Srpska nošnja u Srbiji u XIX veku
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
LIKOVNA UMETNOST « NARODNA UMETNOST « Vez i nošnja « Srpska nošnja u Srbiji u XIX veku
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Srpska nošnja u Srbiji u XIX veku  (Pročitano 5791 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1557



Pogledaj profil
« poslato: Mart 09, 2011, 10:12:44 pm »

*

SRPSKA NOŠNJA


U Srbiji u devetnaestom veku se u različitim oblastima javljaju isti ili slični haljetci, koje srećemo i van granica Srbije ili su čak opsti za jos sire geografsko područje.

Među najstarije muzicke kape ubrajamo subaru, koja je veoma stara i dosta rasprostranjena. Fes je na na ovoj teritoriji novijeg porekla. Usvojen je posredstvom Turaka, a smatra se da je poreklom od grčkih antičkih lađara. Naziv je dobio po gradu Fesu, u Maroku gde su fesovi i izrađivani.

Na području koje je naseljavalo dinarsko stanovnistvo u Srbiji u devetnastom veku nosila se kosulja jednog, gotovo istog tipa, koji se u nekim uzim oblastima razlikovala u detaljima (u sirini, duzini i načinu nosenja). Ovo je poznata dinarska kosulja, sa pravim neukrojenim rukavima usivenim za stan. Posebne karakteristike ovoj kosulji daju klinovi, koji se umeću sa strane i na taj način ona ima odgovarajuću sirinu. Upravo ovaj detalj na dinarskoj kosulji bio je značajan i od njega je zavisila sirina i obim kosulje. Način nosenja ove kosulje je dvojak: ili se nosi preko gaća ili uvučena u gaće odnosno čaksire.

Na području Srbije nosena su tri tipa muskih čaksira: uske bele benevreke, pelengire, i siroke turače, ili poturlije, slične turskim čaksirama. U izvesnim slučajevima sretali smo gaće kao gornji haljetak, koji je nosen umesto čaksira.

Čaksire tipa pelengira, ili salvara, od neuvaljanog sukna, sirokog tura i sirokih kraćih nogavica (do ispod kolena), kakve su nosene na prostoru Starog Vlaha u Srbiji, bile su poznate i u drugim dinarskim oblastima. Pelengiri se nose najvise u kombinaciji sa strukom (crveni ogrtač tipa kabanice).

Uzane čaksire tipa benevreka, od belog sukna, sa uskim i pri dnu razrezanim nogavicama, sa manjim i dosta plitkim turom i izrezima na gornjem prednjem delu, bile su rasprostranjene na čitavom Balkanskom poluostrvu, a najzastupljenije u istočnoj Srbiji, u Vojvodini i u Makedoniji.

Siroke čaksire turače, ili poturlije, svakako su novijeg porekla u nasim nosnjama, a pripadaju onoj vrsti tursko-orijentalne odeće. Kod nas su najpre nosene po gradovima; bile su od plave i crne čohe, bogato ukrasene gajtanima. Vremenom, iz grada su ih primili i bogatiji ljudi na selu, a od njih i ostali, koji su ih umesto od čoje radili i od domaćeg tanjeg sukna ili od sajka.

Gunj se nosio na čitavoj teritoriji Srbijea i sire. On je bio tipičan muski haljetak, mada su ga ponegde nosile i zene. U početku jednostavnog kroja i ukrasavanja, konačan izgled gunja i jeleka, sa bogatim ukrasima od gajtana, kod nas se formirao upravo u vreme turske okupacije.

Kabanica se ubraja u red karakterističhih suknenih haljetaka. U dinarskim predelima Srbije kao i u zapadnoj Srbiji, nosila se kabanica od crvenog, grubog sukna bez rukava, dužine do ispod kolena, ponekad sa kapuljačom iza vrata. U jugoistočnom delu srbije, usopluku, nosila se kabanica od sivog sukna, po kroju slična ovoj iz dinarskih predela. Pod grlom se zakopčavala na zaponak.

Na teritoriji Srbije u devetnaestom veku noseno je vise vrsta opanaka. Među njima su najvise bili rasprostranjeni i najduze noseni presni opanci od neučinjene koze. Od 1850. godine po ugledu na bosansku izradu opanak i stavljenje crvene koze, u Srbiji se poznju izrađivati crveni opanci-crvenjaci. Najpre su pravljeni u Uzicu, koje je u to vreme bilo poznat trgovački centar i preko koga se trgovalo sa Bosnom i Dubrovnikom. Crveni opanci su se prosirili na teritoriju zapadne Srbije, tako da ih nalazimo kod Cačka, Valjeva, Gornjeg Milanovca, Sapca i Beograda. I dok se celom zapadnom Srbijom prosirio crveni, dotle je u istočnoj Srbiji i dalje nosen samo presni opanak.

Krajem devetnaestog veka pojavljuju se stavljeni, trajniji i bolji opanci, poznati kao đonaši, stavljenici, sabački ili siljkani. I oni su se nosili u predelima zapadne Srbije, a odatle su se tek posle 1918. postepeno sirili prema istočnoj Srbiji.

Presni opanci su bili domaće izrade. Sa pojavom crvenih opanaka, polovinom proslog veka, razvija se opančarski zanat, pa su oni, kao i docniji đonasi, bili zanatske proizvodnje.

U pogledu zenske nosnje, u proslosti, ono sto je na prvi pogled, odvajalo devojku od udate zene, bio je način česljanja i pokrivanja glave. U Srbiji devetnaestog veka devojke su kosu plele u pletenice pa ih spustale niz leđa ili obavijale oko glave. U Srpkinja bilo je pravilo i obaveza da devojke nose nepokrivene glave sa kosom, dok su zene, morale redovno imati glavu i kosu pokrivenu.

Pokrivanje devojačke glave fesom ili povezivanje marama novijeg je datuma.

Pokrivanje glave kod zena bilo je raznovrsnije, i moze se svrstati u vise grupa: konga, fes sa samijom, trvelji, ručnik i zabratka. Među njima najzanimljivije su konge ili konđe, koje su nosene u većem delu severne Srbije. Različite po obliku, načinu namestanja i ukrasavanja, konge su nosene tokom čitavog devetnaestog veka a u izvesnim slučajevima i docnije. Po pravilu, ona se sastojala od osnove podmetača raznih oblika - od konopljenih vlakana, lipove kore, drvene mladice, metalnog obruča, oko kojih se obavijala prtena tkanina; zatim, od jedne manje marame doglavače i jedne veće četvorougaone marame ili peskira.

Trvelji spadaju u veoma karakteristične zenske kape. Međutim s obzirom na to sto su se trvelji sastojali od pletenica zenske kose sa umetcima od tuđe kose, kučine, vune ili jedne vrste suve trave koji su se savijali i namestali iznad usiju, kao i da se preko njih povezivala obična marama ili peskir, pre bi se moglo reći da je to vrsta neobične frizure. S temena, ispod marame često se nosio vuneni prevez ukrasen vezom i podnizan paricama.

Trvelje su nosile samo zene, i to od dana venčanja, pa do kraja zivota.

Polazeći od Kosova na sever, zapadna granica bio bi Kopaonik, gde se trvelji sukobljavaju sa fesom i samijom, zatim dalje prema Sumadiji sa konđom, dok se na istoku graniče opet sa posebnim načinom česljanja i povezivanja glave zabratkom, koja se nosila u tadasnjem vranjskom, niskom, pirotskom, i krajinskom okrugu.

Zenske kosulje na teritoriji Srbije nosene su u dva tipa: pravo krojena duga kosulja sa klinovima i siroka kosulja oko vrata i u struku bogato nabrana tj. dinarska košulja koja se nosila u većem delu Srbije izuzev oblasti blize Savi i Dunavu.

Drugi tip je posavska kosulja presečena i nabrana i struku nosena blize Savi i Dunavu (Mačvi i Pocerini, Beogradskoj Posavini i Podunavlju, kao i na severoistoku Srbije u nosnjama srpskog i vlaskog stanovnistva).

Pregača je nosena jedna ili dve — prednja i zadnja. Sve do pred kraj ovog vremena, pregače su izrađivane od vunenih tkanina iz, jedne ili dve pole, ukrasene raznovrsnim utkanim, a docnije vezenim sarama. Po pravilu bile su bez resa, mada su u zapadnim delovima Srbije kod doseljenog stanovnistva iz Bosne i Hercegovine ponekad imale kratke rese.

U severoistočnoj Srbiji Vlahinje su nosile male pregače, prednju i zadnju sa veoma dugim resama. Prednja prečaga sa utkanim horizontalnim prugama i klečanim motivima između njih, bila je jedna od najstarijih pregača u Srbiji. Među njima svakako su bile najlepse one iz Sumadije, Beogradske Posavine i Podunavlja.

Zanimljiva je pojava nosenja dveju pregača. Sudeći po teritoriji na kojoj su nosene, mozemo ih, svakako, vezati za panonski kulturni sloj, za razliku od malih pregača sa dugim resama koje su karakteristične za Vlahe.

Najrasprostranjeniji deo zenske odeće bio je: zubun, doramak, saja ili ćurdija. Izrađivao se od belog ređe crvenog sukna bez rukava s preda otvoren i različite duzine. Zbog veoma raznovrsnog i bogatog ukrasavanja, zubun je bio jedan od najlepsih zenskih haljetaka.

Sama reč zubun tatarskog je porekla i označava odeću bez rukava, spreda otvorenu. U ovu grupu svrstava se i sukman spreda otvoren, ili zatvoren.

Polazeći od činjenice da je u Srbija krajem osamnaestog i pocetkom devetnaestog veka bila naseljena brojnim doseljenicima iz različitih krajeva, svakako je u pogledu odevanja vladalo veliko sarenilo, koje se, kao jedna od glavnih etničkih karakteristika stanovnistva, za izvesno vreme i zadrzalo.

Gledano prema rasporedu na tlu Srbije jedna od najkarakterističnijih oblasti je područje dinarskog stanovnistva, koje čini nastavak sireg dinarskog područja, razumljivo je sto i nosnja ovog stanovnistva nosi pečat dinarske kulture i sto kao takva, pod istim ili sličnim uslovima, dugo odrzala utičući istovremeno i na nosnju susednih oblasti. Vremenom odelo se postepeno menjalo i asimilovalo, tako da se gotovo ujednačilo, zadrzavajući u sebi manje osobenosti u pogledu naziva, kroja i načina nosenja. Nasuprot muskoj, zenska nosnja je bila i ostala raznovrsnija.

Ako posmatramo nosnju u delu severne Srbije (Mačva, Posavina i Podunavlje, delimično Sumadija pa preko Morave i oblasti timočko-braničevskog stanovnistva) oseća se uticaj panonskih nosnji. Prelaznu oblast između dinarske nosnje sa jedne strane i nosnji istočno od Morave sa druge strane, izdvojili bi smo sumadijsku nosnju. Ona je takođe rezultat istorijskih, drustveno-političkih i kulturnih odnosa u kakvim se Srbija nasla u devetnaestom veku. Stoga nije slučajno sto se u toj poznatoj i veoma rasprostranjenoj nosnji susreću različiti elementi (dinarski, panonski, gradski, vojnički i dr.) sto ju je činilo skladnijom, jednostavnijom odećom, u kojoj vise nije bilo teskih, glomaznih haljetaka niti često komplikovanih frizura i kapa. Bila je manje kitnjasta i upadljiva, ali zato veoma praktična. Zbog toga, ona se brzo sirila i usvajala i van granica Sumadije: na zapad - preko Drine, na jug - Moravskom dolinom i na istok — preko Marave i dalje. Teritorija istočne Srbije nalazi se između dve političko-administrativne granice, rumunske i bugarske, zatim između panonskog basena i sopske oblasti.

Posebnu grupu nosnji čine nosnje sopske oblasti. Ovo stanovnistvo nalazeći se po strani od većih komunikacija, zadugo je ostalo nepromenjeno, sto je bio jedan od vaznijih razloga za očuvanje veoma arhaičnih delova nosnje: litak, sukman... Vremenom česćim dodirima sa okolnim zonama u nosnjama i u zivotu sopskog stanovnistva nastaju izvesne promene u nosnji.

Za etničku proslost oblasti moravsko-vardarskih doseljenika veoma su značajna istorijska zbivanja. Duga turska vladavina i ekonomska potčinjenost ostavili su dubok trag.

Stanovnistvo niskog, leskovačkog i vranjskog područja nosilo je prostiju, grublju nosnju od domaćih tkanina, bez mnogo ukrasa i veza.

Na nosnji vranjskog stanovnistva u proslosti se, osim orijentalne, zapazaju uticaju makedonske, karajiško-ćustendilske i zletovske nosnje.

Nosnja u gradovima sirom Srbije je nesto ujednačenija i čini grupu za sebe. Razvojem industrije i trgovine kao i niz drugih faktora uticali su da se nosnja postepeno gubi iz upotrebe.


http://www.narodnenosnje.co.yu
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: