Ljubica Mladenović — Umetnost u Sarajevu u doba turskog feudalizma
Dobrodošli, Gost. Molim vas prijavite se ili se registrujte.
LIKOVNA UMETNOST « LIKOVNA KULTURA « Likovna umetnost kroz vremenske sfere « Ljubica Mladenović — Umetnost u Sarajevu u doba turskog feudalizma
Stranice: [1]   Idi dole
  Štampaj  
Autor Tema: Ljubica Mladenović — Umetnost u Sarajevu u doba turskog feudalizma  (Pročitano 15340 puta)
0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.
Angelina
Administrator
Hero Member
*****
Van mreže Van mreže

Poruke: 1557



Pogledaj profil
« poslato: Novembar 20, 2011, 03:18:34 pm »

**

SARAJEVO U DOBA TURSKOG FEUDALIZMA


UMETNOST

Islam nije dozvoljavao likovnu prestavu ni slikanu ni vajanu, zato se likovna umetnost u sferi islamskog religioznog uticaja nije ni mogla razvijati. Njihovo religiozno slikarstvo izražavalo se u ornamentima, ornamentisanim surama veoma stilizovanog biljnog ili geometriskog karaktera. Taj posao vršili su nakaši, bojadžije, kojih je bilo dosta po bosanskim gradovima. Prvi nakaš koji se u Sarajevu po imenu pominje bio je Osman baša (1763) a najpoznatiji je Hadži Mustafa Faginović (1793—1900) koji je čak u Carigradu ornamentisao jednu džamiju, a u Sarajevu ostavio dva zanimljiva kolorisana crteža Meke i Medine u Miščinoj džamiji.

U zamenu za slikarstvo, kaligrafija se na Orijentu vinula do prave umetnosti i dobar kaligraf cenio se isto toliko koliko i na Zapadu dobar slikar. Jedan lepo opremljeni orijentalni rukopis pravo je uživanje za oko, i po majstorstvu kaligrafije i po ornamentalnoj dekoraciji i po vanrednom povezu. Sarajevski rukopisi po svojoj opremi lepa su dela domaće kaligrafske i mudželitske umetnosti.

Plastična dekoracija u štuku i drvetu po džamijama i muslimanskim kućama bila je jako razvijena. Vrlo bogata, ona je u gustim i plitkim reljefima pokrivala čitave površine na fasadama i unutrašnjosti. Naročito veliko dekorativno bogatstvo postizavano je obradom drveta pri izradi tavanica, vratnih krila i čitavih zidova. Ova rezbarija često je bila bojena živim bojama.

Dekorativni smisao muslimana izražavao se i u nakitu, ukrašavanju oružja i odela i predmeta za svakodnevnu upotrebu. Kujundžiski zanat bio je na velikoj visini i njegovi proizvodi cenjeni kao umetnička dela.

Muslimanska žena svoja umetnička osećanja izražavala je vezom, koji je bio bogat stilizovanim prikazima biljnog i životinskog sveta, vanredno rafiniranih boja i neobično težak i komplikovan u tehnici. U finoći izrade i ukusu koji je pokazivala u kombinaciji boja sarajevskoj vezilji nema takmaca u Bosni.

Kod pravoslavnog hrišćanskog sveta u to vreme negovano je samo crkveno slikarstvo i to u sva tri njegova vida: freska, ikona i minijatura.

Po gradovima je naročito negovana ikonografija i u Sarajevu, koje je bilo najbogatija crkvena opština u Bosni, a od početka XVIII veka i episkopsko sedište, ostao je veći broj ikona.

Sve te ikone obuhvataju period od XVI do XIX veka, rađene su najvećim delom od naših ljudi i uvek u vizantiskom stilu samo raznim njegovim varijantama. Jedan deo pripada tzv. Kritskoj školi, koja se od XIV veka pa do 1646 godine razvijala na Kritu, a od tada pa do XVIII veka u Veneciji. Ova škola spajala je napredne anatomske tekovine Renesanse sa unutarnjom duhovnošću likova vizantiske ikonografije, u koju je unela i nekoliko naročito njegovanih tipova bogorodice (Strasne, Mlekopitatelnice, Eleuze) koje se često sretaju u Sarajevu. Ostale ikone pripadaju ili Boko-kotorskoj školi ili su ih radili majstori iz Sandžaka i Srbije, a ima dosta ikona primorskog tipa rađenih za široku potrošnju i pravoslavnog i katoličkog sveta.

Najveći deo ovih ikona radili su anonimni majstori, a od onih koji su ostavili zapise identifikovani su:

Todor Vuković-Desisalić koji je 1568 god, radio u Sarajevu jednu bogorodicu Odigritiju i na njoj zapisao svoje ime, mesto i godinu rada.

Maksim Tujković, majstor glavnog ikonostasa Stare crkve iz 1734 godine koji je osim ovih oltarskih slika ostavio jednog Jovana Preteču i jednu sv. Petku.

Simeun Lazović, koji je 1804 godine radio u Sarajevu ikonu sv. Ilije i Pantelije, a 1805 portre mitropolita Pajsija.

Ali u Sarajevu nisu radili samo majstori dovedeni sa strane već su se i rođene Sarajlije bavili tim poslom. Od ovih majstora poznati su:

Nenko Solak, sin Dmitra Solaka priložnika Stare crkve (po popisu kod Skarića). Radio je 1684 godine malu ikonu sv. Trojice u tri boje: belo, crno i smeđe.

Sanko Daskal, slikar sa kraja XVIII veka. Ime mu znamo iz zapisa nađenog na ostatku jedne propale slike u manastiru Lomnici. Poznat je jedan njegov rad iz 1782 godine.

Rista Cajkanović, poslednji sarajevski ikonopisac, radio je već u drugoj polovini XIX veka. Rođen je oko 1850 godine a umro je 1900 u Sarajevu. Studirao je slikarstvo u Petrogradu, kasnije je bio učitelj u Pazariću i Sokocu (kod Rogatice). Sarađivao je u "Bosanskoj vili" Nikole Kašikovića i dobro prevodi s ruskog. Radio je ikonostase u Blažuju i Visokom i mnoge ikone i portrete u Sarajevu. Po tome što je radio i na platnu, upotrebljavao u velikoj meri uljanu boju i slikao portrete, Cajkanović je i prvi naš svetovni slikar, rodonačelnik naših portretista i preteča braće Bocarića.

Osim ikona u Sarajevu postoji veći broj rukopisnih knjiga. Među njima se nalaze tri iluminirana četvorojevanđelja velike vrednosti, od kojih jedno ima minijature Moravske škole.

Kao izraz umetničkog izživljavanja hrišćana toga doba, mogu se uzeti kujundžjski radovi čiji su najlepši primerci rađeni kao dar crkvi. Kandila, tepsije, ćivoti a naročito okovi na ikonama i jevanđeljima rasuti po manastirima Bosne i Hercegovine dela su sarajevskih kujundžija. Još 1564 godine spominje se kujundžija Mihajlo Desisalić, a 1587 zlatar Milisav. U manastiru Dobričevu postoji jedno okovano jevanđelje sa zapisom iz koga se vidi da ga je okovao majstor Teodor Krunić iz Sarajeva 1824 godine a isti majstor kovao je jedan mali ćivot za manastir Tvrdoš. Oko polovine XIX veka poznati kujundžija bio je poznat Andrija čije se ime nalazi na mnogim okovima na ikonama.

Rezbarstvo je takođe bilo razvijeno. Ostala su nam dva izrezbarena krila oltarskih dveri iz 1674 godine a kaluđer Gavrilo Račanin radio je u Sarajevu 1696 godine nalonj za manastir Žitomislić. Veliki broj i kvalitet ikona, rukopisa i umetničkih radova sačuvanih do danas i u posedu crkve i u prlvatnom vlasništvu, svedoči ne samo o ekonomskoj snazi sarajevskih građana koji su ih zlatom plaćali već, i još više, o njihovom duhovnom interesu i težnji da od svoga grada stvore dubovni i umetnički centar pravoslavnog življa u Bosni. Dovodeći majstore sa strane da im živopišu oltare, slikaju i prepisuju knjige, donoseći i sami skupocene rukopise, ikone i utvari sa svojih dalekih putovanja, oni su i uspeli da od Sarajeva stvore, s jedne strane, krajnji kulturni centar do koga su dopirali slikarski uticaji iz Dalmacije i južnog Primorja, a s druge, oazu u kojoj se čuvala tradicija stare srpske umetnosti.


VI.

Ako bismo hteli da u jednom dahu pređemo preko istorije Sarajeva u periodu turskog feudalizma onda bismo mogli da kažemo ovako:

Od momenta kad su Turci zakoračili u ove krajeve i na tlu stare Vrhbosne počeli da izgrađuju svoje Sarajevo, pa za daljih 400 godina njihove vladavine, celokupan život grada razvijao se u znaku novog društvenog sistema koji je osvajač donio, turskog vojničkog feudalizma, i ideologije njegove vladajuće klase — islama. U prvoj etapi svoga razvitka, u XV veku, dok je još bio samo vojničko uporište, u gradu se skromno razvijala ona privreda, a naročito zanati, koja je služila za potrebe vojničkog snabdevanja. I prve javne zgrade toga doba, izuzev džamije i namesnikova dvora, imale su čisto privredni karakter, a i velike kulturne tekovine, vodovod i hamam, služile su poglavito za higijenske potrebe vojske.

U XVI veku, međutim, kad je moć turskog feudalizma bila najjača a granice imperije zadrle već u srednju Evropu, Sarajevo se od isturene vojničke baze pretvorilo u ekonomski, politički i kulturni centar jedne velike provincije. U njemu je počela da buja trgovina a zanatska struktura sve više da se razvija težeći da zadovolji sve luksuznije prohteve svoga feudalnog društva. Njegova čaršija se izgrađuje, širi i dostiže svoj definitivni oblik. Brojčano, ono je tad dostiglo svoj najveći domet: 50.000 stanovnika.

U tom ekonomski i politički stabilnom periodu Sarajevo je doživelo i svoj kulturni procvat. Ono je tad dobilo svoje prve prosvetne ustanove: mektebe, medresu i biblioteku i broj ovih ustanova u toku veka stalno je rastao. Husrev-begovo doba, tj. period od 1521—1541, za koje je vreme Husrevbeg bio tri puta namesnik u Bosni, pretstavlja zlatni vek arhitekture Sarajeva. Zaslugom ovog feudalca, za koga jedan istoričar veli: "da je srestvima kulture težio da Bosnu pretvori u stalan posed Osmanlija", Sarajevo je dobilo najmonumentalnije građevine turskog perioda, Begovu džamiju, Kuršumliju medresu i Husrevbegov hamam, koje je lepotom premašila samo Alipašina džamija, podignuta takođe u ovom veku samo malo kasnije. U ovom veku javili su se i prvi poznati pesnici. Javna higijena bila je na visokom stupnju. Do kraja XVI veka Sarajevo je imalo sedam javnih kupatila, što je u poređenju sa tadašnjom Evropom značilo izvestan kulturni prestiž.

Ovaj kulturni procvat trajao je sve dotle, dok je Sarajevo bilo središte provincije jedne moćne i iznutra sređene države. Ali kad je u XVII veku vojnička moć Turske počela da opada i čitav njen društveni sistem da se razlabavljuje, Sarajevo se od naprednog provinciskog grada pretvorilo u leglo anarhije u kome su zapovedali jenjičari i šaka (feudalaca koji su se u međusobnoj borbi razdirali. To stalno poprište političkih borbi u jednoj državi koja se rastakala, nije bilo nimalo pogodan teren za dalji razvoj kulturnih tekovina i od kraja XVII veka Sarajevo je u kulturnom pogledu živelo od tekovina prošlosti. U njemu se nije više podigla ni jedna monumentalna zgrada, javna higijena je počela da popušta, desetkovano u ratovima i međusobnim borbama muslimansko stanovništvo je i brojčano opadalo. Sve veća materijalna raskoš i želja za udobnošću među feudalcima nije bila znak napretka, već znak raspadanja jednog društva koje se rušilo pod udarcima novih, naprednijih snaga. Druga polovina XIX veka, kad kapitalistički odnosi počinju duboko da zadiru u ekonomski, društveni i politički organizam Sarajeva, značila je ne samo kraj jednog društvenog sistema već i jedne kulture čije je cvetno doba već davno bilo prošlo.


Ljubica Mladenović

SARAJEVO od najstarijih vremena do danas | priredili: dr Alojze Benac i Ljubica Mladenovac | Izdanje Muzeja grada Sarajeva | Sarajevo, 1954.
Sačuvana
Stranice: [1]   Idi gore
  Štampaj  
 
Prebaci se na: