Keramika
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Keramika  (Pročitano 1773 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 641



Pogledaj profil
« poslato: Jun 14, 2011, 10:03:07 pm »

**

KERAMIKA


Među najstarije oblikovno izražavanje svakako spada keramika. Većina lončarskih proizvoda izrađuje se u "serijama", a određeni oblici dugo se ponavljaju. Gotovo neizmenjeni, izvesni oblici i postupci održavaju se vekovima, pa i milenijumima. Male su, gotovo neznatne, promene materijala, način izrade, kao i neke vrste ukrašavanja. Osnovni materijal i deo tehnologije su ostali isti od pronalaska do savremenog doba. Neki sudovi su očuvali skoro neolitske oblike i ukrase, drugi su isti kao staroslovenski, a treći ukazuju na antičke i vizantijske, odnosno mlađe evropske i orijentalne oblike i obeležja. Sve to zavisi od namene, kraja gde se posuđe izrađuje, kulturnih strujanja i načina privređivanja.

...Razlikujemo tri osnovne tehnike izrade keramike. Tako nastaju oblici građeni bez grnčarskog kola, posude izvedene na ručnom kolu i izvijene na nožnom kolu. Neki grnčarski proizvodi ili samo dodaci, koji se apliciraju na posude izrađene na nožnom kolu, oblikuju se rukom ili otiskuju u kalupima.—

Keramika građena bez kola, uglavnom nema značajnija umetnička obeležja. Prisutna su, međutim, elementarna nastojanja da se funkcionalnom obliku dodaju neka likovna obeležja, kao što su poneki urez, otisak prstom ili obručasta pojačanja. To su najjednostavniji predmeti, crepulje i vršnici za pečenje hleba, oblikovani na zaravnjenoj zemlji ili na dasci kao podlozi. Ova vrsta keramike je na sličan način građena još u neolitu. Crepulje i vršnike masivnih zidova pravile su žene u istočnom delu— za potrebe svojih domaćinstava. Zato što su ovu keramiku proizvodile žene a mnogo manje muškarci, naziva se "ženska keramika". Ovde se ne ubrajaju plastični oblici koje prave grnčari slobodnom rukom ili u kalupu, jer su ovi predmeti redovno aplicirani na sudove izvijene na nožnom kolu ili su to vajane plastične figurice.

Sudove za otvoreno ognjište, debljih zidova, negleđosane, gradili su seoski majstori na niskom grnčarskom kolu, koje su pokretali rukom. Osim lonaca za gotovljenje jela na otvorenom ognjištu, pravili su i posude za pečenje, tave i pržulje, zatim ćupove za čuvanje hrane i neke druge sudove.— Keramika ručnog kola održala se mestimično u dinarskoj zoni do naših dana, ali je bilo i u nekim susednim krajevima koje su naseljavali dinarci. Na zapadu se ova keramika mogla naći u Istri (Hrvatska), Beloj Krajini (Slovenija) i na jugoistoku do Metohije (Kosovo, Srbija). Lončari su ove sudove menjali za žito ili druge poljoprivredne proizvode, a tek u novije vreme prodavali su ih za novac. Keramika izrađena na ručnom kolu je jednostavna, monumentalnog izgleda zbog svoje građe, često vrlo lepo oblikovana. I ukrasi na njoj su skromni i jednostavni, urezane su uporedne prave i talasaste linije, kratki kosi ili vertikalni zarezi u pojasevima. Bokovi većih sudova ukrašavani su nalepljivanjem obručeva od gline, koji služe kao ojačanja i ukras. Ova keramika je obično crne boje. Njena crna boja se postiže kaljenjem posle pečenja. Usijani sudovi potapaju se u kašu od brašna, čađi i istucane kore nekih vrsta drveta. Odlikuju je još i otisci, znak (pečat) na sredini dna suda sa spoljne strane, koji ostaju od ureza na ploči grnčarskog kola. Pečati su jednostavni geometrijski oblici koji predstavljaju oznake radionice, a istovremeno služe i za lakše centriranje suda prilikom izrade.

Ova vrsta keramike vezuje se za slovensko poreklo. Pronađena je u arheološkim nalazištima na Balkanskom poluostrvu, u Čehoslovačkoj, Poljskoj, Rusiji, zatim Mađarskoj, Bugarskoj i Rumuniji. Njeno trajanje do savremenog doba u zapadnom delu Balkanskog poluostrva, odnosno u dinarskoj zoni, objašnjava se relativnom izolovanošću ove oblasti. Dinarski brđani, koji su se bavili pretežno stočarstvom, u mnogim domenima života i kulture očuvali su i inače dosta starih tradicija.

U široj okolini Sarajeva, održala se još jedna vrsta keramike rađene na ručnom kolu. Ti sudovi su tanjih zidova, angobirani rastvorom bele gline. Ukrašeni su stilizovanim ornamentima, iscrtanim rastvorom crvenkaste gline. Ova keramika, orijentalnog porekla, poznata je pod nazivom "višnjička keramika", po selu Višnjici, gde se još proizvodi.

Oblici i ukrasi keramike izrađene na kolu koje se pokreće nogom, mnogo su raznovrsniji od prethodnih. Samo veliki sudovi imaju deblje zidove, da bi mogli održati formu i izdržati pritisak materijala koji se u njima držao. Na nožnom kolu keramika se gradi od posebne vrste masne gline. Sudovi su često angobirani, a potom delimično ili u celosti gleđosani. Za izvijanje sudova na nožnom kolu potrebna je veća veština. Lončarima je proizvodnja ove keramike obično osnovno zanimanje. Izvijaju sudove za tečnost, pripremanje i čuvanje jela u domaćinstvu i mnoge druge upotrebne i dekorativne predmete, kakvi su, na primer, muzički instrumenti (okarina, pištaljka, darbuka), dečije igračke, svećnjaci, kadionice, figuralne predstave kao što su ukrasi za zgrade i kapije i drugi. Svoje rukotvorine prodaju na sajmovima (vašarima) i u radionicama za novac, a seoski majstori ih zamenjuju i za poljoprivredne proizvode.

Pod rukama grnčara, na čudesan način, glina dobija željeni oblik, dok se kolo potiskivanjem nogom brzo okreće. Na gotovom sudu, nanošenjem boje kroz cevčicu od ptičijeg pera ili šuplje kosti, izvode se šare. Ima i graviranja (ucrtavanja). Takozvana zgrafito tehnika obično je udružena sa kasnijim bojenjem posuda. Plastični ukrasi, napravljeni rukom ili u kalupu, nalepljuju se na posude za svečanosti i na ukrasne predmete. Različite boje i staklast sjaj — gleđ, dobijaju se nanošenjem metalnih oksida i ponovnim pečenjem.

Po poreklu, opštim i posebnim stilskim i oblikovnim obeležjima, razlikuje se keramika moravske i makedonske zone od panonske keramike, iako su obe pravljene na nožnom kolu. Postoje i razlike između keramike moravske i makedonske zone, kao i određene odlike pojedinih užih područja u okvirima ovih zona, a isto tako postoje varijante panonske keramike.— Njihove rukotvorine još i danas možemo videti na mnogim pijacama, iako ne više tako raznovrsne kao nekad. Oni su se trajno naselili u mestima gde proizvode grnčariju. Nema ih u severozapadnim krajevima, uglavnom u Sloveniji i Hrvatskom Zagorju. Iz ovoga je lako zaključiti da je pirotska grnčarija veoma rasprostranjena. Majstori su svoje proizvode prilagođavali po obliku, bojama i ukrasima potrebama sredine za koju su pravili posude. Pirotska keramika je većinom žute, mrke i zelene boje. Na posudama često prave plastične ukrase, znatno više nego što se to radi u drugim centrima. Izrađivali su posude i druge predmete u obliku figura životinja, ljudske figure, a nekada su pravili i čitave kompozicije figuralnog sadržaja. Figure su ukočene, likovi slični maskama, impresivni u svom nespretnom i naivnom izrazu. Imaju sva obeležja narodnog stvaralaštva, makoliko se na njima ogledala veština majstora i uticaji sa strane.

U Makedoniji, keramika ima dosta očuvanih elemenata antičkih i vizantijskih oblika. Sudovi su masivnijih, debljih zidova u odnosu na južno-moravsku grnčariju, što im daje stameniji izgled. Ima dosta i originalnih oblika, kao i sudova na kojima se otkrivaju uticaji mediteransko-orijentalnog baroka. U jugozapadnoj Srbiji, na Kosovu, sudovi imaju sličnosti sa orijentalnim metalnim sudovima. Na njima je srazmerno malo ukrasa i to opet uglavnom orijentalnog i mediteranskog porekla, kao što su palmeta, čempres i drugi.

Pored vidljivih posebnosti, keramika moravske i makedonske zone ima određenu sličnost u obradi, oblicima i načinu ukrašavanja. To proizilazi iz istih izvora uticaja, nesumnjive povezanosti sa srednjovekovnom i orijentalnom tradicijom, što potvrđuju i arheološki nalazi.

Keramiku panonske zone, takođe, odlikuju vrlo stari oblici. Ima negleđosanih sudova, svetlomrke i crvenkaste boje, kao i crne keramike. Grafitnocrna boja dobija se u postupku pečenja. Osnovni oblici gleđosane i druge keramike ne razlikuju se na celom panonskom prostranstvu, što upućuje, bez dvoumljenja, na uticaje iz srednje i zapadne Evrope. Zapažaju se i rustikalno-barokna obeležja. Sudovi su često ukrašeni prostim prskanjem bojom, zatim geometrijskim šarama, najviše pravim i talasastim linijama. Za panonsku keramiku karakteristični su i slikani motivi biljne sadržine, cvetovi i plodovi. Manje je plastičnih dodatnih ukrasa i figuralnih oblika. Zoomorfne i druge figuralne oblike imaju dečije igračke i sitna ukrasna i sakralna plastika.

Na području cele panonske zone keramika ima opšte zajedničke odlike. Jednostavnija i starija ornamentika, koja se odlikuje talasastim linijama, koncentričnim krugovima oko posude, isprekidanim linijama, urezima i tačkastim otiscima, više je očuvana u zapadnom delu, Slavoniji, Zagorju i Sloveniji. Keramika je u Vojvodini nešto raznovrsnija u pogledu ukrašavanja, što svakako dolazi i od različitih tradicija i ukusa stanovništva u ovoj pokrajini. Inače, keramička proizvodnja je za nekoliko poslednjih decenija znatno opala. Izgubila je mnogo i od svoje neposrednosti i jednostavnih oblika, usled težnje za kopiranjem i prilagođavanjem ukusu gradskih sredina, kao i zbog prodora industrijskih sudova od trajnog materijala.


Nikola Pantelić

NARODNA UMETNOST JUGOSLAVIJE | Jugoslovenska Revija | Beograd, 1998
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: