-disk. Potom je usledio i snimak uživo sa koncerta u Sava centru.

Kakav pristup imate izvođenju tradicionalne muzike? Koja je razlika u odnosu na interpretaciju popularne muzike?

To je naše nasleđe, arhetip. To je i naša crkvena muzika. To je proisteklo iz istog duha. Muzika je u potpunom saglasju. Popularnu muziku ne bih komentarisao, jer je ne poznajem. Vi znate da je uticaj bio dvosmeran. Evo, daću vam neke primere: Gavra Komadanović, sveštenik, tamo negde krajem XIX i početkom XX veka govori kako mu je mati pred spavanje pevala pesmu "Tri putnika putem putovahu". Na "Gospodi vozzvah" prvoga glasa potpuno je identično. Ima puno takvih primera o kojima je govorio Kornelije Stanković, pa i drugi. Neke narodne pesme je Crkva prihvatala potpisivajući im bogoslužbeni tekst. Neke crkvene pesme dobijale su neke druge tekstove i pevale su se veoma često u narodu. Kako bi rekao pesnik Momčilo Nastasijević, "kao dva zraka iz istog sunca".

Kako nas predstavljate u inostranstvu?

Predstavljam se kao neko ko će prikazati deo naše velike kulturne, muzičke baštine. I to je velika odgovornost, da tu muziku predstavimo onako kako mislimo da treba, a sebe kao nastavljače te tradicije koja je duga 2000 godina. U prvim godinama Hrišćanstva je već naznačeno kako tu muziku treba pevati. O tome govori Ignjatije Bogonosac: da treba da postoje dve pevnice i zašto treba da se smenjuju. Kaže: "Čak i ako najbolji pojac peva stalno, prisutne će obuzeti dremež". Dve pevnice se smenjuju pogotovo kada su psalmi u pitanju. Jedan psalamski stih desna pevnica, drugi psalamski stih leva pevnica i tako naizmenično. Dakle, postavljeno je sve u prvim vekovima Hrišćanstva i u saglasju sa učenjem svetih Otaca mi hoćemo da budemo nastavljači te crkvene tradicije i crkvenog pojanja. Što se tiče narodne muzike, tu se ipak konsultujemo sa muzikolozima, a nekada idemo onako intuitivno kada se odlučujemo za neki aranžman, za neki pristup. Ne znam, ne možemo odrediti koliko je ta narodna muzika stara, ali zapisi su tek krenuli da se rade negde polovinom XIX veka: Kornelije Stanković, pa Mokranjac koji odlazi na Kosmet da bi beležio, Vladimir Đorđević, pa njegove sestričine sestre Janković i tako dalje. I mi se oslanjamo na te zapise, naših etnomuzikologa. Što se tiče crkvene muzike, oslanjamo se na te stare rukopise. Skoro smo imali predstavljanje najstarijeg srpskog muzičkog rukopisa. To je rukopis sa kraja XIX veka, što je dokazano na osnovu vodenih znakova i nalazi se na Svetoj Gori, u manastiru Velika lavra, u manastiru Atanasija Velikog. Spremamo se da sa tim materijalom napravimo kompakt-disk. Mi hoćemo da naš pristup bude u skladu sa tradicijom, da je obogatimo, ali ne i da je suštinski menjamo.

Koliko je štete novokomponovana, tzv. turbo-folk muzika nanela ovom narodu?

Više puta sam o tome govorio. Jednom čak i u Skupštini, gde sam pustio jednu iransku pesmu u originalu, a onda sam pustio snimak jedne naše pevačice koja peva to isto, u istom tonalitetu, g-mol, na naš tekst. I rekao sam: proces je završen, mi pevamo iransku pesmu i pesmu daleke Indije ili Egipta, pevamo kao naše novokomponovane narodne pesme. Za mene je to tragično. I teško je sad, posle tolikog vremena konzumacije te muzike, tom narodu da dopre do svesti da to nije naše. A samo da im dopre do svesti da to nije naše, mislim da se toliko sve to ne bi primalo. Te pesme je neki centar, neki ljudi koji su to radili komercijalnih razloga, komponovao za narod obamrle svesti. To je muzika koja je agresivna, a i mi smo postali agresivniji slušajući tu muziku. To nije muzika našeg duhovnog bića. To je nešto strano, egzotično, i sad je teško očistiti te stvari i otkloniti tu veliku sramotu.

Ima li nade za preokret kad je muzika u pitanju?

Preokret se već događa, ali to je proces. To ne možete prekinuti preko noći nekim dekretom. To ide polako. Snaga te muzike već atrofira, već više nije agresivna toliko. Ne može da ponese toliko kao u svom početku, kada je nadirala na ovaj prostor, kada je potisnula našu autohtonu narodnu muziku. Mada se ta muzika sada i transformiše. Ona više nije čista novokomponovana narodna muzika, prelazi u neku pop muziku, u neku zabavnu muziku. Sad više ni ne razlikujem pevanje folk-zvezda od pevanja pop-pevačica. Oni su se sad približili. Skoro da su identični po zvuku.

Da li je sačuvana srpska narodna muzika?

U odnosu na to, srpska muzika je sačuvana. Evo vam primer: gledate na televiziji izvođače izvorne narodne muzike, ljudi koji se time bave snimaju kompakt-diskove. Svako od muzičara ima svoj pristup: neko bi možda dodao i neke klavijature, protiv čega sam i te kako, jer hoću da našu muziku izvodimo na našim instrumentima. Zašto da mi svetu izvozimo sintetički itison, kad možemo da izvozimo pirotske ćilime?

Kako možemo pomoći ljudima na Kosovu i Metohiji?

Možemo im pomoći. I ti mali prilozi, ako ih je dosta, znače mnogo. Imate, recimo, određeni broj telefona koji treba da pozovete za pomoć narodu na Kosovu i Metohiji. Često to radim, okrenem taj broj za Kosmet, za mladića obolelog od leukemije, za izgradnju manastirskog konaka... Mislim da je i najmanji prilog dragocen. I ne treba da se takmičimo u tome ko će dati veći prilog, da ne zaboravimo da i taj naš mali prilog znači mnogo. Kako je rekao Vladika Nikolaj u jednom društvu u Americi, kada su ljudi sakupljali priloge i kada se jedan pohvalio da je on dao najviše, vladika mu kaže: "Koliko si dao?". Na šta on odgovori "20000 dolara". Na to mu vladika kaže: "A, bravo! Ali, dao sam više od tebe. Dao sam 20 dolara". "Kako je to više?" pitao je čovek. "Ja sam dao poslednjih 20 dolara" odgovorio je vladika. I u tome je poenta.


Razgovor vodila Violeta Vučetić | Pravoslavlje
1853  MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO SRBA / Izvođači [Izvođači drevne srpske muzike] / Dragoslav Pavle Aksentijević (1942) poslato: April 12, 2011, 10:32:14 am
**

SRBLJAK


SRBLJAK označava zbirku celokupne srednjovekovne srpske crkvene poezije posvećene Srbima svetiteljima. Dugo vremena postojala je želja da se sve službe Srbima svetiteljima okupe na jednom mestu. Rakovački jeromonah Maksim je 1714. godine okupio do tada najveći broj tih službi u jednoj knjizi — SRBLJAKU. Srpska srednjovekovna crkvena poezija predstavlja jednu dopevanu i izrečenu celinu koja je pisana i pojana na srpsko-slovenskom jeziku gotovo do sredine 18. veka.

Sa prvim bogoslužbenim knjigama prevedenim sa grčkog jezika Srbi su upoznali i usvojili i oblike crkvene poezije. Ta srednjovekovna umetnička poezija ima svoje sopstvene zakone stvaranja, te ne prihvata oblike i rešenja usmenog, narodnog pesništva. Narodni pevač i srednjovekovni pesnik mogu poći od istog viđenja, ali će ih posebne poetike i jezici voditi zasebnim putevima. Tako je i stara srpska crkvena poezija preko svog jezika i ličnih pesničkih traženja stekla svoje osobenosti, a preko praćenja zakona srednjovekovne poetike ušla je u evropsku književnost. Ova poezija nastaje u svetlosti žitija. Svetiteljev lik pesnik već ima pred sobom uobličen u žitiju epski i tek tada on počinje da o njemu piše službu.

Ova poezija je pisana za pojanje, a i samo pesničko stvaranje se uglavnom shvata kao pojanje. Otuda se samo kroz saglasje reči i zvuka mogu otkriti ozarenja starih srpskih pesnika. Ne samo srpska, nego i čitava istočna hrišćanska bogoslužbena poezija svoju suštinu i oblik ostvaruje potpuno tek u pojanju. Srpska crkvena poezija nije pisana u stihu baš zato šo je pojanje, a ne stihotvorstvo, trebalo da ukrasi bogosluženje.

U opštem srednjovekovnom stepenovanju vrlina ljubav se shvata kao najviša i vrhunska dobrodetelj i kao najjači pokretač dela. Junaci crkvene poezije su pokretani pre svega ljubavlju ka nadumnim lepotama. Ljubav može da okrilati podvižnike i pokrene ih ka pobedi. Sa plamom duhovne ljubavi svetitelji se podvižu, rastaju se sa plotskim svetom, odlaze na stradanje i u smrt. U ovoj poeziji se veličaju praroditeljske duhovne zasluge kojima oni utiru duhovni put potomstvu, slavi se podvižničko rastajanje sa zemaljskim i zadobijanje višnjeg carstva i moli za mir i smirenje čitave vaseljene.


Đorđe Trifunović (1970.)





Produkcija/Production: Dragoslav-Pavle Aksentijević — Ton majstor/Recording Engineer: Zoran Marinković — Likovno rešenje/Design: Dragoslav-Pavle Aksentijević — Recenzija i prevod/Recension and Translation: Vladan Perišić — Naslovna strana: LOZA NEMANJIĆA, Pećka Patrijaršija, 14. vek. Fotografija/Photo: Nikola Živković — Snimljeno u manastiru VAVEDENJE PRESVETE BOGORODICE u Beogradu. — Ison/Ison: Minta Aleksinafki, Branimir Jovanović, Martin Legat, Vladan Perišić, Nebojša Popović — Novoruskoslovenski tekst u neumskim zapisima 18. veka približen je srpskoslovenskom izvorniku.
1854  MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO SRBA / Izvođači [Izvođači drevne srpske muzike] / Dragoslav Pavle Aksentijević (1942) poslato: April 12, 2011, 10:31:19 am
*


DRAGOSLAV PAVLE AKSENTIJEVIĆ — DISKOGRAFIJA


    
—   4 kasete Vizantijska duhovna muzika (FTF Beč 1984)
—   LP i kaseta Srpski melodi (PGP Beograd 1986) — Bestseler za 1987. godinu
—   CD Muzika stare Srbije  (PGP Beograd 1987)
—   Kaseta Muzika Balkana (Touch London 1988)
—   LP i kaseta Srbljak (izdanje autora 1989)
—   LP i kaseta Psalmi (Jugoton Zagreb 1990)
—   CD Popoj mi slugo careva (PGP Beograd 2001)
—   CD Antologija srpske duhovne muzike 1 (izdanje autora 2002)
—   CD Antologija srpske duhovne muzike 2 — u pripremi
—   CD sa izvornom narodnom muzikom — u pripremi
  

VIDEO ZAPISI

—   Film Boj na Kosovu 1989. godine

—   više televizijskih emisija:
  • 365 godina posle — RTS 1987.
  • Soko ptica — Studenica, RTS 1988.
  • Đavolja varoš
  • Popoj mi slugo careva — RTS
  • Soko bira — RTS

jugokoncert
1855  MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO SRBA / Izvođači [Izvođači drevne srpske muzike] / Dragoslav Pavle Aksentijević (1942) poslato: April 12, 2011, 10:30:56 am
*





DRAGOSLAV PAVLE AKSENTIJEVIĆ


Dragoslav-Pavle Aksentijević rođen je u Beogradu 1942. Diplomirao je i magistrirao na Likovnoj akademiji u Beogradu. Bavi se drevnom srpskom i vizantijskom crkvenom muzikom. Poje po transkripcijama neumskih zapisa od 12. do 18. veka i po sopstvenim zapisima oslanjajući se na živo usmeno predanje. Nastupa uz bruj (ison) manjeg muškog vokalnog sastava (do 5 članova). Radi beleženja i snimanja napeva preduzimao je brojna putovanja po Grčkoj, Svetoj Gori i Kipru. Nastupao je u zemlji (Beograd, Dubrovnik, Budva, Niš, Negotin itd.) i inostranstvu (Francuska, Austrija, Nemačka, Grčka, zemlje bivšeg SSSR-a, SAD). Septembra 1988. dobio je Prvu nagradu za interpretaciju vizantijskih napeva na Međunarodnom horskom festivalu u Kardici (Grčka), a januara 1990. jedinu nagradu Međunarodnog festivala u Moskvi. Dobitnik je nagrade Fonda za kulturu grada Beograda za 1989, Zlatne medalje Kulturno-prosvetne zajednice Srbije za 1990, nagrade Radio Insbruka 1990. i Godišnje nagrade UMUS-a 2000. godine.  


GRUPA ZAPIS

Godine 2000. Dragoslav-Pavle Aksenitijević, u dogovoru sa četiri mlada muzičara, osniva grupu Zapis da bi se bavili srpskom izvornom narodnom muzikom sačuvanom do današnjih dana u živom usmenom predanju.

Programi grupe sačinjeni su na osnovu melografskih zapisa naših muzikologa sa područja Istočne Srbije, Južne Srbije i Kosmeta.

Već prvim nastupima grupa Zapis izaziva veliko interesovanje u javnosti i dobija izuzetno dobre kritike.

Grupa nastupa u istom sastavu kao i u izvođenju crkvene muzike — ukupno pet izvođača:

DRAGOSLAV-PAVLE AKSENTIJEVIĆ, pojac (solista)
RASTKO AKSENTIJEVIĆ, ison i žičani instrumenti
BOJAN IVKOVIĆ, ison i udaraljke
DAMNJAN AKSENTIJEVIĆ, ison, kanonarh, žičani isntrumenti
SPASOJE TUFEGDŽIĆ, ison, duvački instrumenti

Iz dosadašnjih aktivnosti grupe Zapis izdvajamo sledeće:

—   2000. godine učestvuje u projektu B92 Serbia Sounds Global
—   2001. godine objavljen CD "Popoj mi slugo careva za" PGP
—   2002. godine za RTS snima dve emisije "Popoj mi slugo careva" i "Soko bira"

Grupa Zapis je imala zapažene nastupe u Beogradu, Nišu, Novom Sadu, Trebinju, Banja Luci, Nikšiću, Sen Galemu, Bernu, Cirihu... Za nepune dve godine postojanja grupa je održala preko 40 koncerata, sa više od 30 celovečernjih programa.

Novi CD grupe Zapis sa izvornom muzikom trenutno se nalazi u pripremi.


Tekst: jugokoncert
Fotografija: Velimir Panajotović
1856  NASLEĐE / Narodna i umetnička muzika Srba / Istorija srpske muzike [Roksandra Pejović] poslato: April 12, 2011, 09:47:44 am
*

MUZIČKO STVARALAŠTVO I IZVOĐAŠTVO OD 18. VEKA DO DANAS


Dok je muzika imala istaknutu ulogu u srpskoj srednjovekovnoj državi (od 12. do 15. veka), zvanično muziciranje bilo je zamrlo u doba robovanja pod Turcima. U evropske muzičke tokove uključivali su se Srbi u Vojvodini u 18. veku, u granicama Habsburške monarhije, ne zaboravljajući svoje tradicionalne korene. Naručioci ikonostasa, portreta i mrtvih priroda uživali su u muzici koja se odvojila od orijentalnih uzora. Ipak, ostalo je malo podataka o crkvenoj i svetovnoj muzici toga doba.

Iako iz 18. i 19. veka, crkvene osmoglasnične melodije, pojane u Hilandaru, i još neke crkvene pesme, nastajale su po uzorima iz 15. veka / D. Petrović, Osmoglasnik u muzičkoj tradiciji Južnih Slovena, Beograd, 1982/. Postoji verovatnoća da je u prvoj polovini 18. veka nastalo crkveno pojanje na osnovu kasnovizantijske tradicije i srpskog narodnog pojanja (od 1713. ono je na crkvenoslovenskom jeziku). Pod ruskim se uticajem kanti, oblici ruske neliturgijske muzike, javljaju u srpskim dramskim delima. U Beogradu, tada pod vlašću Austrijanaca, osnovana je 1721. grčka škola pojanja, a krajem 18. i početkom 19. veka u Sremskim Karlovcima, središtu srpske mitropolije, nastalo je karlovačko pojanje /R. Pejović, Istorija muzike jugoslovenskih naroda, Beograd, 1989/.

Građani su u to doba sticali muzičko obrazovanje. Oličenje tadašnje narodne muzike bio je Irig, gde su se okupljali guslari iz raznih krajeva.

Srpska muzika 19. veka razvijala se širom Srpstva, u Srbiji i austrougarskim gradovima naseljenim srpskim življem, s centrima u Beogradu i vojvođanskim mestima. to je bilo vreme obeleženo amaterizmom, ali se u njemu začela srpska muzika romantičarskog stila, zasnovana na narodnom melosu. Pored srpskih muzičara domorodaca, njenom usponu su doprineli i stranci, osobito Česi, koji su bili horovođe u srpskim pevačkim društvima, svirali u orkestrima i predavali po školama.

Muzika je pretežno bila u službi rodoljubivih ideja i očuvanja naroda, što su pokazale i besede (koncepti s takozvanim mešovitim programom — horovima, solističkim i orkestarskim kompozicijama, kao i pozorišnim komadom) koje su organizovala crkvena pevačka društva, stožeri srpskog muzičkog života. Do vrhunca na polju negdašnje horske muzike prispelo se u Pančevu sedamdesetih a u Beogradu, Subotici i Kikindi osamdesetih godina 19. veka. U kragujevačkom teatru negovana je scenska muzika već u doba Miloša Obrenovića, a zatim u Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu (osnovano 1861), koje je izvodilo predstave za srpsku publiku u vojvođanskim i slavonskim mestima, kao i u beogradskom Narodnom pozorištu (osnovano 1868 /R. Pejović, Srpsko muzičko izvođaštvo romantičarskog doba, Beograd, 1991. Osnovnu literaturu za sagledavanje srpske istorije muzike 19. i 20. veka čine dva dela: S. Đurić-Klajn, Razvoj muzičke umetnosti u Srbiji, Historijski razvoj muzičke kulture u Jugoslaviji, Zagreb, 1962. i V. Peričić, Muzički stvaraoci u Srbiji, Beograd, 1969). Autor većine aranžmana i muzike za komade bio je Slovenac Davorin Jenko (1835—1914), koji je trideset godina bio dirigent Narodnog pozorišta. Od osamdesetih godina 19. veka u oba pozorišta postavljaju se operete i opere. Opera na Bulevaru operskog pevača internacionalnog renomea, basa Žarka Savića (1861-1934), bila je kratkog veka (1909—1911).

Orkestarsko koncertiranje počelo je 1842. u Beogradu, a uskoro potom je u ovom gradu gostovao Johan Štraus sa svojim orkestrom, izvodeći i sopstvene kompozicije inspirisane srpskim narodnim melosom, što su činili i drugi strani umetnici. Simfonijski koncerti priređivani su od devedesetih godina 19. veka. Pored pijanistkinje i kompozitorke Jovanke Stojković (1855—1892), izgleda učenice Franca Lista, koja je gostovala u Beču, Gracu, Pešti i Parizu, za srpsku publiku svirali su veliki violinisti Jan Kubelik i Anri Marto, zatim srpski violinista Dragomir Krančević, koga su slušali Beč, nemački gradovi i Pešta, pijanistkinja Sidonija Ilić, operska pevačica Sofija Sedmakova, koja je stekla reputaciju u nemačkim operskim kućama, zatim Beogradski kvartet i drugi. Godine 1899. osnovana je Srpska muzička škola.

Muzičari i nemuzičari melografisali su svetovnu i crkvenu narodnu muziku da bi se sačuvala i poslužila kao inspiracija kompozitorima. Muzičko stvaralaštvo bilo je orijentisano ka horovima, solo-pesmama i scenskim delima, dok su instrumentalni i vokalno-instrumentalni opusi bili manje bojni. Temelje profesionalne, nacionalno usmerene muzike postavio je kompozitor, pijanista i dirigent Kornelije Stanković (1831—1865), zaslužan kao zapisivač crkvene i svetovne narodne muzike. Njegovi sledbenici, delujući kao dirigenti i kompozitori, prihvatili su kao jedino moguće njegove ideje o nacionalnom stilu. Uzdigli su srpsko stvaralaštvo, a pojedinci su ga doveli do međunarodno priznatih vrednosti.

Centralna ličnost srpske muzike bio je Stevan Stojanović Mokranjac (1856—1914), odgajen na srpskoj crkvenoj i narodnoj muzici.

Studirao je u Minhenu, Rimu i Lajpcigu. Kao dirigent Beogradskog pevačkog društva od 1887. godine, načinio je od ovog hora izvanredan izvođački ansambl i s njim gostovao u mnogim srbijanskim gradovima, šireći muzičku kulturu, a potom je preduzimao turnjee u austrougarske gradove da bi probudio nacionalna osećanja njihovih srpskih stanovnika i želju za ujedinjenjem, istovremeno pokazujući visok interpretacijski nivo. Prvo je posetio Dubrovnik, Kotor i Cetinje, zatim Skoplje, Solun i Budimpeštu; koncertirao je u Sofiji, Plovdivu i Carigradu, takođe u Petrogradu, Nižnjem Novgorodu, Moskvi i Kijevu, te najzad, 1899. u Berlinu, Drezdenu i Lajpcigu. Ova gostovanja pratili su srpski ambasadori i predstavnici zemalja u kojima su održavani koncerti, te su pružila izvanrednu izvanrednu priliku da se u stranim zemljama prikažu umetnički rezultati srpskog stvaralaštva i izvođaštva. Takvih pregnuća imala su i druga srpska pevačka društva.

Mokranjčevih Petnaest Rukoveti (1883—1909), horskih kompozicija a kapela, zasnovanih na narodnom melosu iz Srbije, Stare Srbije i s Kosova, iz Crne Gore, Makedonije i Bosne, vrhunska su dostignuća srpske muzike. One plene izvanrednim izborom narodnih melodija i njihovim oblikovanjem uslovljenim "smislom za latentne harmonske osnove napeva", primenom modalnih rešenja, korišćenjem kontrapunkta, "razrađene i gipke fakture". Efektan i duhovit hor Kozar, po dvema narodnim pesmama, takođe pokazuje kompozitorsku originalnost. Mokranjčeva crkvena dela poseduju iskonski, monumentalan, snažan, dubok, topao sadržaj (Opelo u fis molu, Liturgija, Tebe Boga hvalim). Ovaj veliki kompozitor bio je među prvim srpskim autorima etnomuzikoloških studija /Narodne pesme i igre sa melodijama iz Levča, Beograd, 1902; Osmoglasnik, Beograd, 1908/.

Pored horova, savremenici Stevana Mokranjca komponovali su opere, instrumentalne i vokalno-instrumentalne opuse, solo-pesme. Josif Marinković (1851—1931), svršen student praške Orguljaške škole, bio je dirigent beogradskog Akademskog pevačkog društva "Obilić". Kao prevashodni romantičar, autor je rodoljubivih horova (poznat je Narodni zbor, koji počinje rečima: "Hej trubaču, s bojne Drine"), horskih dela pod uticajem narodne muzike (Kola) i solo-pesama izrazite i raspevane melodike na tekstove srpskih pesnika ("Molitva" i "Grm" po Vojislavu Iliću).

Stanislav Binički (1872—1942) iskazao je svoje muzičke sposobnosti kao dirigent i kompozitor. Po završetku Minhenskog konzervatorijuma izvodio je simfonijsku literaturu s Orkestrom Kraljeve garde, a s ovim ansamblom i Pevačkim društvom "Obilić" vokalno-instrumentalna dela — Hajdnovih Sedam reči Hristovih i Stvaranje sveta, a 1910. Betovenovu Devetu simfoniju, koja je predstavljala izvanredan muzički događaj starog Beograda. Bio je to prvi direktor Beogradske opere i osnivač Muzičke škole "Stanković". Među njegovim kompozicijama jeste i opera Na uranku, u stilu italijanske verističke opere i srpskog gradskog folklora.

Kompozitor Isidor Bajić (1878—1915), đak Peštanskog konzervatorijuma, pokazao se kao vrstan organizator muzičkog života u Novom Sadu, gde je pokrenuo "Srpski muzički list", notnu ediciju Srpska muzička biblioteka i osnovao Muzičku školu. Dirigovao je, pisao članke i udžbenike i komponovao (opera Knez Ivo od Semberije, pesme, koje je narod prihvatio kao svoje i druga dela).

Slušajući glasovite češke horove poput Hlahola i Moravskih učitelja, i svetski priznate interpretatore kao što su bili Korto Učinski, Rubinštajn, Frančeskati, Pšihoda, Majnardi, Šaljapin i Rene-Baton, Beograđani su pratili i razvoj domaćih umetnika. Zahvaljujući pomoći ruskih pevača emigranata, Lizi Popovoj, Kseniji Rogovskoj, Pavlu Holotkovu, Đorđu Jurenjevu i Lavu Zinovjevu, Beogradska opera, osnovana 1920. godine, predvođena Stevanom Hristićem i Lovrom Matačićem, izgradila je bogat repertoar. Pored standardnih dela, postavljene su bile opere P. I. Čajkovskog, A. P. Borodina i M. P. Musorgskog, zatim Vagnerovi Holanđanin lutalica, Loengrin i Tanhojzer, Saloma Riharda Štrausa i druge. Izvodila ih je ekipa pevača, među kojima su bila Zdenka Zikova, Živojin Tomić, Vojislav Turinski, Melanija Bugarinović i Bahrija Nuri-Hadžić, protagonistkinja na premijeri Bergove Lulu, u Cirihu 1934. godine. Visoki nivo baletskog korpusa uzdigli su takođe ruski umetnici, zatim Nataša Bošković, Miloš Ristić i drugi. Mogli su se, pored romantičarskih, gledati i savremeni baleti, kao Žar-ptica Igora Stravinskog.

Beogradska filharmonija, osnovana 1923. godine, umetnički je napredovala pod Stevanom Hristićem i Lovrom Matačićem izvodeći, od 1931. do 1937. godine simfonijske i vokalno-instrumentalne opuse, Honegerovog Kralja Davida, Kralja Edipa Stravinskog, Verdijev Rekvijem, Hendlovog Mesiju i Betovenovu Misu solemnis. Na koncertnom podijumu slušani su duo Marije i Olge Mihailović (violina i klavir), pijanisti Ljubica Maržinec i Emil Hajek, vokalna solistkinja Jelka Stamatović i klavirski Beogradski kvartet. Muzička nastava je izvođena u dvema muzičkim školama i na Muzičkoj akademiji, osnovanoj 1937. godine.

U vremenskom rasponu od 1918. do 1941. godine, operski kompozitori pokazali su interesovanje za razne stilske pravce, od romantizma do četvorostepene muzike. U senci četvorice izrazitih ličnosti, P. Konjovića, M. Milojevića, S. Hristića i J. Slavenskog, stvarali su svi ostali muzičari prve Jugoslavije.

Komponovanje, pisanje o muzici i organizovanje muzičkog života bila su područja na kojima je delao Petar Konjović (1883—1970). Bio je direktor Zagrebačke opere, upravnik Osječke opere, jedan od osnivača Muzičke akademije i Muzikološkog instituta u Beogradu. Komponovao je opere inspirisane narodnom muzikom, stilski bliske stvaralaštvu Leoša Janačeka. Obe njegove opere, Knez od Zete (1929) i Koštana (1931); u Brnu izvedena 1932, a u Pragu 1935) u koncepciji su muzičke drame: u prvoj su odgovarajućim muzičkim jezikom suprotstavljene mletačka i crnogorska sredina, a u drugoj je impresivno dočaran vranjanski ambijent i potresno prikazana čežnja za mladošću. Konjovićeve solo-pesme, romantičarske ili romantičarsko-impresionističke (Chanson), neretko su bliske narodnom melosu (Pod pendžeri). Mada sadržajno raznoliki, njegovi tekstovi o muzici odnose se na tematiku koja je bila u njegovom primarnom interesovanju, na muzičko stvaralaštvo nacionalnog stila (Ličnosti, Zagreb, 1920; Knjiga o muzici, Novi Sad, 1947; Miloje Milojević, Beograd, 1954; Stevan Mokranjac, Beograd, 1956/.

Na Minhenskom konzervatorijumu, u Francuskoj i Pragu gde je doktorirao muzikološke nauke 1924/25, Miloje Milojević (1884—1946) produbio je svoja muzička znanja. Romantičarsko i nacionalno-romantičarsko opredeljenje obogatio je stilskim usmerenjima Riharda Štrausa, impresionizmom, pa čak i ekspresionističkim elementima. Najizrazitiji je u solo-pesmama (zbirka Pred veličanstvom prirode) i klavirskim kompozicijama (Melodije i ritmovi sa Balkana, svite, Kamaje). Bio je vodeći beogradski muzički kritičar i autor vrednih muzičkih napisa iz srpske i jugoslovenske muzike /Smetana, život i dela, Beograd, 1924; Smetanin harmonski stil, Beograd, 1926; Muzičke studije i članci, I—III, Beograd, 1926, 1933. i 1953/.

Stevan Hristić (1885—1958) stekao je muzička znanja u Lajpcigu, Moskvi, Rimu i Parizu. Bio je direktor Beogradske filharmonije i Beogradske opere. Pokazao je osobite sklonosti ka vokalnoj muzici komponujući tehnički doterana dela u neoromantičarskom, verističkom i romantičarsko-impresionističkom stilu, ponekad obojenim narodnim melosom. Kamerna opera Suton (1925) verno oslikava stari patricijski Dubrovnik a balet Ohridska legenda (1947) svoju popularnost duguje srpskom i makedonskom folkloru, izražajnoj melodici, temperamentnom ritmu i rafiniranom orkestru. Crkvena muzika pokazuje ruske uticaje (Opelo u fus molu).

Još jedna istaknuta ličnost starog Beograda, hrvatski kompozitor Josip Slavenski (1896—1955), opijenost međumurskim folklorom proširio je na balkansku (orkestarska Balkanofonija) i orijentalnu muziku (vokalno-instrumentalna, Religiofonija, odnosno Simfonija orijenta).

Zastupnici romantičarskog stila su, pored drugih, bili Petar Stojanović (1877—1957), violinista, koji je nastupao u evropskim gradovima, komponujući koncerte i sonate za violinu, violu i druge instrumente i kamerne opuse, zatim Petar Krstić (18771—1957), kompozitor opera i solo-pesama, kao i Kosta Manojlović (1890—1949), autor modalno obojenih horova, koji se bavio muzičkom istorijom i etnomuzikologijom /Spomenica St. Mokranjcu: Beograd, 1928; Narodne melodije iz Istočne Srbije; Beograd 1953/.

Praške generacije srpskih studenata bile su u prvim radovima zainteresovane za impresionizam, neoklasicizam, ekspresionizam i četvrtstepenu muziku. Njihovi predstavnici će, izuzev Vojislava Vučkovića (1910—1942), nastaviti svoju delatnost posle 1945. godine. Ovaj kompozitor i doktor muzikologije napustio je ekspresionizam i okrenuo se uticajima sovjetskih kompozitora u orkestarskim, vokalno-instrumentalnim i drugim delima /Muzika kao sredstvo propagande, Prag, 1934; Materijalistička filozofija umetnosti, Beograd, 1985; Muzički portreti, Beograd, 1939; Izbor eseja, Beograd, 1955; Umetnost i umetničko delo, Beograd, 1962; Studije, eseji, kritike (sabrana dela), Beograd, 1968/.

Posle vraćanja na stare uzore, od polovine 20. veka je počelo hvatanje koraka sa zapadnoevropskim tendencijama. Muzički život je postao intenzivniji i mnogi njegovi predstavnici stekli su evropska priznanja. To je pre svega učinila Beogradska opera, koja je zahvaljujući direktoru i dirigentu Oskaru Danonu /R. Pejović, Oskar Danon, Beograd, 1986/ (rođ. 1913) i njegovim saradnicima, kompozitoru i dirigentu Krešimiru Baranoviću (1894—1975), dirigentu Dušanu Miladinoviću (rođ. 1924), reditelju Mladenu Sabljiću (rođ. 1923) i scenografu Dušanu Ristiću (rođ. 1913) — prodrla u Evropu. Gostovanja su od 1955. do 1963. godine obuhvatila Vizbaden, Pariz, Lozanu, Veneciju, Kairo, Firencu, Varšavu, Torino, Barselonu, Monte Karlo, Aleksandriju i Edinburg. Izvedene su, između ostalih, opere Boris Godunov i Hovanščina Musorgskog, Knez Igor Aleksandra Borodina, Masneov Don Kihot, Kaća Kabanova Leoša Janačeka, Gunoov Faust, Zaljubljen u tri narandže i Kockar Sergeja Prokofjeva, Smetanina Prodana nevesta i scenski oratorijum Gorski vijenac Nikole Hercigonje. Baletski korpus je u zemlji i inostranstvu imao niz zapaženih predstava, od popularne Hristićeve Ohridske legende, Baranovićevih Licitarskog srca i Kineske priče do Romea i Julije Prokofjeva i Bartokovog Čudesnog mandarina. Njegovom usponu doprineo je i koreograf Dimitrije Parlić (1919—1986), koji je bio šef baleta opera u Beču i Rimu.

Beogradska filharmonija pod K. Baranovićem i Živojinom Zdravkovićem zadržala je primat prvog beogradskog orkestra, pored orkestra Radio-televizije Beograd (dirigent Mladen Jagušt, rođ. 1924) i Umetničkog ansambla Doma Jugoslovenske narodne armije. Kamerni ansambli, klavirski Beogradski trio, Srpski gudački kvartet, gudački ansambl "Dušan Skovran", pod palicom Aleksandra Pavlovića i horovi: Radio-hor pod Borivojem Simićem (rođ. 1920), studentski "Branko Krsmanović", predvođen Bogdanom Babićem (1921—1980), kao i ženski hor Collegium musicum sa Darinkom Matić-Marović (1934) — doprinose raznovrsnosti muzičkog života i na gostovanjima u inostranstvu. Priznanja van zemlje stekli su operski pevači Biserka Cvejić i Radmila Bakočević, violinista Stefan Milenković i mnogi drugi, a među baletskim igračima Jovanka Bjegojević, Dušanka Sifnios, Milorad Mišković i Žarko Prebil (danas je šef baleta Rimske opere).

Značajan je muzički centar i Novi Sad, u kome su, pored Vojvođanske filharmonije i operske kuće, delovali brojni kamerni ansambli. Ovaj grad ima i Muzički odsek Akademije umetnosti, a u njenom okrilju i Elektronski centar. Muzička aktivnost Niša je usmerena pre svega ka Jugoslovenskim horskim svečanostima, na kojima se okupljaju horovi iz zemlje i inostranstva.

Negdašnji studenti Praškog konzervatorijuma, zajedno s drugim, po godinama bliskim kompozitorima, pokazali su različite stilske sklonosti. Od tradicije su pošli Milenko Živković /Napisao je Rukoveti St. St. Mokranjca, Beograd, 1957/ (1901—1964), Svetomir Nastasijević (1902—1979) i Stanojlo Rajičić (rođ. 1910), koji je prispeo do reskog, politonalnog harmonskog jezika. Komponovao je operu Simonida i televizijske opere, cikluse za glas i orkestar (Na Liparu, Lisje žuti i dr.), simfonije i koncerte za razne instrumente. Narodnim melosom su u kantatama bili inspirisani Jovan Bandur (1899—1956) i Mihailo Vukdragović (1900—1986), autor ciklusa solo-pesama Vokalna lirika. Marko Tajčević (1900—1984) stvaralac je profinjene i do detalja iznijansirane, s merom oblikovane i nacionalno obojene male forme, pretežno moderne harmonije. Njegovi su Sedam balkanskih igara za klavir, horovi (među kojima i Četiri duhovna stiha), solo-pesme. Iz kasnog romantizma i Štrausovog orkestra proizilaze opusi Mihovila Logara — balet Zlatna ribica i opera Pokondirena tikva. Svetu neoklasicizma pripadaju dela Predraga Miloševića (1904—1988) i Milana Ristića (1908—1982), čije simfonije pokazuju jasnoću i sažetost forme, rad s tematskim jezgrom i koncertantne elemente. Ekspresionizmu duguje svoje muzičke misli orkestarski opusi Dragutina Čolića (1907—1987) i Ljubice Marić (rođ. 1909). Originalna, inspirisana, iskonskog izraza, vezana za tlo s kojeg je potekla, ona stvara u jedinstvu drevnog i savremenog. Pored kantate Pesme prostora i Pasakalje za orkestar, komponovala je ciklus kompozicija na osnovu pojedinih glasova Osmoglasnika koji je Mokranjac zabeležio: Oktoih I, Vizantijski koncert za klavir i orkestar, kantatu Prag sna, Ostinato super thema octoicha za harfu, klavir i gudače.

Neoromantizam je česta inspiraciona potka kompozitorima umereno savremenog jezika koji su diplomirali na beogradskoj Muzičkoj akademiji. Poneki muzički stvaraoci priklanjali su se impresionizmu ili neoklasicizmu, a bilo je i takvih koji su stremili novim zvučnim svetovima. Vasilije Mokranjac (1923—1984) — u dramatskim, temperamentnim, gotovo eruptivnim simfonijama snažnog izraza — koristio je kratke, jezgrovite ideje koje su mogle obuhvatiti samo jedan akord, gusto orkestarsko tkivo i višeslojne harmonije u okviru široko shvaćene tonalnosti. Njegove klavirske kompozicije imaju i impresionističke odsjaje (Odjeci).

Umereno savremeni jezik karakteriše dela Radomira Petrovića (1923—1991), autora kantata i horova, i Dragutina Gostuškog (rođ. 1923), koji je doktorirao na Filozofskom fakultetu u Beogradu, /Njegova doktorska disertacija nosi naslov Umetnost u nedostatku dokaza, a izdata je pod naslovom Vreme umetnosti, Beograd, 1968/ poznatog po violinskom koncertu i horovima. U istom stilu s ukomponovali Kosta Babić (rođ. 1927) svoje duhovite horove, Dušan Kostić (rođ. 1925) orkestarske i vokalno-instrumentalne opuse i Vlastimir Peričić (rođ. 1927) orkestarske kompozicije i solo-pesme /V. Peričić, pored već pomenutog priručnika Muzički stvaraoci Srbije (Beograd, 1969), napisao je monografije o Josifu Marinkoviću (Beograd, 1967) i Stanoju Rajičiću (Beograd, 1971)/.

Tradicionalna, ali i savremena izražajna sredstva karakterišu simfonije Aleksandra Obradovića (rođ. 1927), jarkog orkestarskog intenziteta. Vitomir Trifunović (rođ. 1916), u sintezi tradicije i avangardnih elemenata, progovorio je zvukom novih dimenzija u Sintezama 4, Asocijacijama i Koncertu za violinu. Konstantne metamorfoze karakterišu stvaralaštvo Rudolfa Bručija (rođ. 1917), okrenutog ka orkestarskim i vokalno-instrumentalnim oblicima. Njegova Sinfonia lesta je dobila međunarodnu nagradu na konkursu u Briselu.

Neoklasicističke osobine imaju dela Enrika Josija (rođ. 1924), snažnog izraza i polifonog mišljenja, u jedinstvu drevnog i savremenog. Među njima su scenska vizija Stefan Dečanski, balet Ptico, ne sklapaj svoja krila, Klavirski koncert. Spisak Dušana Radića (rođ. 1929) za glas i klavir i Ćele-kula izrastaju, kao i njegova druga dela, iz istog stilskog izvora. On je poslužio i Dejanu Despiću (rođ. 1930) kao konstantno inspirativno vrelo u Triptihu za violinu i orkestar, koncertima i klavirskim opusima.

Među kompozitorima koji su se pojavili od 1956. godine pojedini su se usavršavali u Parizu, Varšavi, Štutgartu, Kelnu, Utrehtu i Prinstonu /O avangardnim stremljenjima srpskih kompozitora pisala je Mirjana Veselinović: stekla je doktorat disertacijom Stvaralačka prisutnost evropske avangarde u nas (Beograd, 1989)/. Oni su neoklasicizam prihvatili kao svoje polazište, koristeći se aleatorikom, serijalnom, elektroakustičnom i tape muzikom, kao i postmodernim tehnikama.

Oslobođen tonaliteta u svojim delima napregnute zvučnosti, Petar Ozgijan (1932—1979) najizrazitiji je u orkestarskim kompozicijama, Triptihu i Nokturnu. Izuzetna ličnost Vladana Radovanovića (rođ. 1932), rukovodioca Elektronskog studija Radio-Beograda, avangardna je na području muzike, slikarstva i književnosti. Sphaeroon i Sonora su među njegovim muzičkim opusima. Srđan Hofman (rođ. 1944) u stalnom je traženju novih izražajnih sredstava, od vokalno-instrumentalnog Cantus de morte do postmodernih tehnika Deja vu).

Kompozitori otkrivaju atmosferu srpske prošlosti i tumače je savremenim izražajnim sredstvima. U težnji za specifičnim koloritom dolaze do profinjenih, prozračnih boja, ali i do jarkih stalnih zvučanja.

Arhajska patina odzvanja u orkestarskim (Sinfonia polifonica) i kamernim kompozicijama (Basma) Mirjane Živković (rođ. 1934). Prisustvo drevnosti, naročito davne srpske prošlosti, oživljeno jezikom bliskog Poljskoj školi, karakteriše muzičke ideje R. Maksimovića, S. Atanackovića, Z. Hristića i Z. Erića. Rajko Maksimović (rođ. 1935) komponovao je madrigale Iz tmine pojanje, po srednjovekovnim zapisima, i oratorijum Buna protiv dahija. Slobodan Atanacković (rođ. 1937) zainteresovan je i za arhaične slojeve našeg muzičkog folklora. Njegovi su oratorijumi Dies gloriae i Akatist. Zoran Hristić (rođ. 1938) sklon je neobičnim zvučnim kombinacijama (koreotorijum Korak, srodan totalnom teatru, balet Darinkin dar, vokalno-instrumentalne kompozicije). Dela Zorana Erića (rođ. 1950) odlikuju se složenom, zvučno prozračnom fakturom u muzici za klavir i orkestar Mirage, baletu Banović Strahinja i u brojnim kamernim opusima. Vuk Kulenović (rođ. 1946) postiže snažnu emotivnost (Quasar OH 471, Ikar). Izraz i prepoznatljivost stila Milana Mihajlovića (rođ. 1945) počivaju na korišćenju specifičnog modusa (kamerna kompozicija Lamentoso) i prozračnom koloritu (Simfonijske metamorfoze). Impresionizmu duguje i savremeni jezik Vlastimira Trajkovića (rođ. 1947) u orkestarskom Tempora retenta, delu Duo za klavir i orkestar i kamernim opusima.

Individualnost svakog pojedinog savremenog muzičkog stvaraoca ne može se sagledati u nekoliko rečenica. Bez sumnje je da oni imaju samosvojnost i da zavređuju još veću prisutnost u svetu evropske i svetske muzike.


Piše: Roksandra Pejović | Rastko
1857  NASLEĐE / Narodna i umetnička muzika Srba / Istorija srpske muzike [Roksandra Pejović] poslato: April 12, 2011, 09:47:33 am
*

SREDNJEVEKOVNA MUZIKA


Dokaza o postojanju muzičara, pevača, svirača u žičane instrumente i bojne trube kod Južnih Slovena ostavili su, između ostalih, vizantijski istoričari i arapski putopisci. Tragovi slovenskog muziciranja možda su sadržani u pesmama i igrama dodola, devojaka okićenih cvećem koje idu po selu kako bi molile kišu da pada, u krstonoškim pesmama, čiji učesnici nose krst i ikonu sveca, moleći se za rodnu godinu i u drugim obredima.

Kada su Ćirilo i Metodije, pokrštavajući Slovene u 9. veku, preveli grčke knjige na slovenski i uveli bogosluženje na ovom jeziku, počeo je, pretpostavlja se, razvoj slovenske crkvene muzike. Verovatno su grčke melodije bile prilagođavane slovenskim rečima. Kasnije su izvesni crkveni tekstovi čitani, drugi su recitovani na jedan, dva ili tri tona, a liturgijske pesme pevane su, izgleda, u početku silabično a potom s melizmima.

Srpska srednjovekovna muzika, kao i umetnost istog doba, razvijala se u sferi delovanja vizantijske muzičke kulture u srpskoj državi od 12. do 15. veka, ali i za vreme petvekovnog robovanja pod Turcima. Pojanje je bilo jednoglasno izvođeno solistički ili u horu (u dve pevnice). Dirigent (domestik) pokretima ruku pokazivao je tok melodije koja se učila napamet: glavni pevač (protopsalt) otpevao bi početnu intonacijsku formulu, zapravo skraćenu melodijsku pripremu pesme, odnosno melodijsko — ritmičku celinu koja karakteriše pojedini crkveni napev (poznavanje ove formule omogućavalo je iskusnom pevaču da otpeva celu pesmu), a zatim bi počinjao melodiju unisono, jednoglasno s horom (pesma je mogla imati i druge formule). Ako ej melodija bila melizmatična, solista bi je sam otpevao, uz držani ton hora (ison).

Kao uzori, tj. modeli po kojima su komponovane srpske crkvene melodije, služile su melodije Osmoglasnika, zbirke crkvenih pesama za nedeljnu službu (večernje, jutarnje, liturgija), posvećene Hristovom vaskrsenju. One su ciklično, u osam nedelja ponavljane tokom crkvene godine u jednom od osam crkvenih glasova — svaki glas je podrazumevao određeni modus zasnovan na izvesnom broju formula. Pesme Osmoglasnika su služile kao uzori za stvaranje drugih crkvenih pesama. Veliki značaj su imale pesme posvećene srpskim vladarima i službe koje su pisali srpski autori: U njima nema srednjovekovnih nota — neuma, ali ima oznaka pojedinih glasova, što znači da su bile predviđene za pojanje.

U crkvenim izvorima postoji informacija o svakodnevnom pojanju, kao i o pojanju prigodom smrti pojedinih vladara, ili prenosa njihovih moštiju. Izgleda da je kraljica Jelena, žena kralja Uroša, imala svoj crkveni hor pevača pod upravom velikog domestika Raula iz Zihne.

U izvesnom broju srpskih srednjovekovnih rukopisa zabeleženi su neumski notni znaci. Njihovi autori su bili Stefan Srbin, čija dela, među kojima i čuvena pesma Ninja sili (Sada nebeske sile), otkrivaju zajedničke melodijsko-ritmičke osobine, takođe Nikola Srbin, zatim Isaija Srbin, s pesmama u čast južnoslovenskih svetitelja i drugi. Ove jednoglasne liturgijske pesme nevelikog obima i postupnog pokreta (veći skokovi naglašavaju značajne reči) čine neraskidivu celinu s tekstom. Zasnovane su na nekoliko osnovnih jezgara koja se javljaju tokom pesme doslovno, varirano ili u fragmentima. Pojedine imaju bogatu melizmatiku. One pripadaju duhovnom svetu drugačijem od gregorijanskog — zadržale su iskonski izraz i fleksibilnost, pokazujući kako dramska, tako i lirska raspoloženja.

Mada malobrojna, svedočanstva o svetovnom muziciranju u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Zeti, pokazuju da je muzika imala svoje mesto u boju, na dvoru i u narodu. Ona je u državi Nemanjića bila u sastavu dvorskog ceremonijala. Njeni su nosioci bili, kao u zemljama širom Evrope, igrači, svirači i zabavljači. Nazivani sviralnicima, glumcima i praskavnicima, uveličavali su svojom svirkom veselje povodom krunisanja vladara (vlastela je na krunisanju Stefana Prvovenčanog slušala svirku bubnjeva i gusala), dočekivali si kraljeve pesmama (kralja Milutina), a despote sviranjem u trube (Stefana Lazarevića). Stefan Dušan, koji je na svom posedu imao i muzičare, i koji ih je poklanjao zajedno s imanjem, izmenjivao je muzičare sa Dubrovnikom povodom raznih svečanih prigoda. Cenjeni srpski svirač Dragan iz Prizrena bio je 1335. gradski muzičar u Dubrovniku.

Stefan Lazarević je na svom dvoru imao muzičku kapelu, a njegovi muzičari su svirali na lađama dok je gostio turskog cara. Despot Đurađ Branković je voleo muziku. U njegovoj biblioteci se nalazio i čuveni psaltir bogato ilustrovan muzičkim instrumentima (Minhenski psaltir).

Na bosanskim, hercegovačkim, humskim i zetskim dvorovima vladara i velikaša 15. veka vojvode Sandalja Hranića, kralja Tvrtka I i Balše Balšića - bilo je pevača, glumaca, mađioničara, lakrdijaša i svirača u svirale, laute, trube, gajde, doboše i druge instrumente. Njihovi muzičari su se mogli čuti u Dubrovniku, a dubrovački su im dolazili u pohode.

Mada srpska svetovna muzika nije notama zabeležena, po muzikalnosti i patetici teksta stare srpske književnosti mogu se naslutiti njena pevljivost i mirni ritmički tok.

Muzički instrumenti na spomenicima srpske srednjovekovne likovne umetnosti od kraja 12. do polovine 18. veka predstavljaju dragocene priloge za proučavanje sveukupnog srednjovekovnog instrumentarijuma, koji je gotovo u celini poznat samo iz likovnih izvora. U koliko nisu vizantijski ili prednjoazijski, mogu biti antičkog ili zapadnoevropskog porekla. Moguće je da se u neke od njih sviralo i u balkanskom srednjem veku. Islikavani su najčešće na scenama Hristovog rođenja, ruganja Hristu i kao ilustracije psalama, ali i na drugim kompozicijama. Često su prikazivani tasovi, a naročito bubnjevi, rogovi i trube, razne vreste lauta i psalterioni. Oni krase Miroslavljevo jevanđelje i Minhenski psaltir, zidove Hilandara, Starog Nagoričina, Dečana, Lesnova, Hopova i mnogih drugih manastira i crkava.

Za vreme robovanja pod Turcima od sredine 15. veka, narod je, krijući se od zavojevača, pevao uz gusle i svirao u tambure, zurle, tapane i još neke instrumente. Njegovo muziciranje se pominje i u narodnim pesmama. Glasoviti srpski guslari boravili su u 16. i 17. veku na poljskim plemićkim dvorovima, zatim u Ukrajini i Mađarskoj. Time se održavao kontinuitet s muzikom minulog doba i pripremala renesansa srpske muzike
.

Piše: Roksandra Pejović | Rastko
1858  MUZIČKA ČITAONICA / U razgovoru sa... / Zvonko Prijović — Svi pljevaljski tamburaši poslato: April 12, 2011, 03:35:06 am
*
Ruždija Krupa, jedan od naših najboljih tekstopisaca narodne pesme


SVI PLJEVALJSKI TAMBURAŠI

To je jedna od najlepših narodnih pesama na ovom prostoru. "Malog mrava" spasava Duško Radović

Profesor književnosti Ruždija Krupa, rodom iz Pljevalja, svoje penzionerske dane provodi u Priboju, najčešće u društvu unuke i starih prijatelja. Iako je godinama pisao ozbiljnu poeziju i za nju često bivao nagrađivan (nagrade "Blažo Šćepanović", "Limskih večeri poezije" i dr.), na ovim prostorima ostaće zapamćen kao autor odličnih tekstova za narodnu muziku.

Njegove stihove često su poistovećivali sa izvornim pesmama i to je, svakako, najlepši kompliment koji stvaralac ove vrste muzike može da dobije. "Svi pljevaljski tamburaši", "Mostovi na Morači", "Jedna reka u mom kraju", "Ko se jednom napije vode sa Baš čaršije"... samo su neke od najpoznatijih Krupinih pesama koje su ostale u narodu.

Krupa podseća da su se u ovom kraju ukrštale razne kulture i civilizacije i da su tu nastale neke od prekrasnih izvornih pesama, kao što su "Pomrčina, cijela varoš spava", "Kafu mi draga ispeci", "Moj golube, ne padaj mi na maline", "Trepetljika trepetala" i mnoge druge.

U prvim mladićkim godinama počinje da piše ozbiljnu poeziju, radi na poslovima kulture u Priboju i rukovodi Kulturno-prosvetnom zajednicom. Jednom prilikom, negde šezdesetih godina, dobija poziv od čelnika opštine da povodom Dana FAP-a napiše pesmu o Priboju, ali pesmu za pevanje.

Pesma je počinjala — "Lim se Drini javlja izdaleka...", pevana je pred 5—6 hiljada FAP-ovih radnika i dobila je više aplauza nego Čkalja, Safet Isović, Lepa Lukić koji su tada nastupali. Zato smo slavili ja i moj pesnički sabrat Rasim Ćelahmetović u restoranu FAP-a, kada nam je prišao jedan gospodin i pitao da li je slobodno da sedne. Čovek je rekao da je Nedeljko Bilkić i da bi hteo da mu napišem neku pesmu za pevanje. Tako je nastala autobiografska pesma o mojoj prvoj ljubavi u Pljevljima, skoro dečačkoj: "Ja mlad pijem noći, noći piju mene", sa refrenom "Idite, idite, hoću da sam sam, ja sam bez nje isto ko bez sunca dan".

Po mišljenju nekih etnomuzikologa, bila je to i prekretnica na estradi jer su njome do tada preovladavale pastoralne teme, gde se pevalo o stadima, čobanima, ogradicama od mladog cerića, a Krupina pesma predstavljala je dolazak na gradske, varoške teme.

Sedamdesetih godina, nakon početka sa Nedeljkom Bilkićem, Ruždija Krupa sarađuje s svim vodećim domaćim kompozitorima i pevačima. Ostaće zabeleženo da su muziku na njegove stihove pisali i čuveni Miodrag Krnjevac, Radojka Živković, Dragan Aleksandrić... Posebno je tih godina plodonosna bila saradnja sa Novicom Negovanovićem, kada i nastaju hitovi "Jedna reka u mom kraju", "Prođe leto trideseto", "Ko se jedno napije vode sa Baš čaršije"...

Humor je veoma blizak Ruždiji Krupi.

To se osetilo kasnije i u stihovima koje sam pisao. "Mali mrav" je nastao upravo iz potrebe da se razbije ta tamna strana novokomponovane pesme. Bio je dočekan kao dosta smela erotska pesma, sa različitim komentarima, koji su od nekih moralnih puritanaca i lažnih čistunaca nazvani "literarnom pornografijom". Međutim, opovrgao ih je niko drugi do Duško Radović. On je prokomentarisao da je to pesma sa retkim i do tada nenapisanim motivom fine erotike i senzualnosti, što je bilo dovoljno da uđe u program radio i tv-stanica — naglašava Ruždija Krupa.

Ne samo pomenute, već i mnoge druge nove narodne pesme, održavaju senzibilitet ogromnog dela našeg stanovništva i veliki broj ljudi u njima traži i nalazi lepu emotivnu stranu. Zato za mene i nema toliko bitne razlike između izvorne i dobro novokomponovane pesme — kaže Krupa.



TAMBURA IZ VOJVODINE Pesma "Svi pljevaljski tamburaši" zasigurno je jedna od najslušanijih i najizvođenijih Krupinih pesama, njegova svojevrsna "lična karta". Otkud tamburaši u Pljevljima? Posle aneksije BiH, Pljevlja su pripala Austrougarskoj, tačnije pola grada. U toj vojsci služili su i naši iz Vojvodine, koji su tu doneli taj instrument. Zanimljivo je da su se tada nadmetali pevači iz turskog garnizona sa onima iz austrougarskog, orijentalno protiv srednjovekovnog, i sve to u Pljevljima, početkom ovog veka.
Kad čovek uđe u zrele godine, neki glas ga poziva, kao da mu kaže, okreni se i pogledaj pređeni put. I meni se to dešava dok otvaram kapiju sedme decenije. Žao bi mi bilo da ne napišem još neku zavičajnu pesmu i uspeo sam da saberem neke uspomene, da saberem neke autentične likove i sve je to smešteno u desetak pesama koje čekaju svog kompozitora. Imam ideju da taj materijal ponudim "Pljevaljskim tamburašima", odnosno KUD-u "Volođa", jer su to veliki majstori — priča Ruždija Krupa.

Zvonko Prijović | 03.01.2001 | Glas javnosti
1859  POPULARNA MUZIKA / Izvođači [Zabavna, pop i rok muzika] / Zlatko Manojlović (1951) & Gordi [Beograd] poslato: April 12, 2011, 03:25:05 am
*

ZLATKO MANOJLOVIĆ & GORDI


Krajem 1977-me, nakon raspada grupe Dah (u proleće 1976.), i povratka iz JNA, gitarista, pevač i kompozitor Zlatimir Zlatko Manojlović (rodjen 1951.-e) osniva grupu Gordi.

Imaju 5 izdatih albuma. Prva tri albuma su u klasičnom pop i progresive rock fazonu dok albume "Pakleni trio"(1981) i "Kraljica smrti"(1982) čine numere klasične heavy metal muzike.
 
Grupa Gordi su od 1981. god. bili zapravo pioniri jugoslovenskog i srpskog heavy metal muzičkog pravca. Muzika sliči muzici Motorhead — a sa svojih prvih LP-ja.
 
Usprkos njihovom kasnijem imidžu i muzičkom pravcu, Gordi u početku nisu bili heavy metal bend. Prvi album, "Čovek" (1978), u izdanju RTV LJ-a su snimili i objavili nepunih godinu dana nakon osnivanja. Pored Zlatka za gitarom i mikrofonom, okosnicu grupe su činili Goran Manojlović na klavijaturama, Zdenko Pomper (koji je zamenio Dragana Jankovića) na basu, i Steva Milutinovic za bubnjevima.
 
Mada su elementi Dah-a još uvek delimično prisutni (naročito u pesmi "Misli" koja je dve godine ranije i objavljena kao B strana poslednjeg Dah-ovog singla "Žeđ"), ploča je generalno prošarana laganijim motivima progresivnog roka (u intervju za Rok Express, Zlatko ovaj album naziva "apsolutnom psihodelijom"). Pored "Misli", najistaknutije pesme na ploči su "Čovek" I "Budi gord i jak". Pesma "Mr. Alkohol" ubrizgava dozu pop prizvuka albumu, dok "Jugoslavijo" započinje Zlatkovu mini patriotsku misiju, koja se dvadesetak godina kasnije, uz malo veće kritike, zaokružuje pesmom "Moja Srbijo", namenski napisanoj za potrebe tadašnje vladajuće partije).
 
Sledeće godine (1979), Gordi objavljuju za PGP svoj drugi album "Gordi II", koji je verovatno i najžešći iz njihovog ne-HM opusa. Basistu Zdenka Pompera je zamenio Slobodan Svrdlan. Ploča neguje čvršći zvuk od prvenca, i na momente predstavlja žestoki nagoveštaj muzičkog stila koji tek dolazi. Pesme koje se izdvajaju su "Ovog leta idem na more" i "Baci tu cigaru". Iako muzički sasvim solidan album, slaba tačka ovog, kao i većine preostalog Manojlovićevog kataloga su katastrofalno loši tekstovi pesama.
 
Sledeće godine, 1980-te, Zlatko objavljuje svoje najinteresantnije solo izdanje "Zlatko i njegove gitare", da bi se treći album grupe "Gordi III" pojavio 1981-ve, takođe za PGP. Gotovo najkomercijalnija, i sa najviše primesa pop-a, ploča predstavlja mali pomak unazad u radu grupe. Pesme koje bi se mogle istaći sa albuma su "Haos u radio mreži" i "Stari as".
 
...I tada nastaje prekoret! Godine 1982-ge, Gordi prelaze u Jugoton i snimaju jednu od tri antološke ploče jugoslovenskog heavy metala: "Pakleni trio". Klavijature su izbačene, a za bubnjeve seda Čedomir Petrović. Iako su tekstovi i dalje najslabija karika projekta, "Pakleni trio" bukvalno potiskuje sve ostale tadašnje bendove (Vatreni Poljubac, Divlje Jagode, itd) u mekušavi hard rock, i uz album prvenac ljubljanske Pomaranče definiše sasvim nove standarde YU heavy metala (čiju žestinu nije ispratila čak i ondašnja, obnovljena Rok Mašina).

Nakon objavljenog albuma "Pakleni trio" (Zlaja, Sloba, Čeda) njihovo pojavljivanje na TV-u je zabranjeno.
 
Iste godine, ne menjajući formulu, Gordi snimaju i svoj peti i poslednji album "Kraljica smrti". Iako solidna, "Kraljica" ne uspeva da održi pažnju publike i ukratko nakon toga, grupa prestaje sa radom. Slobodan Svrdlan prelazi u jugoslovensko-kanadski bend Warriors sa kojima snima dva albuma i jedan maksi singl.
 
Posle 1982. Zlatko Manojlović nastavlja solo karijetu. 1983. god izdaje singl "Jednoj ženi" koja je u stvari instrumental i nije u metal fazonu. Pesma je prvobitno izašla na Zlatkovom mini LP singlu 1977. godine i nema veze sa grupom Gordi.
 
Godine 1995. sa suprugom Izoldom Barudžija-Manojlović osniva projekat "VOX", a par godina kasnije snima muziku za film "Bure baruta" koji je kasnije bio nominovan za "Oskara".
 
Krajem 90-ih Na postizbornim koncertima u organizaciji PGPRTS na repertoaru je bila i patriotska pesma "Moja Srbija" supružnika Izolde Barudžije i Zlatka Manojlovića.
 
Krajem 2006. pojavilo se najzad reizdanje prvog srpskog metal albuma iz 1981. sa bonus video spotovima, pesmama sa prvog singla, dve bonus pesme iz 1978., liner-notes Zlatka Manojlovića i biografijom ovog velikog benda.
 
Početkom 2007. pojavilo se re-izdanje kultnog srpskog metal albuma originalno objavljenog pre 25 godina. Ovo specijalno izdanje prati i bogati multimedijalni sadržaj: 3 live video spota sa BROF festivala 1982, foto galerija sa preko 40 fotki, kompletni tekstovi sa albuma "Pakleni trio" i "Kraljica smrti", intervju sa liderom, gitaristom i pevacem benda Zlatkom Manojlovicem, biografija benda (na srpskom i engleskom) i wallpaper. 10 metal himni za sva vremena.
 
Albumi "Pakleni trio" i "Kraljica smrti" su reizdati (2006./07. godine) od strane časopis Rock Express(REX-a). REX je hteo da ih okupi da održe koju svirku, ali je loša prodaja albuma je to sprečila.
GORDI
1860  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Beograd / Kosta Dimitrijević — Muzičari i pevači skadarlijski poslato: April 12, 2011, 03:12:24 am
**

OLGA JANČEVECKA — KRALJICA ROMANSI


Gosti restorana Skadarlija i danas pamte zanosne pesme kraljice ruske romanse Olge Jančevecke (1889-1978), njene nežne ispovesti ljubavnih zanosa i tuge, bola za rastankom, vapaja za povratkom izgubljene sreće kao i sećanja na poetske, zavičajne slike:

"Kroz stepu snežnu trojka juri,
za sobom srebrn ostavlja trag,
i tako bolno praporci zveče,
sećaju srca na susret drag..."


Predstavljajući pesmu "pariskog slavuja" Edit Pjaf, njen iskreni prijatelj, književnik Žan Kokto piše da je ova madam genije jer je niko ne može imitirati. Ova ista ocena važila bi i za svagda mladu duhom Olgu Jančevecku, koja je preživela dva ruska cara, tri revolucije i nekoliko ratova dok su se njenim osećajnim pesmama više od polaveka podjednako oduševljavali dedovi i očevi, a potom sinovi i kćeri.

"Moj život je uvek bio vezan za romanse, koje nikad neće umreti — govorila mi je Jančevecka, sećajući se svojih gostovanja u Skadarliji. "Romansa je večita jer peva o ljubavi, tom najlepšem osećanju koje se nije promenilo od postanka sveta do danas. "

Ističući da je ljubav u svim generacijama vezana za sve padove i uspone čoveka i žene kao i šekspirovsku dramatiku ubistava i samoubistava, Jančevecka je s pravom smatrala da "vreme romansi nikad neće proći".

Buran život Olge Jančevecke odavno je ušao u legendu ispunjenu romantičnim pričama od vremena kada je u carskoj Rusiji očaravala strasnom pesmom publiku, nastupajući pod izmišljenim imenom grofice Elene Rok jer je bila udata za čuvenog pisca istorijskih romana Ve Jana (Vasilija Grigorijevića Jančeveckog) sa kojim ima sina Mišu. Malo kome je poznat podatak da je sa su prugom Olga prvi put 1911. godine posetila Beograd, gde su bili gosti Kongresa sveslovenskih novinara. Zbog njenih nadahnutih pesama i lepote vodili su se dvoboji na sunčanom Krimu, ubio se jedan oficir na Jalti, a posle revolucije, kada se Olga opet obrela u Beogradu, oduševljena publika je razbijala čaše i ogledala pri pijankama u skadarlijskim kafanama, kao i u Rojalu, Mimozi, Kazbeku...

U međuratnom periodu Jančevecka je nastupila i na sceni beogradskog Narodnog pozorišta kao i u sali Luksora sa slavnom Žozefinom Beker o kojoj mi je pričala.

— Nekoliko večeri smo zajedno nastupale u Luksoru, a Žozefina mi je na rastanku dala fotografiju sa lepom posvetom kao znak zahvalnosti za moje romanse. Sećam se da se tih dana gostovanja u predratnom Beogradu najviše Žozefini dopala stara, boemska Skadarlija...

Mnogi stari Beograđani bili su zaljubljeni u onda mladu Olgu Jančevecku: činovnici i pesnici, oficiri i direktori banaka kao i njene kolege - muzičari. I posle rata zvezda Jančevecke je opet zasijala u punom blesku, kada je pevala svoje omiljene romanse u poznatom restoranu Skadarlija. Naviknuti, dotle, na zaglušnu pesmu mladih kafanskih pevačica, koje su oduševljavale publiku više izvijanjem zaobljenih bokova nego doživljenom pesmom, svi, mi, mlađi, koji nismo znali za volšebnu umetnost Jančevecke u periodu između dva rata, bili smo prijatno iznenađeni ugledavši pred mikrofonom jednu vedru, raspoloženu stariju gospođu u prekrasnoj večernjoj haljini. Sećam se da je žagor gostiju u velikoj sali Skadarlije odmah zamro čim je uz muzičku pratnju odjeknuo nežan, topao, pun strepnje i čežnje glas Olge Jančevecke, koja je pevala o beskrajnoj ruskoj stepi i poetskim belim brezama, očima crnim i mladosti koja prolazi... U tom trenutku u kafanskoj sali vladala je potpuna tišina dok su gosti kao opčinjeni slušali Jančevecku. Priznajem da smo bili te večeri prosto hipnotisani tananim romansama Olge Jančevecke, koje su plenile pažnju svih prisutnih, uzbuđivale mladalačka srca, razigravale dušu, donosile vedrinu i radost. I stvarno, za nas sve prisutne te večeri u restoranu Skadarlija desilo se čudo, jer nam je i bez Aladinove lampe sve blagodeti maštovito podarila u vidu čiste, iskrene poezije, što se kaže iz izvora srca i duše, ova simpatična žena inteligentnih crta lica i pronicljiva pogleda. Svi smo bili tada kao omađijani lepotom njenih romansi. Pamtim da posle svake otpevane pesme Jančevecke dugo nije prestajao snažan aplauz, tako da je ona morala, iako već umorna, skoro svaki refren po nekoliko puta da ponavlja.

Pri jednom prijemu, mnogo godina kasnije, kada sam imao prilike da u njenom skromnom stanu upoznam lično gospođu Olgu Jančevecku, iznoseći joj svoje mladalačke utiske o njenim čarobnim romansama u Skadarliji, sećam se da se tome veoma obradovala, rekavši da su joj te godine provedene svake večeri u poznatom boemskom restoranu veoma drage.

— Mene je u restoranu Skadarlija dok sam pevala svoj repertoar najviše na klaviru pratio moj drugi suprug Juročka, a imali smo i divan orekstar. Od obožavalaca dobijala sam tamo mnogo buketa cveća i pisama i u poznijim godinama, a meni je bilo veoma drago kada sam videla da tamo opet navraćaju da me čuju moji prijatelji iz mlađih dana, poznati književnici Gustav Krklec i Hamza Humo. Dok mi je Krklec kao rođeni kavaljer uvek ljubio ruke, Hamza je, grleći me pred mikrofonom još temperamentnije, onako, južnjački, izražavao ushićenje zbog moje pesme. I sećam se da je ovaj Hamzin spontani gest publika oduševljeno pozdravila dugim pljeskom.





Olga Jančevecka u svom stanu


Kosta Dimitrijević | Život boemske Skadarlije
Toplikus, Beograd, 1990.
1861  NASLEĐE / Narodna i umetnička muzika Srba / Vizantijska duhovna muzika poslato: April 12, 2011, 02:42:47 am
*

VIZANTIJSKA DUHOVNA MUZIKA


UVOD

Pod terminom vizantijska muzika se podrazumijeva jedan cjelokupni sistem izražavanja i ispitivanja melodije, u skladu sa glasovima, rodovima i hroama (bojama). Nazvana je "vizantijskom", zato što se počela značajnije razvijati u doba Vizantijske Carevine, zajedno sa širenjem Hrišćanstva. Dijeli se na: vokalnu (glasovnu) i instrumentalnu. Glasovna melodija spojena sa poetskim tekstom daje pjesmu, koja se dijeli na: crkvenu (psalmi, himne i tropari) i narodnu. U daljem izlaganju ćemo se zadržati na Crkvenoj muzici.
 
Što se tiče spoljašnjeg oblika ili tehničkog aspekta, vizantijska muzika je monofona (jednoglasna). Pravoslavna Crkva od svog početka koristi u svom bogosluženju isključivo vokalnu jednoglasnu muziku. Ovo, svakako, nije nimalo slučajno, jer upravo vokalnost i monofonija obezbjeđuju jednostavnost, čistotu bez trunke bilo čega čulnog, rametljivog, neiskrenog, što ovoj muzici daje izuzetnu i neprevaziđenu ljepotu i snagu. Jevrejima je, na primjer, bilo dozvoljeno korištenje muzičkih instrumenata u bogosluženju, ali to je zbog njihove nesigurnosti, niskosti duha i duhovne nemoći, jer je Bog želio pokazati trpeljivost prema njihovoj slabosti,da bi se slab duh pomoću muzike podigao. Zapadna Crkva je, takođe, koristila vokalnu i jednoglasnu muziku u bogusluženju, i to sve do dvanaestog stoljeća. Dakle, monofonu je zamijenila polifona, a vokalnu vokalno-instrumentalna muzika, tek nakon raskola 1054. godine, tj nakon otpadanja od Crkve. Ako, uz to, napomenemo da sve sekte koriste, takođe, polifonu i vokalno-instrumentalnu muziku, možemo da izvedemo zaključak, da su ove promjene posljedica duhovnog pada. Duhovni pad navedenih religijskih zajednica, ili da kažemo bliže, zapadne Evrope, se, svakako, odrazio i na umjetnost, a pogotovo je to očigleno u crkvenoj umjetnosti (arhitekturi, ikonopisanju, muzici, ...).



 
Freska sabornog hrama manastira Vatoped
na Svetoj Gori iz 1704. godine.
Pojci prinose službu Bogorodici:
Opjevajući Tvoj porod, slavimo Te svi kao živi hram,
Bogorodice
...
(12. ikos Akatista Presvetoj Bogorodici)


Od osamnaestog stoljeća i neki Pravoslavni narodi, među kojima i Srbi, nažalost, prihvataju, pod uticajem zapadne kulture, polifoniju, što je, po našem dubokom ubjeđenju, posljedica duhovnog zastranjivanja. Da ne bi bilo nedoumice, ne smatramo da su ti narodi otpali od Crkve, ali konstatujemo da je došlo do određenih duševnih pokreta na nivou cijelog naroda, koji su prouzrokovali određene promjene — konkretno, u pojanju. Takođe, ne želimo da negiramo polifonu muziku kao način muzičkog izražavanja, jer smo svjesni izuzetne vrijednosti dijela nekih klasičnih kompozitora, niti želimo da prezremo njihovu dobru namjeru da umjetnošću propovijedaju dobro, lijepo i istinu, ali se kao Hrišćani Pravoslavni osjećamo dužnim da čuvamo Sveto Predanje naše Crkve, a to, u ovom slučaju znači da barem iznesemo neke činjenice u vezi crkvene muzike. Promjene koje smo naveli (prelazak sa jednoglasne na višeglasnu muziku), ne možemo shvatiti kao usavršavanje ili razvoj, ili modernizovanje u pozitivnom smislu. Naravno da je muzika u svakom istorijskom periodu nosila pečat vremena u kome je nastajala, pa ga tako i danas ima, ali je neophodno da ona izvire iz Svetog Predanja Crkve, a ne da svako unosi promjene po sopstvenom nahođenju. Činjenica je da je u Predanju Crkve da pojanje bude jednoglasno i vokalno. Takođe je činjenica da višeglasje, raznoglasje (heterofonija) i instrumentalnost (koji su zabranjeni kanonima Crkve) razaraju čistotu, uzvišenost i mistično svojstvo crkvenog pojanja, čime se ono pretvara u nešto površno, nešto što služi više uživanju i zabavi, a strano je i duhu molitve. Vizantijske melodije obučene u polifoniju, gube svoju posebnu izražajnost, svoj duhovni ritam, duhovnu veličinu, a time i moć da nas duhovno uzdignu i preobražavaju. Duhovna kriza u kojoj su se našli pojedini Pravoslavni narodi u određenom istorijskom trenutku, kao što smo već rekli, se odrazila i na pojanje. To je dovelo do toga da danas po hramovima umjesto kanonski rukoproizvedenih i postavljenih pojaca (koji su ubrojani u klirike) imamo operske pjevače, a ne malo puta čak i nekrštene, rimokatolike, muslimane i slično, a to je, zaista, poražavajuća činjenica.


Autor: Igor Zirojević

O simiografiji (znakopisanju)
1862  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Srpski svatovi u Bosanskoj Krajini poslato: April 12, 2011, 02:37:51 am
*

SRPSKI SVATOVI U BOSANSKOJ KRAJINI


Momak i đevojka udaju se od petnaeste do dvadesete godine. Malo koje dočeka dvadesetu godinu, a da se ne uda ili ne oženi. Ako pređu dvadesetu godinu, kaže im se "stari momak" ili "stara đevojka." Čim je sinu petnaesta godina, roditelji mu gledaju đevojku, all on sam, Bože sačuvaj. Momak je sa svim nevin i stidan pred starijima, a o svojoj ženidbi neće progovoriti, pa makar se nikad i ne oženio. Ako mu kućani naspomenu što o ženidbi, sav pocrveni od stida, i hoće u zemlju da propadne. Ako su mu tu roditelji, pobjeći će na polje. I đevojka je ista taka. Ako je momak samac radije će otići, komšiji ili kome od roda, da mu gleda đevojku; nego li on sam. Kad roditelji za sina gledaju đevojku, najviše paze na rod — pleme — soj. Kod roditelja đevojačkih traže i ispituju najviše pak ova svojstva: Doji li dobro đevojačka majka svoju đecu? — Da li joj dijete prije godine prohoda? — Jesu li joj đeca mrla? — Jesu li u đetinjstvu pobolijevala? — Da li je boli glava često? — Da li trpi od zubobolje? — Jesu li joj zubi zdravi i bijeli? Ima li joj ko u rodu padavicu? (gorsku bolest.) — Ima li joj mati ili rod kakovu priljepčivu bolest? (Vrancu — sifilističku bolest) Ima li joj ko u rodu sušicu? Jesu li joj baba i čukunbaba bile zdrave? — Da li joj mati mučno rađa đecu? — U opšte, ima li ta porodica dug vijek? — Je li joj mati vračara i paljkalica? — Da li umije svoje kućne poslove? — Umije li u svojoj kući dočekati: kuma, popa, prijatelja, namjernika? — Zna li svoje ženske poslove: tkati, presti, šiti, grebenati, vesti? ... Jesu li joj otac, braća, rođaci: lupeži, kradljivci, lašci, inačije, psovači, katili i t. d. Kada se dozna kroz deveta usta za sve i odgovori na gore navedena pitanja: "jest, nema, nije, nijesu i t. d." onda se pristupa "zagledanju." Prvo viđenje momka sa đevojkom bude na zboru ili piru. Uvati se momak u kolo do one đevojke, koju su već izpipali i koju su namjerni uzeti. Kada se puste iz kola momak odvede đevojku, te je sa njezinom rodbinom počasti sa rakijom, koju u ploski u svom premetaču nosi; ili im uzme kakova voća kao miloštu. Za tim obično u jesen — ide se na zagled t. j. da se vide i po drugi put; da vidi đevojačka familija momka a on njih. Zagledanje ide ovako: spremi se momak i tac mu i obuku se što ljepše. Ako nemaju u sebe halša pozajme u konšiluku. U veče, kada se suton uhvati; pojašu konje a ponesu sa sobom plosku rakije, i idu upravo u kuću đevojačku. U kući ih dočekaju, spreme im večeru i to obično cicvaru. Kada se postavi trpeza (sofra, stolica) zagledači izvade rakiju i časte đevojačkog oca i mater pa i drugu kućnu čeljad. Kod trpeze drži đevojka luč — svijetli im. Momak je sasvim smjeran, stidljiv i ništa ne progovori cijelu veče. Sve mu je to: ako kad koji slatki pogled ispod obrva baci na đevojku — inače je anđelak. Često puta bude, da je i ne vidi siromah. Po večeri posjede zagledači malo, a za tim pojašu konje i odu kući. Poslije nekoliko dana dođe otac momkov opet kući đevojačkoj i ponese sa sobom plosku rakije. Ovi ga dočekaju, spreme mu ručak ili večeru, a on izvadi rakiju i ponudi roditeljima đevojačkijem. Ako ovi počnu piti — to je znak da će dati đevojku i znak je da je đevojka kail poći. — Ako li ne — nego vrati rakiju; izgovorom, da im đevojka nije na udaju; onda niti je dadu, niti đevojka ima volju za istog. Kada je sretno i popije se rakija, kao što rekoh: otac momkov se veseo vraća kući i sprema se na "prošnju." Na konja mu priveže đevojka jedan peškir, kao znak da je dobro zagledanje prošlo. — A on nju daruje. Za prošnju ispeče se dobra jalova ovca, prosački kruv, kolači, pite, sirac i poveća mješina rakije. Za đevojku pakobaška spremi se jelo. Na protnju pođu po dvoje od muškinja i jedno žensko. Muško ide uz spremljena jela i pića, da dobro podvore đevojačku rodbinu, a žensko ide da previdi ruho đevojačko. — Kada se prosci kod kuće đevojačke pročaste vraćaju se kući. Pri polasku ispitaju novoga prijatelja koliko će svatova povesti i koliko "mira" — otkupnine — svadbarine ponijeti i u koji će dan doći po đevojku. Kad pođu prosci, svakom prosačkom konju priveže đevojka po jedan peškir za uzdu.

Mir —svadbarina, to je u narodu ukorijenjen a jako rđav običaj. Kad dotični dođu po đevojku, mora se donijeti đevojačkom ocu deset dukata ili već za koliko su se pogodili da plati đevojku, inače mu je neće dati. — Za urečeno vrijeme vodnje spremaju se obje stranke. Koji ženi sina kupi svatove. Starješina ili čauš, koji će biti u svatovima; uzima plosku rakije i ide od kuće do kuće, iz koje je namjeran zvati u svatove, te nudi rakijom i kaže za što. Ovaj ako popije rakiju, znak je da će u svatove ići. Ako li ne popije, to odbija poziv. Kad svatovi u uročeno vrijeme dolaze skupljaju se pred kuću onoga što se ženi; dolazak svoj javi svaki sa pucanjem iz puške. Kad su svi svatovi na okupu: noću pojašu konje i idu kući đevojačkoj. Čim dođu, ođašu konje i uđu u kuću. Svatovi postave trpezu a na nju metnu jabuku i u nju ubodu žuti dukat i prsten. Sad dođe otac đevojački i kaže prnjatelju: "vadi otkup — mir, jer đevojku nećete dobiti, dok je ne otkupite." Tu nastane velika pogodba, ma i ako su pogodili recimo deset dukata; jer otac momkov izvadi pet dukata, pa pruži prijatelju novom, a ovaj neće ni da ih nogleda — odbaci ih. — Onaj daje sedam dukata, a ovaj opet neće. Na pošljetku izvadi devet dukata i jedva ga sad primoraju da uzme. Kad primi novce za đevojku, prijatelji se sad pomire i poljube. Sad izvede brat đevojački đevojku i dovede je trpezi; nazvavši svatovima Boga. Oni svi ustanu na noge i otprime Boga. Onda će brat đevojački glasno učiniti: "Ko se prima sestre moje, do volje i do nevolje." Otac momkov priđe mu i reče: "Primam ja i Bog, do volje i do nevolje." Onda brat đevojački reče: "Evo ti mila moja sestra, a ti meni daj dar." Momkov otac primi đevojku za ruku i daruje joj brata. — Sad joj pokaže prsten na trpezi i progovori joj: "Ako je dobra volja i nijesi se drugom obećala, uzmi onaj prsten i jabuku." Sad đevojka priđe ocu i poljubi ga u ruku a tako i budućem svome "ćaći," kumu, starom svatu, materi i drugima starijim. Zatim prikloni skute, sagne se i uzme jabuku i metne u njedra, a svatovi viknu: "živila!" Pri izvođenju đevojke na prsten, ako nema brata to ga može zamijeniti: stričević, mlad stric, sestrin i t. d. Iza toga priđe đever đevojci, ogrnut crvenom kabanicom i primi đevojku, pa ju ogrno sa kabanicom i stupi među svatove. Svatovi sad povade jelo i piće, što su donijeli sa sobom, i postave sami, pa počnu piti i jesti. To se zove: svatovska večera. Sad svatovi gledaju da oppiju koga od kućne čeljadi ili od pozvatih. Pije se i jede, pjeva, puca iz pušaka sve do zore. Pred zoru dignu svatovi svoju trpezu (sofru) a đevojački otac sad postavi drugu i posjeda svatove, pa navali sad sa svojim različitijem jelima i pićem. — Sad gledaju na svaki način da opiju svatove. Navale na njih medenom rakijom, ali se oni dakako čuvaju. Nijesam kazao: kad se vodi đevojka, i đuvegija pođe u svatove. U svatovima je kum sve, što on zapovjedi mora se slušati. Njegov najveći sluga jest "svatovski čauš." Taj se uvijek bira kao najdosjetljiviji, kao najbolji šaljivčina. On je uvijek na polju, čuva konje, da im ko repove ne počupa ili ne odsiječe. Osobito odijelo ima na sebi, a u ruci buzdovan, s kojim se brani i lupa po krovovima zgrada i kuća kao gromom. Kad kum čaušu šapne da je vrijeme putovati; on počne lupati i vikati: "azurala, kićeni svatovi, spremte konje, pritežte kolane, da vodimo lijepu đevojku; da ranimo da ne odocnimo, kratki danci a vrletni klanci, a nami su daleki konaci."

Skoči sve na noge. Svatovi traže što da ponesu; kao kokoš, žlicu (kašiku) lonac ili koju drugu stvar. To objese konju o unikašu, đevojke, drugarice isprošene, vežu svatovnma na kape vješala od kukuruza, radiše, šljivove, lješnjikove, orahove i t. d. Konjima vežu peškire za uzde a svatovi ih daruju. Kada je sve gotovo, kada je ruho đevojačko natovareno i komora predata čaušu ; izvede đever đevojku na velika vrata iz kuće, kućna joj čeljad govore: "Sretno, sretno!" Sad stanu pred kuću kod konja, na kome će jahati đevojka; a toga časa dođe joj otac, pa prekioni koljeno u desno noge, đevojka priđe mu i poljubi ga u ruku i ište blagoslov. On je blagoslovn i oprosti joj sve, ako ga je u čemu uvrijedila. Stane mu na koljeno i baci se na konja, a ogrnu je crvenom kabanicom, pa zapucaju puške i pojure konje. Malo ih otac đevojački isprati sa svojijem prijateljima i vrate se. Svatovi ođure preko polja igrajući konje, pjovajući pjesmu na sav glas i pucajući. U putu, ako svatovi koga sretnu, napoje ga. Iz po puta odleti jedan kući i javi da idu svatovi. Taj se zove muštulugdžija. Muštulugdžija dobije košulju od matere mladoženjine — ređe peškir. Kada se svatovi prikuče kući na jedno 50—100 koračaji; nekolicina njih koji imaju dobre konje, poteku. Koji uteče dobije košulju. Kad svatovi dođu pred kuću, barjaktar zapriječi vrata s barjakom, i ne da nikom u kuću, dok mu se ne da dar. Dok barjaktar drži vrata zaprta; đevojci donesu puno rešeto žita i na konju još sjedeći, počne rediti, a kad je nekoliko puta okrenula žito u rešetu, baci ga preko glave i udari čauša, kojin se već kasnije postavio tamo, samo da izvede veći smijeh. Onda joj donesu mašu (ožeg) i đevojka zamane njom i vridalji je preko kuće. Sad joj donesu muško dijete od tri do četiri godine i metnu ga u krilo đevojci na konja. Ona ga zagrli i poljubi, na ga daruje obično sa malijem čarapicama punim oraha, lješnika i jabuka. U tom se vrata otvore i đevojka sjaše sa konja, priđu pragu sa đevojkom: ona se prekrsti i pokloni, na korači desnom nogom u kuću. U kući obiće oko ognjišta tri puta pred sunce i više vatre u pročelju, metne tri metenije i poljubi ognjište. Ako koje jelo kod vatre ima, dođe mu i promiješa ga, pa uzme malo i okusi. Za tim dođe đeveru, pa iziđu na mapa vrata i odu u zgradu (klijet). Tamo je okolo domaća čeljad, i sad se s njima upoznaje.

Prije no što svatovi dođu, skupi se cijelo selo na pir, a i iz drugih sela također dođu. Uhvate narodno kolo, te igraju, pjevaju, pucaju, vrište, skaču bacaju se kamena s ramena i t. d. Đever izvede đevojku prekritu sa prvenom kabanicom, pa ju voda po piru. Koga god srete pokloni mu se do crne zemlje, pa ako je mlado žensko; poljube se u obraz, a zatim se opet pokloni i idu dalje. Ako je starije poljubi ga u ruku, i to ide tako cijeli dan. Đevojka je više obučena kao žena: zimi ima crnu haljinu, zubun vrio umjetno izvezen; tkanicu i pregaču. Na glavi ima bijesnu maramu (bošču) a po njoj kapu i po tom se poznaje da je još đevojka t. j. da je nevjenčata. Svatovi obično hodaju tamo amo, i poje svijet sa rakijom iz svojih iposaka, što su ih donijeli od novoga prijatelja. Svatovi zameću šalu, igraju, pjevaju, pucaju i t. d. Kada su se malo odmorili, iznesu trku za pješake. Na trku se meće obično košulja ili dobar peškir. Momci, koji mogu polećeti, svuku sve do gaća i zađu za jednu dvije uvrati i poteku; koji dotrči prvi do biljege, dobije već što je metnuto. Ne samo da je momak, što je utekao veseo, nego se i mjesto iz koga je, veseli i diči. Tako se trka postavlja i za ženskinje. Obično se za njih meće na trku pregača, tkanica ili što drugo. To je lijepo gledati, a i smješno je.

Iza toga postavi se na jedan manji puškomet na dasku, pečeno bravlje pleće sa mesom — razumije se. Sad koji su dobre nišandžije pucaju na pleće. Prvi pukne đuvegija (mladoženja) — a za tim stari. Kada su od vlade puške pokupljene, onda nišane sa kamenicama. Ko ucilja pleće, njegovo je. Iza toga postavlja se svatovski sto. U začelje stolu, sjedne pop; do popa s desne strane kum, a s lijeve stari svat; do kuma mladoženja, a do staroga svata barjaktar, na za tim redom svi svatovi po starini. Za svatovski sto malo ko drugi sjedne osim svatova. Svatovi tako posjedaju i narede se za praznim stolom. Sad zađe đever sa đevojkom ispred svatova: đevojka nosi pehar (bukaru, žbanj) pun vode i žlicu (kašiku); a đever leđen i poljevak (peškir kojim se utire), pa dođu prvom popu te mu popiju vode na ruke da se umije, po tom mora darivnti; baciti dar u leđen. Za tim idu kumu, đuvegiji, starom svatu, barjaktaru i drugim svatovima redom. Svaki mora u leđen nešto baciti u novcu. Obično kum i đuvegija daju po žut dukat. To se zove "poljevačina." Iza poljevačine razdaje se svatovima i kućnoj čeljadi dar đevojački. Ode đevojka sa đeverom i na maši (ožegu) donesu veliku rnu darova, pa stanu više kuma. Čauš sad uđe u krug stopu svatovskom i pruža najprije: dar mladoženjin, a čauš ga premetne nekoliko puta i sa vrlo smiješnim govorom okiti i baci đuvegiji oko vrata govoreći mu: "Plati, ako ne'š, a ti vrati!" Tako se prikazuju darovi i svima drugijem, koje će ih dobiti. Sad dođe đever sa đevojkom među svatove sa izdubljenpm hljebom na srednni i kupe otkup od svatova za darove. Novci se bacaju na hljeb, da svak vidi koliko je ko dao. Čauš blagosilja i hvali pojedine, a popojedine pošteno i izruži, da ni psi s mislom ne bi polokali, — ali mu to odbiju na šalu. Iza ovoga postavlja se svatovsko jelo na sto, ali domaćinovo ništa. Tu se samo postavljaju svatovske "buklije," i to na ovi način: Uđe čauš među svatove i stane kod stopa, pa mu dadu najprije kumovu bukliju. On ju okiti što ljepše govorom i prikaže svatovima i narodu, što okolo stoji, sa najljepšijem izrazima, na cijelu navardu metne pred popa. Osobito su lijepi prikazi i svatovske zdravice; ali bi me daleko odvelo kada bi ih sviju opisao. Za tim dodadu mu busliju starog svata, barjaktarovu, pa onda redom sviju drugih svatova. Uza svaku, kao što spomenuh, čauš reče po koju. Kada su sve buklije prikazate pop ustane i blagoslovi sto, a sad počnu jesti i piti i uza svaku čašu i zdravicu govore. Đevojka se uvijek pokloni kada se koja zdravica reče, ma bila za koga. Pije se, jede, zdravi i pjeva sve do noći. Kolo igra uvijek a puška puca.

Pred noć uzme kum i đever momka đevojku i zovnu popa pa idu u zgradu i vjenčaju ih. Snaša po kumovoj zapovijedi izuje mladoženju, a on nju; tako isto i raspašu jedno drugo. Snaša poljubi mladoženju u ruku, a on nju u čelo i to sve u prisustvu kuma i đevera. Za tim ih svedu u ložnicu. Kum ih pokrije a đever pukne iz puške preko njih — i sad zatvore zgradu (klijet). Svatovi se u kući cijelu noć vesele i zameću različite narodne šale. Sjutra dan, kada dođe mladoženja iz ložnice, uvate ga i svežu sa đeverom, a to čine za to, što su im snašu ukrali. Oni se otkupe medenom rakijom, i pušte ih. Svatovi toga dana ručaju, a za tim razilaze se kućama. Kad koji pođe opali iz puške a snaša ga isprati, poljubi ga, a on je daruje i svjetuje je, da bude dobra i poslušna. — Ovo je originalna svadba, no bude kadkad po koji izuzetak, ali rijetko biva: krijući odvući đevojku, 'oteti ju, ukrasti i t. d.

Snaša prve godine čestito služi: ustaje najranije a liježe najkasnnje. U veče izuje starije, njihovu obuću uredi i osuši, opanke naveže, čarape, ako su gđe poderate, okrpi. Trpezu postavlja, diže, svijetli, pere sude, namiruje stoku, napravlja ložnice, zapretava vatru... U jutru naloži vatru, počisti, uspremi, donese vode, opere sude i t. d. Snaša je skromna i poslušna, kadgod iziđe i uđe u kuću, pokloni se. Kad koji stariji pođe iz kuće na rad snaša ga isprati i poljubi u ruku, a kad dolazi t. j. vraća se kući, iziđe pred njih i dočeka ih. Na putu, ka vrelu, kod crkve, s kim se god srete, pokloni se i poljubi ga u ruku. Mladoženju mlada ne zove imenom nego: "on njega, onaj — " A tako isto i on zamjenjuje njezino ime sa: "ona, nje, nju — " Oca mladoženjina — svekra — zove: "ćaćom, ćajom," a svekrvu: "majom,majkom." Mladoženjina brata zove, ako je manji "bracika," ako je veći "brale," ako je pri godinama: "brajan, brajenko, brajo, brajko —." Zaovu zove: "sejom, sekom, sestrom." Svekrovog brata: "stricom, strikom" a ženu mu: "strinom, strikom." — Nju sva kućna čeljad zovu: "snašom, snajkom, snašicom." U dubokoj starosti počnu ona i čovjek joj zvati se imenom. Kad pošlje godinu dana začujo se kod snaše piska i kmeka sina ili šćeri, ta vreva mladu skuči — i umanji se u kući ona lijepa usluga. Od toga časa ona postane "reduša" u kući. Tu počne tonuti ime "snaša," jer počnu je sad neki prozivati "majkom" a neki "strikom." Pa i ja od te dreke pometoh se, i moradoh prestati.


Petar Mirković,  U Bišću, 1887.
Bosanska vila | 01.12.1887.
1863  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Srpski svatovi u Bosanskoj Krajini poslato: April 12, 2011, 02:33:59 am
*

BOSANSKA KRAJINA




Bosanska Krajina (ili samo Krajina), oblast u Bosni. Zauzima cijelu sjeverozapadnu Bosnu. Krajina u užem smislu zahvata samo okolinu Bihaća i predjel u zavoju Une s njene lijeve strane. Od austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine pojam Bosanska Krajina proširio se sve do Vrbasa. Tu se u 12. i 13. vijeku pominju župe Poljička, Psetska, Humska, Gorička i dr. Bosanski kralj Tvrtko I osvojio je znatan dio Bosanske Krajine, ali je cijela oblast na lijevoj obali Une, od Krupe do Kladuše, odoljela i Tvrtku i Hrvoju. Kad je Bosna pala pod Turke (1463), pa poslije i Jajačka banovina (1528), onda je od gradova oko Une i Korane sastavljena Krajina, da štiti hrvatske i slovenačke zemlje. Glavni grad bio je Bihać. Od početka 16. vijeka vodile su se tu velike borbe između Turaka i Austrijanaca. Sredinom 16. vijeka zauzeli su Turci sav prostor do Une, a 1578. cijelu Krajinu. Sve do sredine 19. vijeka Bosanska Krajina je bila stalno ratište; iz nje su Turci upadali u susjedne austrijske zemlje, pa i dalje.

Bosanska Krajina u užem smislu pod Turcima je činila zaseban sandžak, koji je ukinut sredinom 19. vijeka, - a središte mu je bilo najprije u Ostrošcu, pa u Bihaću. U 19. vijeku Krajišnici su se borili za nezavisnost od bosanskih paša i protiv reforama (1834, 1837, 1843, 1846, 1848. i 1850). Posljednju bunu ugušio je Omer-paša Latas 1851. i smirio Krajinu.

U B. K. su nađena preistorijska i rimska naselja. Ima mnogo gradova iz srednjeg vijeka i turskoga doba.


Tekst: Wikipedia
1864  MUZIČKA ČITAONICA / U razgovoru sa... / Marina Mirković — Šta je zaista srpsko? poslato: April 12, 2011, 02:03:50 am
*

ŠTA JE ZAISTA SRPSKO?

Imamo li autentične pesme i instrumente? Staru vrstu pevanja "ojkanje" pre Srba zaštitili Hrvati

OJKANJE je na listu Uneska uneto kao deo nematerijalne kulturne baštine susedne, hrvatske države, iako je nesporno da je ova stara vrsta pevanja sa "ležećim glasom" — "oj" ili nekim drugim, srpski "brend" pre nego mnogo šta drugo. Pre nego truba, recimo, koja je kroz dragačevski kraj odjeknula mnogo, mnogo kasnije, dok su trgovci iz okoline Guče vekovima pre toga, putujući na mazgama, vodili pesmu praćenu tim beskrajnim "oj".

Hrvatima je, u ovom konkretnom slučaju, "išla naruku" procedura, odnosno veća agilnost kada je bilo vreme za donošenje neophodnih zakonskih odredbi. Ima li, ipak, još nečeg "čisto srpskog" što bismo se mogli potruditi da kao takvo na vreme i zaštitimo?

Iskusni etnomuzikolozi znaju koliko je muzička baština podložna uticajima i preplitanjima, te će se retko koji znalac odvažiti da kakvu pesmu, muzičku formu, način pevanja ili igranja "označi" kao autentično srpski.

Bilja Krstić, umetnica koja svojim kristalno čistim glasom širi dobar glas i o srpskoj muzičkoj tradiciji i folkloru, slaže se da je vrlo teško dati pravi odgovor na pitanje koji su autentičan srpski instrumenti, pesma, muzika.

Umesto "autentičnog" pre bih se opredelila za izraz "karakteristično" — naglašava ova pevačica.

— "Tradicionalni instrumenti": gusle, gajde, dvojnice, frula, tambura su "karakteristični" za naš prostor, kao i "savremeni instrumenti", koji su danas u upotrebi (nekad su ih zvali i "fabrički instrumenti"): violina, harmonika ili truba, koji su ušli u tradiciju izvođenja. Jedan isti instrument je tradicionalni instrument mnogih prostora. Duduk (sličan klarinetu), koji je jermenskog porekla, koristi se u tradicijama od istočne i južne Evrope, jugozapadne Azije, Jermenije, Irana, Azerbejdžana, Gruzije, Turske, Srbije, Bugarske, Makedonije, Ukrajine do Belorusije. Instrument koji se dosta koristi u našoj muzici, "kaval" ili "supeljka", pastirski instrument, tradicionalni je instrument čitavog Balkana, a i šire, ima ga na Kavkazu, u Aziji i severnoj Africi...

Slobodan Trkulja, "jedan čovek — ceo orkestar", umetnik je koji i sam ima probleme da pobroji sve tradicionalne instrumente na kojima virtuozno svira i oduševljava svet.

— Mogli bismo reći da su gajde autentično srpske, ali to "ne pije vodu" jer je reč o instrumentu koji postoji od Škotske i Španije do Jermenije i Turkmenistana — navodi Trkulja. — Međutim, ono što jeste autentično srpsko jesu pesme koje mi izvodimo na tim "srpskim gajdama". Jer jezik, kao i muzika, ima svoju melodiju i svoj ritam. Naša muzika oslikava jezik kojim govorimo i zato je ona original, jedna jedina u svetu.

Srpska folklorna tradicija vekovima je primala različite uticaje, i pesme, dopunjavajući jedna drugu, obogaćene novim sadržajem, nastavljaju i danas svoj život, objašnjava Bilja Krstić, koja veli: "Tradicija traje kroz vreme i menja se kao i vreme".

— "Pesme" iz davnih vremena su se u nekim oblicima zadržale do danas — kaže Bilja. — Iz starih izvora saznajemo da u red praslovenskih pesama spadaju "dodolske" ili "lazaričke pesme", a praslovenskog porekla je i "nemo kolo", koje se i danas održalo u Lici.

Trkulja dodaje da se duša jednog naroda ogleda u njegovoj kulturi i tradiciji, a da je naša "duša", u tom smislu — bogata i prebogata, ali i prepuštena sama sebi.

— Tužno je što se toliko bogatstvo ne štiti, što je zapušteno i što niko ne stavi etiketu, ne označi nešto istinski vredno kao naše — smatra Trkulja. — To nije nekakav predmet pa da može da se uskladišti.



EMOTIVNI UTICAJ Tradicija je živa u onoj meri u kojoj se izvodi. Kada se izvede, ona postaje deo opšte muzike, utiče na ljude širom sveta i emotivno, ali i kreativno — u smislu da ih inspiriše da stvaraju — kaže Trkulja.

Marina Mirković | 25.12.2010. | Večernje novosti
1865  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Pregled narodnih igara Srbije / Zapadna Srbija poslato: April 11, 2011, 08:35:46 pm
*



ZAPADNA SRBIJA


Zapadna Srbija pripada dinarskoj zoni, što znači da obuhvata prostor između reka Sava, Drine, državnih granica prema Crnoj Gori, Albaniji i Makedoniji, a od ostalih etnokoreoloških celina Srbije deli je linija koja polazi od ušća Kolubare u Savu, dalje ide dolinom Kolubare, prelazi preko Rudnika i Zapadne Morave, penje se na Kopaonik i sa Kopaonika dolinom Laba i Sitnice spušta se u Metohiju i Kosovo.

Veliki broj manjih predeonih celina zapadne Srbije može se grupisati u tri oblasti: severnu središnju i južnu. Ova podela nije urađena samo prema različitoj igračkoj praksi, već i zbog drugačijih istorijskih uslova i različite strukture stanovništva.

Veliki deo Srbije je van glavnih puteva. To je uslovilo starije očuvanje starijeg igračkog nasleđa, pre svega velikog broja obrednih igara koje su bile nerazdvojni deo svadbenog ceremonijala i posmrtnog rituala, kao i završetka agrarne godine -žetve.

Karakteristika ove celine, kao i celine dinarske zone, jeste kolanje, tj. igranje u kolu uz pratnju pesme, koje se izvodilo u brojnim prilikama. Razvijanjem ovog jedinstvenog obrasca i većim prisustvom instrumenata, koji zamenjuju vokalnu pratnju, nastaju brojne igre zabavnog karaktera: povod, četvorak, trojak, s noge na nogu, svinjarac, šestica, bosančica, prekid kolo, sec kolo, mala bašta, devojačko kolo, šareno kolo i mnoge druge. Igru su pratile najčešće svirale (duge i kratke) i dvojnice, gajde (dosta davno), manji sastavi kao što su klanet i bubanj, orkestri violinista na severu, orkestri trubača u središnjem delu i zurle i tapan na jugu zapadne Srbije. Harmonika se pojavila polovinom HH veka.

Igranje zapadnog dela Srbije odlikuje se snažnim igranjem, sa celom površinom stopala na tlu i savijenih kolena, koja se u toku igranja ne ispravljaju. Obrasci koraka su jednostavni, variraju se naglašavanjem koraka, usitnjavanjem koraka u taktu, izbacivanjem slobodne noge, dok je preplitanje nogu u toku igranja za ove stanovnike veoma teško.

Igranje se u zapadnoj Srbiji izvodi u različitim formacijama: u krugu (zatvorenom kolu), u kojem u sredini može biti jedan igrač, i u polukrugu, koji se može spiralno uvijati ili sadržati figuru mosta, odnosno "vrata kola", ili par nepoznatih igrača u sredini, a može se i "razbiti" u parove.

U toku igranja, iako se igra snažno u svim oblastima, različito se prelazi prostor, a idući prema jugu igranje postaje sve razuđenije, "krupnije".

Igrači se u toku igranja drže za ruke puštene niz telo. Naziv za igru je kolo (u Metohiji je postojao naziv oro). Prvog igrača nazivaju kolovođa, a poslednjeg kec.

http://www.folklorsrbija.org.yu
1866  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Narodne igre Srba iz Krajine poslato: April 11, 2011, 02:34:05 am
*

NARODNE IGRE SRBA IZ KRAJINE


IGRA BIRANJA

Izmješaju se muški i ženski, posjedaju jedni pored drugih. Jedan, koji se odabere, uzima mišku u ruku i ide od jednog do drugog i pita "Jesi li zadovoljan? Hoćeš li nekog da biraš?" Ovaj, ako hoće nekoga da sjedi pored njega, bilo to muško ili žensko, kaže "Hoću toga i toga, za jednu ili više vrućih ili mladih." Onda ovaj pita ovoga što traži, da li će ići da sjedi pored njega, sad se pita njegov partner i može da kaže, ne dam ga. Onda on prima batine, vruće ili mlake. A ako ga da, onda batine prima ovaj što ga traži. Ovo biranje ide u krug. Kad se neko nekome sviđa, onda prima i prave vruće. Jer ovaj što tuče miškom, po dlanu, tuče svom snagom. Dešavalo se čak i da dlan pukne.
U ovoj igri ostaje se do neke doba noći.


IGRE MIŠKANJA

Na prelu, muškarci se podijele u dvije grupe, posjedaju jedni nasuprot drugih. Ove grupe moraju imati starješine koje se ѕovu maje. Uzmu određenu metalnu paru i bacaju uvis pa čija strana bude na površini, taj prvi sakriva paru u ruke svoje grupe. Maja druge grupe trži paru, u koga smatra da nije para, kaže "umij se", a u njega ako bude para, on ili maja, uzimaju mišku i grupu ove maje tuku po dlanu.
Ako paru zatraži i pogodi u koga je, ondak on paru sakriva kod svoje grupe. Tada se uloge mijnjaju.
... U ovome slučaju miška je čvrsto usukani peškir, predvostručen i na vrhu vezan kanapom.


KAPANJE

Muškarci se podijele u dvije grupe. Prvo se dogovore u šta će se kapati. Nekad to bude u rakiju, nekad u brijanje (maže se garom po licu), a nekad i u vikanje. Onaj koji izgubi, mora da se ispne na vrh brda ili neko drugo uzvišenje i ima da viče iz sveg glasa, šta mu se naredi. Igra se sa devet kapa ili čarapa, pod koju se sakriva para ili prsten (neđe se ta igra zove još i prstena). Jedan iz grupe sakriva paru, dok druga partija traži paru. Prve dvije kape diže za sebe i od četiri, posljednje dvije, dok one u sredini ostaju onima koji kriju paru i broje se bodovi. Igra se do 101.
Ako u trećoj nađe pare, to se zove PATKA i broji se devet. Ostale se broje 7,6,5,4 i 3. Ako ovi što traže paru, nađu u prve dvije, ili posljednje dvije, onda paru kriju oni, i tako se redaju, do 101 boda, i ko prvi dođe do 101, taj je pobjednik.


POGAĐANJE CILJA

Na prelima se izvode razne šale, pa i ova: Ugljenom se nacrta meta na zidu i opkladi se sa nekim mladićem da neće prstom moći pogoditi metu, ako su mu oči zavezane. (To mora biti mladić koji ne zna za ovu šalu). Kada mladić pristane i oči mu se zavežu, iznese se mačka i namjesti sa tako da je prstom pogodi u stražnjicu. Naravno, poslije ove šale nastaje smijeh od svih prisutnih.


ŠEPICA

Kolo šepica često se igralo na prelima. U ovome kolu pohvata se nekoliko snažnih momaka, a može i starijih ljudi, zagrle se, ili se uhvate za ruke, pa uz ѕvuke krajiške tamburice okreću na desnu stranu, laganim tempom, a ondak kad tamburica ubrza tempo, vraćaju se nazad što bržim korakom.
Igra se ponavlja nekoliko puta sve dok ne posustaju ili neko ne odustane.
Krajiška tamburica je tamburica na tri žice iste debljine koja obično služi kao pratnja pri pjevanju ojkače, a može i da posluži u sviranju kola. Najviše se zadržala u Podgrmeču i Potkozarju, a donešena je doseljavanjem Srba Ličana na ova područja.


KOLO ZAVODILO

Zavodilo je jedna od omiljenih igara. U ovoj igri može da sudjeluje neograničen broj. Učesnici u igri pohvataju se ѕa ruke i čvrsto drže. U taktu sa tamburicom, trči se što bržim tempom. U ovoj igri držeći se čvrsto, najduže korake prave oni najzadnji, jer brzina kola se njima mlati pa se često desi da zadnji i popadaju. Što brže tamburica radi, brže se i igra.


BARJAŠKANJE ILI BJELAŠKANJE

Barjaškanje (ili Bjelaškanje), zove se igra koja se izvodila prilikom čuvanja blaga (stoke) ili na nekim drugima skupovima. Podjele se mladići i djevojke u dvije grupe. Jedna grupa se pohvata za ruke i čvrsto drži dok druga grupa stoji na određenom odstojanju i pita: "Koga pozivate?" Prvi iz grupe koji se drže za ruke kaže: "Pozivao tog i tog." - poziva po imenu. Ovaj se zatrče i svom snagom udara u njihove ruke, želeći da ih rastavi. Ako ne uspije da ih rastavi, onda ponovo pitaju koga pozivaju. Ako uspije da ih rastavi onda mijenjaju uloge.
U ovoj igri se dešavalo da se nekom od igrača prebije i ruka. Ako neleti neko jači a ovi se čvrsto drže, dođe često i do lomljenja ruke.


IGRA VASTUP

U ovoj igri sudjeluju parovi, muško i žensko, djevojka i momak, a mogu i oženjeni. Ženska dolazi sa desne strane muškarca, s' leđa se rukama uhvate preko struka ili se drže za ruke i idu u krug. U ovoj kružnoj igri može sudjelovati neograničen broj, zavisi od prostora. Igra se uz takt tamburice i ide u krug, sve dok se ne umore.


KEVANJE

Jedna od naših seoskih igara je i kevanje. Ova igra je slična hokeju na ledu. Iskopala bi se mala rupica na ledini koja bi služila kao kuća koju bi jedan od učesnika čuvao da u nju ne utjeruju svinjku. Svinjka je bila komad drveta oblog lika, debljine oko 6 cm i dužine oko 7 cm. Igrači bi tjerali svinjku, jedan od drugog i prigonili je rupici, a ovaj što brani rupicu, svinjku bi odbijao od rupice (kućišta) i na taj način branio rupicu.
Kada bi svinjka upala u rupicu, onaj koji bi je utjerao, on bi stekao poen i bio vlasnik kućišta i rupice, pa bi je dalje branio.
Ovu igru su igrali većinom momci. Učesnika je mogao biti neograničen broj.


TITRANJE

Titranje je bila jedna od omiljenih igara i većinom se igrala čuvajući nešto od blaga. Titre su pravljene od bujadi. To bi bili klipići od bujadi veličine do 20 cm. Igralo se u dvoje. Devet klipića stavljalo bi se u dlan. U momentu hitro bi se bacale, malo u vis i dočekivale na suprotnoj strani ruke, nakon čega se, opet bacanjem, vraćalo na dlan, odnosno u zraku hvatao neparan broj. Ako se prevari i uhvati paran broj, gubila bi se igra i onda bi drugi učesnik počinjao igru. Ako igrač nebi griješio i stalno bacajući titre i prevrćući dlan hvatao neparan broj do kraja, on bi bio pobjednik.
Ovo je jako fina i zanimljiva igra, pa se često igrala i kod kuće, kad se dokono.


http://www.srpskazemlja.com/diskusije/index.php/topic,661.0.html
1867  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Pregled narodnih igara Srbije / Centralna Srbija poslato: April 11, 2011, 02:17:10 am
*

CENTRALNA SRBIJA




Centralna Srbija obuhvata više manjih predeonih celina, od beogradske okoline na severu do Takova i Rudničkog Pomoravlja na jugu i Kolubare na zapadu do Velike Morave na istoku. Za ovu oblast često se čuje sinonim Šumadija i Pomoravlje, ali to su (samo) njene dve najveće celine. Zbog toga se u drugim oblastima igre koje dolaze iz centralne Srbije često nazivaju opštim imenom šumadinka.

Centralna Srbija obiluje raznovrsnošću igara, što je pre svega posledica šarolike strukture stanovništva. Još od sredine XIV veka započele su seobe stanovništva prouzrokovane turskom najezdom. Od tog perioda pa sve do XIX veka, doseljavanje i prožimanje stanovništva triju migracionih struja (dinarske, kosovsko-metohijske i moravsko-vardarske) stvorilo je novi tip čoveka. Pomenute osobine ljudi ovog prostora došle su i do izražaja i u narodnim igrama. Specifičan način igranja, prepun variranja osnovnog igračkog obrasca, raznovrsnih igračkih motiva (varalice, prepleti, zapleti, udari noge u nogu, zastajkivanja, usložnjavanje koraka) doprinelo je prepoznatljivosti šumadijskog stila.

Igre centralne Srbije se lako, lepršavo u umerenom tempu, ali upravo za takav način igranja potrebno je veliko igračko umeće. Ovo posebno odlikuje igru šetnja (šeta, povoz, šetalica, šetaljka, odmor), izvođena uz vokalno-instrumentalnu pratnju, sa kojom su momci ili oženjeni ljudi započinjali igračke skupove. Najrasprostranjeniji igrački obrazac ove oblasti je tip igre nazivan kolo u tri ili kraće kolo. Kolo se ranije izvodilo u brojnim varijantama, uz različitu muzičku pratnju (vokalnu, vokalno-instrumentalnu i istrumentalnu) i različite nazive (Žikino kolo, džambasko kolo, Posejo deda, šestica i dr.). I druge oblasti Srbije primile su varijante ove igre i prilagodile ih svojoj tradiciji, te je tako kolo postala prepoznatljiva igra našeg područija. Danas se kolo izvodi samo uz istrumentalnu pratnju, koraci su pojednostavljeni, a i naziv — jednostavno kolo. Osim šetnje i kola, okosnicu igračkog repertoara u centralnoj Srbiji čine i sledeće igre: devojačko kolo (nova vlahinja), starinska vlajna (gajdica, polomka, sitniš, rudničanka, kolubarčica, sitno napred, kriva...), osmica, trojanac (od pet taktova), đurđevka, pop-Marinkovo kolo, retko kolo (moravsko kolo, narodno kolo) i četvorka (čačanka, tasino kolo...).

Igre su nekada pratile svirale, gajde, dvojnice, a početkom XX veka harmonika i violina, kao istrumenti većih mogućnosti, obogatili su postojeću muzičku pratnju i tako podstakli narodne igrače ka improvizovanju i stvaranju novih igara. Brojni svirači, posebno na harmonici, doprineli su izuzetnom razvoju istrumentalne tradicije. Među njima su nekada veoma poznati Radojka i Tine Živković, Miodrag Todorović Krnjevac, Milija Spasojević, Budimir Jovanović Buca, Milovan Milutinović Bane, Jovica Petković i brojni drugi.

Igre se u centralnoj Srbiji igraju uglavnom u polukrugu, u kojem je istaknuta uloga kolovođe (prvog igrača) i keca (poslednjeg igrača). Igrači se drže za ruke ili, u sporijim igrama tipa šetnje, pod ruku. Igra se u desnu stranu.

http://www.folklorsrbija.org.sr
1868  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Pregled narodnih igara Srbije / Severoistočna Srbija poslato: April 11, 2011, 01:59:20 am
*

SEVEROISTOČNA SRBIJA




Severoistočna Srbija smeštena je između Dunava (na severu), linije koja ide preko tupižnice, Rtnja i Vratarničke klisure (na jugu), državne granice prema Rumuniji i Bugarskoj (na istoku) i prostora između Mlave i Velike Morave (na zapadu). U okviru nekoliko manjih oblasti zajedno žive dve etničke zajednice - Srbi i Vlasi. Srbi su na ovom prostoru uglavnom potomci kosovsko-metohijske struje, koji su se doselili u vreme velikih migracionih kretanja stanovništva (od XIV do XIX veka). Vlasi su trako-dačko-slovenska simbioza i na prostoru severoistočne Srbije postoje dve grupe: Ungureani - stočari koji naseljavaju Homolje i Crnorečje i Carani - zemljoradnici, nastanjeni u Timočkoj i Negotinskoj Krajni i Ključu. Srbi i Vlasi žive dosta dugo na ovim prostorima i nastojali su da sačuvaju svoj etnički identitet u svim vidovima življenja, što, pored ostalog govore i sela gde žive samo jedna etnička zajednica. Međutim, razmena kulturnih dobara (akulturacija) bila je neminovna i u materijalnoj i u duhovnoj kulturi. Tradicionalna igra kao jedan element duhovne kulture takođe pokazuje elemente jedne i druge zajednice.

Postoji obiman zajednički repertoar igara, da navedemo nekoliko: vlaina ili vlajna, stara vlaina kod Srba, a ora đe patru ili četvorka, danca kod Vlaha; keser kod Srba a kiseru kod Vlaha; polonka kod Srba, a s'tnga ili pros'tnga kod Vlaha; pop-Marinkovo kolo kod Srba, šokćili ili patulu kod Vlaha; todorka kod Srba ili đurđesku kod Vlaha; levakinja kod Srba, a arambao kod Vlaha; zaplet kod Srba, a ruzmaljinka kod Vlaha...

Sve do danas u severiistočnoj Srbiji sačuvao se veliki broj obrednih igara životnog i godišnjeg ciklusa. Svadbeni ceremonijal je kod Srba i Vlaha podjednako zastupljen i propraćen igrom, dok je u posmrtnom ritualu igranje zastupljenije kod Vlaha.

Istraživanja pokazuju da se u igračkom repertoaru Srba na ovom prostoru poslednjih decenija uočava sve više pozajmljivanja gradskih igara iz centralne Srbije. Vlasi, međutim, i dalje stvaraju nove igre, koristeći kao osnovu igrački obrazac vlaine - ora đe patru. Ova igra je dominantna u severoistočnoj Srbiji, među obe etničke zajednice. Iz te osnove Vlasi su stvorili i dalje stvaraju brojne igre, među njima su najpoznatije: omoljanci, brestovljana, sojanica, pošuvaja, neresničanka, prepišor, kobiljana, volujana, bobošika, tobošanka i dr.

Način igranja je kod Srba i Vlaha sličan. Igraju snažno, celom površinom stopala na tlu. Obrazac koraka varira se poskocima, manjim skokovima, treperenjem, usložnjavanjem koraka, izbacivanjem slobodne noge, a preplet, poznat u centralnoj srbiji, ovde ne postoji. Nema skakanja i velikog prelaženja prostora. Vlaško igranje je prepoznatljivo po udarima slobodne noge o tlo - ropota (kod Ungureana), i savijanje kolena u dužem trajanju - utapanje, propadanje (kod Carana). Udari nisu naglašeni, već pre prigušeni, posledica njihovog izvođenja su sitni treptaji celog tela. Telo je opušteno, a kod Vlaha i malo nagnuto napred. Dominantnu ulogu imaju igrači, koji naizmeničnim pokretanjem ruku privlače čas desnu, čas levu igračicu ka sebi. Žene igraju smirenije i uglavnom prate igrače, i to ne koracima, već pokretima tela (kukovima i kolenima), koji opet nisu naglašeni.

Najpostojanija komponenta igre kod Srba i Vlaha je formacija - polukrug. Igrači su u njemu često spojeni, drže se najčešće za pojas ili ukrštenim rukama spreda. Postoje i igre, uglavnom sporije, koje se izvode držanjem pod ruku, a veoma mali broj igara koji se izvode držanjem za ruke puštene niz telo. Igra se za desnom rukom, ali postoji jedna igra koja se igra na levo, to je polonka ili s'tnga.

Igre Srba i Vlaha izvodile su se uz pratnju svirale - fluera i gajdi - karaba. Poznati i omiljeni u ovom kraju su orkestri frulaša koji sviraju uz pratnju bubnja - toba, orkestri violinista i trubača, a u drugoj polovini XX veka i harmonika. Važno je istaći da je sviranje i pevanje u severoistočnoj Srbiji jednoglasno.

http://www.folklorsrbija.org.sr
1869  SRPSKI MUZIČKI FOLKLOR / Muzički folklor Srbije / Igre iz Leskovačkog Pomoravlja poslato: April 11, 2011, 01:22:14 am
*

IGRE IZ LESKOVAČKOG POMORAVLJA

Oblast Dubocica, danas poznatija kao Leskovacka Morava, zbog svog ulegnutog polozaja je i dobila takav naziv. U proslosti, tacnije pocetkom paleolita (starije kameno doba), nalazila se pod vodom koja je otekla i ostalo je plodno Leskovacko polje sa gradskim centrom Leskovcem koji je dobio naziv po potesima leske kojih je na tom prostoru bilo u izobilju.

Ovaj kraj je od davnina bio naseljen. Najstariji poznati stanovnici bili su Dardanci (ilirsko pleme) koje se pominje jos 284. godine pre nase ere u borbi protiv Makedonaca. Osim Dardanaca kroz dolinu Leskovacke Morave prosli su mnogi narodi a medu njima i Kelti u svom pohodu ka Grckoj. Posle Kelta ovim prostorom vladaju Rimljani, a od 6. veka u njega dolaze Sloveni.

Sve do 12. veka, tacnije 1165. godine Leskovacka Morava bila je pod neposrednom bizantijskom vlascu a od te godine prelazi u naslede Stefana Nemanje. U Leskovackoj Moravi su do nasih dana sacuvani mnogi obredi u kojima su muzika i igra imale znacajnu ulogu, a zahvljujuci Dragutinu Dordjevicu u njegovoj monografiji, oteto je od zaborava bezbroj dragocenih podataka o tradicionalnoj kulturi ovoga kraja.



Stani Rado, bela Rado

Ide Jovo od oranje,
bela Rada od kopanje.
Stani Rado, bela Rado
daj da ljubim lice mlado.
Nesmem Jovo, oj Jovane
ljuti će se moje Nane.
Stani Rado, bela Rado.


Devojče, devojče

Devojče, devojče turi srp na ramo
bel tulben na glavu da se nadžnjejemo.
Ćuti, ćuti momče, ćuti blago mene.
Devojče su mome mnogo vagolaste.
Devojče, devojče ajd idemo dole,
ajd idemo dole, da se nadigramo


http://www.dunav.de/3.html


* * *

NOŠNJA IZ LESKOVAČKOG KRAJA Nošnja iz ovog kraja ima gotovo iste elemente kao i Šumadijska, ali je znatno jednostavnija u pogledu izrade, gotovo cela je od vune, tamnijih boja. I takva je ipak bogata ručnim radom. Karakteristične su suknje tzv. "fute" koje su ručno tkane i to ekstra precizno u niz varijanti boja i šara.

Kod muškaraca tamne pantole, tkanice, bijele košulje i tamni jeleci, na glavi su crne šubare, a na nogama kožni opanci. Kod djevojaka suknje tkane fute, šarene pregače, bijele haljine sa vezom i tamni jeleci, na glavama su ubrađene bijele marame, a na nogama kožni opanci.


http://www.kudmladost.org
1870  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Narodna kola i veselja u Vlasotinačkom kraju poslato: April 11, 2011, 01:18:54 am
*
Običaji:


NARODNA KOLA I VESELJA U VLASOTINAČKOM KRAJU

Svako veselje u porodici, selima, završavalo se narodnim kolom. Narodna kola, tada zvana ora, su bila poseban ritual na veseljima; Čačak — stari i novi, Vlasinka, Bela rada, Zavrzlama, Dudavka, U sest, Bugarka, Žikino kolo. Nekada se na svadbama, ispraćajima u vojsku, kracajima, preseljenja u novu kuću, vašarima i saborima na verskim praznicima, igralo i pevalo uz muzičke instrumente: duduk, gajde, tupan, frulu (duduče), harmoniku i pleh muziku sa trubačima.

Svi pečalbari i momci i oženjeni su dolazili kući kako bi se proveselili igrajući narodno kolo uz muziku. Kolo je bilo mesto okupljanja mladih i starih da se gledaju među sobom, da se šale, upoznaju, pa i zavole. Da se devojke vide sa momcima, a mladi naprave važni pred devojkama. Da se osvoji lepa devojka, da se "upeca" lepi momak. Svako selo, svaki deo sela, imalo je svoje mesto za vođenje kola (ora). Niko nije smeo da napusti ili prekine kolo. Desavalo se da je kod zauzimanja mesta i muzike, često izbijala i međusobna tuča između momaka, kako oko vođenja kola tako i zbog devojaka koje se uhvate da igraju do kolovođe-momka.

I danas se u selu Predance i drugim planinskim selima vlasotinačkog kraja, može čuti narodna izreka oko vođenja kola: "Baba davala banku da se uhvati, a dve da se pusti iz kola". Miroslav Mladenović, lokalni etnolog iz Vlasotinca, je kao momak negde sedamdesetih godina, prisustvovao događajima kada se na Petrovdan (12. jula) u selu Lopušnja, Trnovci u Svođu, Sveti Iliji na Čobancu, Svetog Jovana (Sedmi juli) u Zlatićevu, Prvom maju u Dejanu i drugim saborima, igrala sva narodna kola i kako se niko nije smeo se pustiti iz kola kad se uhvati u njega, jer je posle toga obavezna bila tuča.

Lokalni stanovnici takmičili su se čije će kolo biti veće, bolje i među sobom i među selima. U kolu je bio najglavniji onaj na čelu, kolovođa, a na začelju momak ("kec") koji je bio zadužen da se kolo ne kida. Onaj ko je prekidao kolo više nije bio puštan da igra, pa zato niko nije smeo da se pusti dok se kolo ne izigra.

Gospodin Mladenović je zabeležio od starijih ljudi, negde sedamdesetih godina dvadesetog veka, da su se pre Prvog svetskog rata, igrala narodna kola i u samom Vlasotincu, kod "Krsta" za vreme vašara letnjeg Gorešnjaka i jesenjeg Pejčindana i Krstovdana, gde su bile opasne tuče među igračima kolovođa oko devojaka iz različitih sela. Čak su "sevali" i noževi. Igrala se kola na saborima, na verskim praznicima oko crkve kruševačke i konopničke, u selima Kruševica i Konopnica, naročito u vreme letnjih i jesenjih vašara.

Danas, po pričama starijih, mladi ljudi ne obraćaju tome pažnju kao da nema seoskih sabora i vašarskih okupljanja uz narodno kolo. Svi koji su odrasli uz kola, često se žale što mladi nisu prihvatali njihove narodne igre. Ipak, zadnjih godina, narod se ponovo okreće tradiciji. Igra uz narodno kolo, naročito na svadbenim i drugim porodičnim veseljima, a sve je više i folklornih grupa po školama, koje neguju narodne igre uz narodna kola iz svog rodnog vlasotinačkog kraja.


http://sr.wikipedia.org
1871  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Miodrag A. Vasiljević — Narodne melodije leskovačkog kraja poslato: April 11, 2011, 01:16:32 am
**

NARODNE MELODIJE LESKOVAČKOG KRAJA

U V O D

Obrede je sacuvalo verovanje predaka da pesme i igre namenjene bozanstvima koja upravljaju prirodom, stite coveka i daju mu snage i zdravlja da istraje u naporima za obezbedjenje sredstava za ishranu. Preci su ziveli u uverenju da su obredne pesme i igre u stanju da obezbede zdravlje i blagostanje uopste (profilakticna madjija). Verovali su carobnu moc pesme...




POSEBNA IZDANJAKNJIGA CCCXXX
MUZIKOLOSKI INSTITUTKNJIGA II
MIODRAG A. VASILJEVIĆ
NARODNE MELODIJE LESKOVAČKOG KRAJA
Beograd, 1960.
1872  MUZIČKA ČITAONICA / Zbirka zapisa muzičke tradicije / Miodrag A. Vasiljević — Narodne melodije leskovačkog kraja poslato: April 11, 2011, 01:15:50 am
**

NARODNE MELODIJE LESKOVAČKOG KRAJA


TRAGANJA ZA POČECIMA MUZICIRANJA

Pojam o muzici u prvobitnom drustvu dobija se proucavanjem muzickog zivota danasnjih primitivnih plemena, ispitivanjem ostataka prastarih melodija u folkloru raznih naroda i analiziranjem decijih pesmica. Poreklo muzike je trazeno u razlicitim stadijumima ljudske kulture i povezivano sa  intenziviranjem govora, sa momentima podizanja i spustanja glasa u afektu, imitiranjem pevanja ptica, ritmickim pokretima i zvucima koji prate radni proces, zatim sa poklicima koji su sluzili kao signali i, najzad, sa magijskim obredom. Pretpostavlja se da je nas paleolitski covek, koji je sa izrazenim realistickim osecanjem prikazao zivotinjske figure, umeo i da muzicira.

Muzika je bila neophodan elemenat svakidasnjice nasih predaka i izraz njihovog odnosa prema svetu. To znaci da muzika nije tretirana kao umetnost, niti je bila individualni izraz pojedinaca. Njen razvoj verovatno je poceo rudimentarnim pevanjem. Mozda su njeni njastariji tragovi u nesrecnim melodijama koje izvode plemene sa Sumatre, ciji dijapazon obuhvata cak duodecimu: one imaju skokove na nepredvidjene, uvelicane i umanjene intervale, na trecinu i cetvrtinu tona, koriste se glisandima i trilerima podrzavajuci pevanje ptice. verovatno da je kroz vreme postupno rastao obim melodija, mada se zna da su u istom periodu mogle da nastanu igre i pesme, razlicitog broja tonova. ne zna se tacno da li je vokalna muzika starija od instrumentalne.

Retke su melodije od jednog tona kao nezavisne strukture. Melodije od dva tona koji jedan od drugog mogu da budu udaljeni za interval manji od sekunde ili neki drugi, obicno karakterise ista vrednost oba tona.

Ponavljanje dva ili tri tona, obicno u dijapazonu male terce, oko jednog centralnog tona, sa gotovo redovnim padom na kraju, moze se cuti kod stanovnika Ognjene Zemlje i kod Veda - ljudi razlicitog podneblja, ali istog razvojnog stupnja srednjeg divljastva. Oni zive po pecinama, sakupljaju plodove, lutaju u hordamu i bave se sitnim lovom. kako bi dosli do meda divljih pcela Vede sa Cejlona rasteraju ih dimom i pevaju, moleci pcele da izadju iz kosnica; na zavrsetku lova Vede ce pantomimskim igrama oponasati citav ovaj poduhvat.

Covek prvobitne drustvene zajednice razvija muziku na principu ponavljanja. I u najprimitivnijoj melodiji pojavljuju se fraze od kojih se prva zavrsava polukadencom, a druga potpunom kadencom. Ovo se najbolje ilustruje igrom u kojoj igraci idu nekoliko koraka napred, pa se zatim vracaju. obim napeva se povecava, dosavsi do oktave. Pojedine, za folklor primitivnih naroda slozenije pesme, kretale su se u okviru pentatonike.


POSEBNA IZDANJAKNJIGA CCCXXX
MUZIKOLOSKI INSTITUTKNJIGA II
MIODRAG A. VASILJEVIĆ
NARODNE MELODIJE LESKOVAČKOG KRAJA
Beograd, 1960.
1873  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Semberija — Ravnicu hoće pjesma poslato: April 10, 2011, 11:20:17 pm
*

NOTNI I ZVUČNI PRIMERI PESAMA:






Žuta baba snutak snuje
Mesto: Tabanci (severoistočna Bosna)
Izvođači: Tri žene

Bolna Mara bole bolovala
Mesto: Liješanj (severoistočna Bosna)
Izvođač: tri žene
Način: na glas

Komentar: Pesma arhaične heterofono-bordunske strukture, takođe zasnovana na rimovanom dvostihu, razvijene melopoetske forme izgrađene ponavljanjem delova teksta, kombinovanim sa refrenima manjeg obima. Izvedena je veoma intenzivno, iz cega rezultira i pojava tonova iz falsetnog registra u vidu svojevrsnih zvučnih ukrasa.

D. Golemović
1874  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbi u regionu: život i muzika jednog vremena / Semberija — Ravnicu hoće pjesma poslato: April 10, 2011, 11:19:45 pm
*

RAVNICA HOĆE PJESMU


Malo se zna da Semberija ima svoje autohtono muziciranje — pjesme i igre — bez uticaja melosa drugih, okolnih područja: Srbije, Bosne, Slavonije, Krajine, Hercegovine i Srema.

Od šezdesetak evidentiranih narodnih kola koja se igraju u semberskoj ravnici skoro je polovina nastala baš u njoj i nose imena po nekim semberskim toponimima, jer ravnicu hoće pjesma i uz šargiju, uz dvojnice i gusle. Ravnicu hoće i pjesma utroje, četvoro, pa i petoro. Hoće je i pjesma sa prstom u uvu, da se dalje i jače čuje, ali i pjesma s prostranih njiva, sa bostaništa, povrtnjaka, livada, pašnjaka, utrina, sa ispašišta i molitvišta - hoće je i pjesma i s rijeka — Save i Drine.

U Semberiji kajda kajdu uvijek stiže, pa se u njoj prepliću i nižu, nadvisuju i roje, ore se i pjevuše. Tako je i ovih zimskih večeri — u toku kulturne manifestacije "Znanjem, pjesmom i igrom kroz Semberiju" — u domovima kulture i po sokacima ore se pjesme: iz Vršana, Novog, Trnjaka, Kojčinovca, Crnjelova, Suvog Polja... Ore se i muške i ženske pjesme. Djevojke iz Amajlija pjesmu mole da na vjetru stigne do njihovih momaka na rijeci Savi i da im poruči da ne piju njenu vodu, jer su je zatrovale vile. Momci iz Novog pjesmom, opet, mole svoje rijeke Savu i Drinu da im ne odaju tajne. Njima pjesma pomaže da olakšaju dušu, pa zato pokatkad podvrisnu kao gladni kurjaci, pociknu i stave prst u uvo i zapjevaju, a na vratovima im nabreknu vene kao guje.

Pjesma ovih dana hoće i već ostarjelog Rada Kotlaču i njegove Crnjelovce. Obučeni u bijele rubine, s opancima i dugim šarenim čarapama na nogama, prslukom na grudima i šubarom od jagnjeće kože na glavi — manirom dobrih domaćina, Kotlača i njegovi pjevaju o vrelim djevojačkim prsima, o momačkoj fruli, o konjima vranim...

Pjevaju starci, ali ih i mladi podržavaju, pa zapjevaju, za sada nevješto, ali sve češće. Zaore se tako pjesme, i stare i nove, ali je najjača ona:

"Šta je sela odavde do Srema, od mojega sela ljepšeg nema".

U Semberiji su nastale i pjesme o djevojci — ruži bijeloj, o Leli Karameli, o čobanici ljepotici, o kolu i šargiji, o Crnjelovu — selu rodnom, o nevjesti i djeveru...

U semberskoj ravnici se pjeva i kada se ore i sije, sadi i rasađuje, zaliva i plijevi, kada Sava plavi i kada sunce prži. Pjeva se i kada rodi i kada omane, kada se ide na sijelo, ali i na počinak: "Oj, đevojko, s kim si noćas zaspala?".

Ravnicu hoće i kolo, pa je mnogo narodnih igara nastalo baš ovdje. Neka su zaboravljena, ali su — obnavljanjem kulturno-umjetničkih društava po selima ponovo zaigrana.

U Semberiji se igraju stara kola, neka vjerovatno potiču i krajeva odakle su prije više od dvjesta godina stigli preci današnjih Semberaca. Kola u ravnici igraju se po broju koraka, a tako se i zovu dvojac, trojac, četvorak i šestorak. Kola su imena dobila po selima — "Batkovljanka", "Magnojevčanka", "Modranka", "Seljančica", "Kruščica" i slično.

Igraju se i kola uz pjesmu, pa ih najčešće nazivaju po prvim stihovima u pjesmi — "Mala bašta", "Oj, curice", "Igra kolo na čekiću", "Ruzmarin", "Derdanka"... Ima i običajnih kola, koja se igraju u vrijeme pojedinih vjerskih praznika o Lazarevoj suboti, o Petrovdanu, o Đurđevdanu i drugim.

Neka narodna kola u Semberiji dobila su imena po onima koji su ga prvi poveli ili po najljepšem kolovođi "Pantino kolo", "Đurđijino kolo", "Vukino kolo".

I pjesma i igra vole ravnicu između dvije rijeke. Voli i ona njih. Tako je to u Semberiji od davnina davnih, od kada su u njeno prostranstvo stigli Hercegovci s dugim šarenim čarapama i opancima bez potpetice, ali i Vrhovci s dugim bijelim vunenim dokoljenicama iz ljute Krajine. Prvi su zaigrali kolo ravničarsko i podviknuli — "Oj, ha!".


Izvor: Fokus.ba
1875  ŽIVOT I MUZIKA JEDNOG VREMENA / Srbija: život i muzika jednog vremena / Narodna muzika Podrinja poslato: April 10, 2011, 11:18:16 pm
*

ZVUČNI PRIMERI PESAMA:


Pod Glogovcem žutan trava
Mesto: selo Liješanj
Izvođač: tri muškarca
Način: na glas

Procviljele tri srpske vojvode
Mesto: Grbavci
Izvođač:
Način: uz gusle

Kad se sejo udamo ja i ti
Mesto: Donja Pilica (Podrinje)
Izvođač: "Drina"
Način: kantalica
Stranice: « 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 »