Dinarska zona
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Dinarska zona  (Pročitano 7967 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1550



Pogledaj profil
« poslato: Mart 11, 2011, 11:12:24 pm »

*

OBLASTI DINARSKE ZONE


Dinarsku zonu obuhvata kontinentalna Dalmacija, Dalmatinska Zagora, Konavle, Lika, Kordun, Banija, Hercegovina, Bosna, Crna Gora, Raska, Šumadija, Pomoravlje, Sjeverna Albanija, Kosovo i Metohija i današnja Rep. Makedonija. Ukratko Dinarska zona je podudarna geografski sa drevnom Rimskom provincijom zvana Dalmatia koja je bila jedna od provincija Ilirikuma dok je druga bila Panonia i koja je obuhvatala današnje zone poput Slavonije, Zagorja, Vojvodine i pola Mađarske (zapadno od Dunava). Provincija Dalmacija je obuhvatala zonu juzno od Save i Kupe, zapadno od Velike Morave zatim granica je išla Kosovom i južno do rijeke Drima u sjevernoj Albaniji i centar joj je bila Skodra ili današnji Skadar.
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1550



Pogledaj profil
« Odgovor #1 poslato: April 10, 2011, 10:47:33 pm »

*

DINARSKA ZONA


DINARSKA ZONA. Veliko brdsko-planinsko prostranstvo od sliva Drine na istoku do Gorskog Kotara na zapadu i pobrđa koje se spušta u dolinu Save na severu i do krševitih planina uz jadransku obalu, čini dinarsku zonu. Okruženo drugim zonama narodne kulture i umetnosti u Jugoslaviji, predstavlja jedinstveno područje očuvanih vrlo starih balkanskih i slovenskih tradicija. Ovde su nešto teže i sporije dospevali drugi uticaji. Međutim, veoma su značajni orijentalni uticaji nastali posle prodora Turaka koji su potpomognuti njihovom dugotrajnom vladavinom i islamizacijom dela stanovništva. Ti uticaji uvrežili su se najviše kod muslimana, ali prisutni su i kod drugog stanovništva (Srba, Hrvata, Crnogoraca, Albanaca). Zapažaju se najviše na gradskim zanatskim proizvodima. Ipak, zahvaljujući relativnoj izolovanosti planinskog područja naseljenog stočarskim stanovništvom, očuvalo se narodno umetničko stvaralaštvo, koje sadrži vrlo stare odlike. Skoro bez dvoumljenja, možemo tvrditi da se kontinuirano očuvala geometrijska ornamentika u duborezu, tkanju, vezu i aplikacijama, poznata na praistorijskim nalazima keramike i metala ovog područja. Razumljivo je da se simboličan sadržaj unekoliko izmenio. To su različiti oblici "S" kuka, "svastika", spiralni zavoji i romb. U više kombinacija, kuke, zavoji, krst, razne rozete izrezbareni su na preslicama i drugim predmetima. Slični motivi se ponavljaju na tekstilu, u vezu sitnog lančastog boda i kao aplikacije. Romb i "svastika" zapažaju se najviše na tkaninama (pregače, torbe). Ornamentiku dinarske zone, uopšte, odlikuju geometrijski oblici. Slične ornarhentike ima i u drugim zonama, ali ona nije tako izrazita. Tkanine za odeću su uglavnom jednostavne, od vune crne ili modre boje, ređe bele. Konopljano i pamučno platno je belo. Tako opšti izgled nošnje ima tamno-svetli vizuelni kontrast. Izuzimaju se vezeni, ili na drugi način ukrašeni, delovi odeće, gde je višebojnost većeg raspona. U severozapadnoj Bosni ističe se tamnomodri jednobojni vez na rukavima ženskih košulja. Samo u dinarskoj zoni održala se masivna crna ili mrka grnčarija, građena na niskom ručnom grnčarskom kolu. Keramika nije gleđosana, a na bokovima posuda ima malo utisnutih ili urezanih jednostavnih ukrasa. Po izgledu se skoro ne razlikuje od stare slovenske, pa i neolitske keramike ove vrste. Kao izraziti dinarski instrument, treba pomenuti gusle. Rasprostranjene su još u moravskoj zoni i južnom delu jadranske zone, dok ih u ostalim zonama možemo retko naći. Uz njih se pevaju epske pesme, a i same su predmet izrazitog umetničkog oblikovanja tehnikom rezbarenja i vajanja.

Zanatska umetnost, koja se razvija pretežno u čaršijama pod istočnjačkim uticajima, iskazana je uglavnom na proizvodima od metala, tekstila i kože. Istočnjački uticaji, koji su došli sa prodorom Turaka, u nešto manjoj meri su dopirali u hrišćanska nego u muslimanska naselja. Slično je bilo i u Makedoniji, na Kosovu i u jugoistočnoj Srbiji.


Nikola Pantelić

NARODNA UMETNOST JUGOSLAVIJE | Jugoslovenska Revija | Beograd, 1998
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1550



Pogledaj profil
« Odgovor #2 poslato: Maj 07, 2011, 12:32:59 am »

*

DINARSKA ZONA — SRPSKE NOŠNJE


Kulturno-geografska dinarska zona zahvata nekoliko oblasti u jugozapadnoj Srbiji. U skladu sa prirodnim planinskim uslovima, stočarstvo, odnosno ovčarstvo, bilo je osnovna grana privređivanja, kome je bio prilagođen čitav način življenja. Tradicionalna odeća bila je izrađena mahom od vune. Posle tkanja vunena domaća tkanina nošena je u specijalne stupe kojih je bilo mnogo na manjim planinskim rekama. Ta dorađena tkanina, tj. sukno bilo je prirodno bele i smeđe boje, a bojeno je i u crvenu boju. U slaganju raznih delova odeće od sukna, vunenih tkanina i pletivne građe u odevne celine uočava se strogost forme. Ornamenti su geometrijskog i floralnog oblika, a primena tri osnoven boje, bele, mrke i tamnocrvene, daje ženskoj odeći sa više varijantnih celina i muškoj odeći ujednačenijeg izgleda, poseban pečat.

Osnovu ženske i muške odeće predstavlja košulja od konopljanog, lanenog platna, a od kraja 19. veka i pamučnog platna domaće izrade. Krojena iscela, iz jednog komada platna presloženog u predelu ramena, košulja ima klinasta proširenja i ravne široke rukave. Ženska dugačka košulja na sebi ima obilan vezeni ukras od tanko upredene vune, ponekad i od pamuka. Na muškim košuljama, koje su kraće od ženskih, ukras je diskretniji, a osim crveno-crnog veza, javljaju se beli šupljikavi raspleti od lanenog ili od pamučnog konca.

Uz obavezni tkani pojas i devojke i žene po košulji opasuju pregaču koja je uzana, izduženog pravougaonog oblika, u čijem se ukrasu, osim pruga, na nekim primercima nalaze vodoravni nizovi biljnih motiva. Ova tri odevna predmeta, uz dodavanje kratkog prsluka od sukna, čohe ili od somota, sa diskretnim gajtanskim i srmenim vezom, bili su osnovni delovi letnje garderobe.

Odeću upotpunjavaju dugački prsluk zubun od belog ili od tamnocrvenog sukna, a po zimi gunj od mrkog sukna i celovito krojena bela dugačka haljina sa rukavima. Po načinu ukrašavanja bogate likovne izražajnosti izdvaja se beli zubun. Crni vuneni reljefni vez u vidu pužasto gusto savijenih zavoja i spirala, stilski srodan ornamentima na srednjovekovnim stećcima, potpuno prekriva gornji deo leđa. Po skutima, za razliku od geometrijskih šara na leđima, ornamenti su stilizovani cvetovi, izvedeni crnom vunom ili srmom. Poznato je da se ni jedna devojka u prošlosti nije mogla udati dok nije navezla sebi zubun kao dokaz da je savladala veštinu ručnog rada.

Izraziti vezeni ukras od tamnocrvene i crne vune javlja se i na mladinoj kapi sa dugačkim prevesom niz leđa. Devojke, sa spletenom kosom u dve pletenice koje obavijaju u venac oko glave, nose plitku crvenu kapu, a udate žene preko kape povezuju maramu. Od nakita kujundžijske izrade, veću primenu imali su cvetolika igla za kapu, ogrlice i pafte — kopče za pojas.

Muškoj odeći, osim platnene košulje i gaća, kao i gornjih suknenih haljetaka, crne ili tamnosmeđe boje, osobito obeležje daju pelengiri (vrsta muških širih gaća od vunene neuvaljane tkanine) bele ili mrke boje. Bez ukrasa su, za razliku od gunjića (kraći prsluk) spreda otvorenog i džamadana sa preklopljenim polama koji, kao i gunj sa rukavima, imaju gajtanske ukrase i optoku. Ovu odeću belo — mrkog kontrasta dopunjuju ranozbojni vuneni pojas, crvena plitka kapa, oko koje se u maniru orijentalne čalme zimi obavija crveni vuneni šal, zatim u svečanim prilikama jelek sa tokama (srebrna dugmad i pločice prišiveni u nizovima na prednjim stranama muškog prsluka, kao ukras), kožni pojas silav i, povrh svega, po hladnoći crvena suknena kabanica sa kapuljačom.

Od kraja 19. veka u starijem odevnom sloju nastupile su promene pod uticajem gradskih sredina i vojničkog načina odevanja. Tkanine fabričke izrade sve više zamenjuju domaće sukno, u ženskoj odeći usvaja se dugačka suknja savremenih modnih obeležja, a u muškom odevanju kapa šajkača i pantalone vojničkog kroja, koji će postati izrazito obeležje muške etničke odeće tokom prve polovine 20. veka na širem prostoru Srbije.


Izvor: Narodna kultura Srba u XIX i XX veku, Vodič kroz stalnu postavku,
Etnografski muzej, Beograd, 2003.
Iz teksta: Jasna Bjeladinović-Jergić, Srpska tradicionalna odeća
Sačuvana
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1550



Pogledaj profil
« Odgovor #3 poslato: Februar 06, 2012, 12:19:27 am »

*

DINARSKA ZONA — SRPSKE NOŠNJE U BOSNI I HERCEGOVINI


NARODNE NOŠNJE

Muzej Republike Srpske u Banjaluci — osnovan 1930. godine — do ovog rata (1992—1995) spadao je u kategoriju regionalnih i kompleksnih muzeja. Od 1992. godine, Odlukom Vlade Republike Srpske, postaje Nacionalni muzej Republike Srpske. Muzej se bavi prikupljanjem, proučavanjem i izlaganjem spomenika materijalne i duhovne kulture nastalih na prostoru kojeg pokriva.

Prvih dana, po osnivanju, u Muzej dospijevaju najljepši primjerci kompleta i djelova tradicionalne narodne nošnje sa širih prostora tadašnje Vrbaske banovine. Prikupljanje te građe nastavlja se do današnjih dana.

Srpske narodne nošnje ovih prostora pripadaju grupi Dinarske nošnje.

VRSTE MATERIJALA ZA NARODNE NOŠNJE

Do kraja 19. vijeka narodna nošnja seoskog stanovništva bila je najvećim dijelom domaće proizvodnje. Izrađivale su je žene na selu, a neke dijelove su radile seoske i gradske zanatlije. Materijali za nošnju izrađivani su od vune, lana, konoplje i kože.

Od lana i konoplje tkalo se platno za osnovne dijelove: košulju, gaće, kao i za ženske marame za pokrivanje glave. Čisto laneno platno uzimalo se obično za praznične dijelove odjeće, dok su se za svakidašnje dijelove miješali lan i konoplja. Pamuk, koji je u 19. vijeku bio u velikoj upotrebi u građanskoj nošnji, ulazi postepeno u upotrebu i na selo krajem 19. vijeka. Pamuk se najprije miješao sa konopljom i davao miješano platno, tzv. mješavinu, za razliku od čistog lanenog, zv. prteno ili prtenina. Čisto laneno platno ili mješano sa konopljom sada služi za svakidašnje dijelove nošnje a od mješavine pamuka sa lanom služi za izradu prazničnih dijelova odjeće.

Laneno platno tkano je uvijek "u dva nita" i zbog svoje ravne površine davalo mogućnosti za izvođenje veza u boji po njemu. Miješano platno, kao i čisto pamučno, zbog tanje niti, omogućavalo je izvođenje raznovrsnijih tehnika tkanja, koje su platnu davale posebnu plastičnost i ljepotu.

Vuna je imala mnogo veću primjenu u izradi nošnje, nego i jedan drugi materijal. Od nje se izrađivalo sukno, nevaljano i valjano, za sve gornje haljetke, kako ljetnje, tako i zimske. Pored toga prerađivana je za pletenje čarapa, tkanje ženskih pregača, tkanica u torbi. U upotrebi je bilo bijelo, crno i tamnoplavo valjano sukno. Bijelo i tamnoplavo sukno naziva se "raša" a crno "mračina" i "modrina".

Od sukna su izrađivani gornji muški i ženski haljeci: zubuni, haljine, gunjevi, džoke, gunići, čakšire i tozluci. Sukno su tkale same žene, a valjano je na primitivnim stupama za valjanje sukna, kojih je bilo na mnogim potocima i riječicama.

Pored valjanog izrađivalo se i nevaljano sukno od sinjave i crne vune. Ovo sukno tkano je uvijek u četiri niti sa raznovrsnim tehnikama, koje su mu davale posebnu strukturu. Tehnike tkanja su "na džever" (u vidu riblje kosti) i na sitnu kocad (kao pčelinje saće). Od ovog materijala izrađivane su muške pelengaće zvane šalvare ili šarvale.

Koža se u narodnim nošnjama upotrebljavala u sirovom stanju, neprerađena, već samo osušena. Od teleće, goveđe, kozije i svinjske kože izrađivani su opanci oputari, zvani: putravci, oputnjaci. Oputa kojom su se pleli ovi opanci bila je obično od tanje ovčije ili kozije kože. Ove opanke, po selima, izrađivali su ljudi pa i žene.

Opanke od činjene kože izrađivali su majstori "opančari" po većim i manjim gradovima a u 19. vijeku nosili su ih imućniji ljudi.

Od ovčije kože zajedno sa runom izrađivali su se muški kožusi, zv. kožuni ili guberi.

Još dva karakteristična odjevna elementa izrađivana od kože su pojas, zv. "benzilah" i torba "šarpelj" koje su izrađivali majstori, zv. "sarači" po gradovima a koje su nosili imućniji stariji muškarci u selima.

Još u 19. vijeku sa istoka a i zapada na naše prostore prodiru materijali manufakturne i fabričke proizvodnje koji se primjenjuju u izradi narodne nošnje. To su na prvom mjestu čoha, somot, te razne pamučne i svilene tkanine. Od čohe su izrađivani muški dijelovi odjeće: ječerma, fermen, koporan i čakšire koje su najčešće izrađivali majstori po gradovima a od ostalih materijala izrađivani su ženski dijelovi odjeće.

KARAKTERISTIKE DINARSKE NOŠNJE:

Kod ženske nošnje glavne karakteristike su: lanena duga košulja, izjedna krojena sa umetnutim pravim klinima ispod ruke, vezana na skutima pozadi, na rukavima i prsima. Vez je izveden vunom, najčešće u četiri boje. Motivi su geometrijski. Izuzetak čine košulje na Zmijanju, vezene samo tamno plavom vunom. Specifičnost je, u nekim krajevima, da oko veza na rukavima i na prsima imaju našivene crvene trake zv. "mavez".

Od gornjih vunenih haljetaka najvažniji su zubun, haljina i pregača. Zubun je uvijek od valjanog sukna a kasnije od kupovne čohe. Najčešće su tamnoplave boje, dugi do kukova, bogato ukrašeni vezom i čohom u boji.

Zimska haljina je od bijelog sukna kod djevojaka i od crnog za udate žene. Najčešće su duge do gležnja, otvorene sprijeda sa umetnutim klinovima ispod ruke i dugim uskim rukavima. Vezene su i ukrašene čohom u boji, kao i zubuni.

Pregače, tkane od vune u boji, izrađivane su u dvije tehnike: ćilimskoj ili " iveranjem" i "nizanjem" ili "prebiranjem". Iverane su bogato ornamentisane geometrijskim motivima i nosile su ih djevojke i mlade žene. Specifičnost predstavlja, u nekim krajevima, upotrebu dvije pregače, prednje i zadnje, Zmijanska oblast i Prnjavorski kraj.

Čarape su duge do koljena, pletene od vune u dvije tehnike: na pet igala i jednom iglom, tj. na poplet. Pletene su u jednoj ili više boja ornamentisane geometrijskim motivima.

Nošnju na glavi čine crvena kapica, plića ili dublja, pokićena novčićima kod djevojaka. Udate žene preko kape prebacuju maramu vezanu vunom u boji. Ornamentika je najčešće vegetabilna. Mladinske kape su pokićene novčćima.

Mušku nošnju karakterišu: košulja od lana istog kroja kao i ženska, samo duga do koljena, vezena bijelim koncem, a u nekim krajevima (Banjalučka vrhovina i okolina Grahovo-Drvar) i u više boja.

Od gornjih haljetaka su: zubun, kožuh i haljina od bijelog, crnog a ponegdje i tamnog sukna. Haljina i gunj su od crnog sukna ukrašeni plavim ili crvenim gajtanima, dugačka je do pojasa ili do bedara. Ima rukave i spreda je otvorena.

Ječerma od čohe s tokama od srebrenih pucadi nosila se praznikom.

Bijele platnene gaće (ljeti) i šarvale (zimi) imale su uske nogavice, pokićene resama po dnu i ukrašene vezom ili gajtanom.

Čarape duge do koljena, uvijek su razrezane sa strane i skopčavaju se kukicama. Oko Glamoča, Grahova, Kupresa i Drvara ukrašene su čohom i vezom po njoj.

Na glavi nošena je crvena kapa a preko nje crveni vuneni šal omotan oko glave. U nekim krajevima je crvena kapa, plitka i ukrašena crnim vezom.

Muškarci kao i žene redovno su se opasivali pojasom "tkanicom" domaće, jednobojne ili višebojne proizvodnje, ukrašavane u procesu tkanja, geometrijskim motivima.


NAKIT

Nakit čine predmeti koji se stavljaju na tijelo ili odjeću; na istaknuta i lako uočljiva mjesta, bez obzira na njihovu namjenu, estetsku ili profilaktičku (zaštita zdravlja), premda se u principu obe ove funkcije, kod pojedinih komada nakita prožimaju i dopunjuju. Nakit nije samo ukrasni detalj, on je i simbolično obilježje pola, uzrasta, staleža i klase.

Načinom odjevanja i nošenja pojedinih vrsta nakita i ukrasa, vlasnik nam je slao i šalje poruke, svakako simboličnog karaktera.

Materijali za izradu nakita, u različitim vremenskim epohama njegovog nastanka, su različiti: kost, kamen, školjka, metal, staklo, vuna, koštunjavi plodovi, drvo i metalni novac. Pojava srebra, zlata, srebrne žice, mesinga, ćilibara, sedefa, bisera i korala jalja se još u srednjem vijeku.

Nakit domaće proizvodnje izrađivale su žene i djevojke za sebe i svoje ukućane, a majsorski (gradske proizvodnje) je šire primjene. Majsori za izradu nakita zv. kundžije izrađivali su sve vrste nakita u primjeni različitih tehnika: cizeliranje, graviranje, filigran, granulacija i tauširanje.


Kod srpskog stanovništva ovog kraja najčešće u upotrebi korišten je nakit rašen u tehnici "filigran". To su pafte, tepeluci, naušnice, privjesci, upletljaci i ukrasne igle različitih oblika i veličina.

Početkom 20. vijeka karakteristike dinarske nošnje se postepeno gube. Na to utiče pojava novog fabričkog materijala i novih krojeva, što je osnovno u određivanju jedne nošnje.

U vremenu između dva rata prodiru elementi gradskog načina odjevanja, što se naročito pojačava poslije drugog svjetskog rata. Tradicionalni način odjevanja napuštaju prvi muškarci a kasnije i žene.


Prof. Vaso Popović


*  *   *





ZUBUN (detalj zadnjeg donjeg dela haljine) sašiven od tamnomodrog domaćeg sukna. Potkićen je našivenim sitnim višebojnim staklenim perlama i malim dugmadima. Napravljen je oko 1900. godine. Zapadna Bosna. (Zemaljski muzej, Sarajevo) [Nikola Pantelić]

Fotografija: Miodrag Đorđević
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: