Oblikovanje kamena
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
LIKOVNA UMETNOST « NARODNA UMETNOST « Oblikovanje kamena « Oblikovanje kamena
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Oblikovanje kamena  (Pročitano 14571 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1544



Pogledaj profil
« poslato: Jun 14, 2011, 10:05:21 pm »

**

OBLIKOVANJE KAMENA

Obrada kamena, plastični oblici i ukrasi, bili su razvijeni u jadranskoj zoni i krševitim predelima dinarskih planina, u kojima je kamena arhitektura bila gotovo jedini oblik gradnje. U drugim zonama obrada kamena je srazmerno manje zastupljena. Ima je nešto više u pojedinim regionima Srbije, Makedonije i Slovenije.

Plastika na nadgrobnim spomenicima je istaknuti vid narodnog umetničkog izražavanja u kamenu. Ima je više nego na objektima narodnog graditeljstva, gde se uglavnom nalazi kao detalj. Nadgrobni spomenici predstavljaju predmete posebne pažnje živih prema mrtvima u svim krajevima zemlje. Osim kamenih spomenika bilo je i tesanih od drveta.

U Hercegovini, Bosni, Crnoj Gori, Dalmaciji i zapadnoj Srbiji, znači većem delu dinarske zone, nalaze se brojna groblja sa stećcima. Vreme nastanka stećaka proteže se od XIII do XVI veka i oni predstavljaju najveću sačuvanu, poznatu i proučenu zaostavštinu narodne i feudalne umetnosti razvijenog i poznog srednjeg veka. Stećke su izrađivali majstori — "kovači" i na njima urezivali i klesali primitivne i jednostavne oblike. Motivi su tor-dirana traka, cik-cak linije, spirale, polumesec, zvezde i drugo, ali i oružje (mač, koplje, štit), poljoprivredne alatke (srp, ašov, lemeš). Na njima su, najviše u Hercegovini, prikazane i ljudske figure sa uzdignutim rukama, koje negde tek razaznajemo, zatim prizori iz života, žene i muškarci, koji igraju u kolu, scene lova na jelene i medvede, ljudi na konju i tako dalje. Oblici reljefa na spomenicima su obično šematizovani, ukočeni i nesrazmerni. Po načinu predstavljanja likova bliski su primitivnoj umetnosti, a po motivima feudalnom dobu.

U jugozapadnoj i zapadnoj Srbiji na seoskim grobljima bilo je, i još uvek ima, mnoštvo spomenika sa uklesanim predstavama pokojnika i drugim motivima. Za najstarije se smatraju "belezi", "mramori", "kameni" — spomenici u okolini Raške, manastira Studenice i Novog Pazara, isklesani u XVI i XVII veku. Rezani su od studeničkog belog mermera ili tvrdog krečnjaka. Gornji deo spomenika je sa isklesanom glavom ili samo uklesanim osnovnim konturama ljudskog lika, koji predstavlja pokojnika. Tokom XVIII i na početku XIX veka kamenorezačka veština postepeno opada i poprima sasvim seljački karakter. Vajanje ljudskih glava zamenjuju spomenici sa vrlo plitkim uklesanim reljefom ljudskog lika, nešto ređe cele figure sa umanjenim telom. Polovinom XIX veka likovi i figure se urezuju, kao crtež, često potpuno geometrizovano, kao ornament. Neke figure, koje su predstavljene i u narodnoj nošnji, klešu se verovatno pod uticajem narodne kamenorezačke škole, koja se razvila u susedstvu, u pobrđu doline Zapadne Morave. Pored natpisa, koji su većinom iz XIX i XX veka, urezivani su i biljni ornamenti, kao što su loza, stilizovani cvetovi i plodovi, predstave golubova, kukavica u paru, koje su okrenute jedna prema drugoj itd.

Procvat likovnog oblikovanja nadgrobnih spomenika od peščara u dolini Zapadne Morave otpočinje u XIX veku, vremenu oslobađanja od viševekovnog turskog ropstva i obnavljanja srpske države. Krstovi i "belezi" od studeničkog mermera u obliku uspravne ploče ustupaju pred novom vrstom spomenika u obliku četvorostranog stuba. Ovi spomenici od peščara izrađivani su u okolini Arilja i drugim majdanima. Rasprostranjeni su u dolini Zapadne Morave i u Šumadiji. Reljefne figuralne predstave na spomenicima su izrazito narodne, svakako tekovina sela, bez obzira na povode i osnove koji su mogli uticati na njihov razvoj. I majstori klesari i seljaci poručioci pripadaju istoj klasi. Oni vole ljudsku figuru u punom dostojanstvu makar i neisklesanu dovoljno spretno. Figura je ukočena i stisnuta na prednjoj strani spomenika, na površini nedovoljnoj za pokret, kao da je uhvaćena u kamenu. Likovi su manje više šematski, rađeni po šablonu, slično kao i na studeničkim spomenicima. Ipak, prisutna je težnja za portretisanjem pokojnika, po čuvenju i sećanju, uz isticanje određenih osobina. Muškarci, žene i deca obučeni su u svečanu nošnju sa atributima društvenog položaja, zanimanja, imovnog stanja. Sa spomenika gledaju širom otvorene oči tesara sa bradvom, učitelja sa otvorenom knjigom, vojnika sa puškom i sabljom, kiridžije sa bičem i sohom za pridržavanje tovara, žene sa preslicom, devojke u kitnjastoj nošnji sa nakitom. Uz samu figuru ili na stranicama spomenika su i druge oznake, kao i vrlo čest motiv loze sa golubom na vrhu, koji je simbol duše. Majstori, vajari i slikari istovremeno, urezivali su i epitafe na spomenicima, koji su svojevrstan vid narodne književnosti. Reljefi na spomenicima, kao i celi spomenici, bili su bojeni. Osnova je tamnoplave boje, dok su figure, atributi i simboli, ukrasni motivi i epitafi bili bojeni živopisnim bojama, koje su spirali kiša, mraz i vetar. U određenim prilikama boja na spomenicima je obnavljana.

Spomenika sa ljudskim likovima i drugim likovnim motivima bilo je i u drugim krajevima Jugoslavije, ali ne u tolikoj meri kao u dinarskoj oblasti. Izuzetno bogata geometrijska ornamentika i geometrizovana stilizacija figure nalazi se na spomenicima severoistočne Srbije. U istočnoj Srbiji česti su simboli sunca i meseca.

Izvore klesanja nadgrobnih spomenika za sada je teško, bez dvoumljenja, pratiti i utvrđivati kontinuitet razvoja plastike na njima. Klesarsko nasleđe iz klasičnog razdoblja i Vizantije imalo je, bez sumnje, uticaja na razvoj rezanja kamena i za nadgrobna obeležja. Ali, na najstarijim spomenicima zapažaju se refleksi još starijeg likovnog shvatanja, koje je možda slovensko nasleđe, jer likovi imaju slična obeležja kao i fugure slovenskih božanstava. Sa ovima se prepliću i uticaji romanike, unošeni preko majstora graditelja crkava i klesara kamene plastike, sve do najnovijih iskustava.

Brojne nekropole iz kasnog srednjeg veka, sa stećcima širom dinarske oblasti i plastika "mramora", kao da uspostavljaju most nasleđa klesarske veštine između razdoblja. Značajni su i klesarski radovi na srednjovekovnim manastirima i crkvama raške škole od kojih je upravo jedan i manastir Studenica. U blizini ovog manastira su majdani belog mermera, od kojeg su isklesani mnogobrojni spomenici za seoska groblja u jugozapadnoj Srbiji.

S prodorom Turske nestali su domaći feudalci, a sa njima zamire i njihova umetnost. Tako, polako, nestaju feudalne odlike ili se utapaju u narodno stvaralaštvo, koje postaje preovlađujuće umetničko izražavanje na vecem delu Balkanskog poluostrva. To stvaralaštvo sadrži u sebi, kako smo videli, duhovno nasleđe prethodnih generacija. Istovremeno dobija nova obeležja, preuzimanjem jednog dela umetnosti feudalne klase, primerene svojim potrebama i shvatanjima, ali i unošenjem elemenata novih istočnjačkih uticaja, koje donose Turci. Međutim, klesari ponikli među brđanima, obdareni i nadahnuti tradicijom i oslobođeni srednjovekovnih stega, postaju pravi stvaraoci jedne izuzetne narodne klesarske umetnosti.


Nikola Pantelić

NARODNA UMETNOST JUGOSLAVIJE | Jugoslovenska Revija | Beograd, 1998
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: