LIKOVNA UMETNOST

GRAFIKA => Srpski grafičari ● litografi => Temu započeo: Angelina Jun 18, 2011, 07:03:52 pm



Naslov: Zaharija Stefanović Orfelin (1726—1785)
Poruka od: Angelina Jun 18, 2011, 07:03:52 pm
**


ZAHARIJA STEFANOVIĆ ORFELIN
(Vukovar, 1726. — Novi Sad, 19.01.1785.)

Istaknuti srpski pesnik (http://riznicasrpska.net/knjizevnost/index.php?topic=187.0), istoričar, bakrorezac, barokni prosvetitelj, graver, kaligraf i pisac udžbenika.
 
"Zaharije Orfelin bio je obdaren mnogim sposobnostima, osobito za književnu i likovnu djelatnost. Bavio se živopisom i bakrorezom, kojima ostavlja više traga iza sebe u istoriji umjetnosti nego u književnosti, a pošto je bio zaljubljenik knjige, postao je i autor, grafički gledano, najljepših knjiga u istoriji srpske književnosti. Takođe, nema gotovo nijedne oblasti iz tadašnje nauke u kojoj se on nije ogledao, od pedagogije, preko ekonomije do medicine, i koje nije umio na popularan način predstaviti svojim čitaocima. Na svoja djela se uglavnom nije potpisivao, iz njemu znanih razloga, pa se vjeruje da iza njegovog imena stoji veo misterioznosti i anonimnosti.

Zaharije Stefanović Orfelin, kako mu glasi puno ime, rođen je 1726. godine u Vukovaru. Nije poznato kakvo je obrazovanje imao. Iako je tvrdio da je bio samouk, proučavaoci njegovog djela tvrde da je morao završiti neke škole. U mladosti je bio učitelj, a nakon perioda učiteljevanja slijedi vrijeme Zaharijinog otšelništva po različitim mjestima i bivanja u službama uglavnom kod vladika Srpske pravoslavne crkve. Jedno vrijeme bio je u činovničkoj službi kod mitropolita Pavla Nenadovića u Sremskim Karlovcima, onda u Temišvaru kod vladike Vićentija Jovanovića, a potom slijedi nekoliko godina provedenih po fruškogorskim manastirima — Velikoj Remeti, Beočinu i Grgetegu. Da bi nadgledao štampanje nekih svojih djela, odlazi u Veneciju, tamo se uči slikarstvu i rezanju u bakru, što će da ostavi pozitivne posljedice na njegov potonji likovni rad. Nakon povratka u Ugarsku radi ponovo u Temišvaru, zatim kod vladike Mojsija Putnika u Novom Sadu i Josifa Šakabente u Pakracu".

Piše: Anja Jeftić (http://riznicasrpska.net/knjizevnost/index.php?topic=131.0)


(http://riznicasrpska.net/fotografije//Slikari/Graficari/Zaharija_Stefanovic_Orfelin_(1726-1785).jpg)

Slika: Politikin zabavnik


Naslov: Zaharija Stefanović Orfelin (1726—1785)
Poruka od: Angelina Jun 18, 2011, 07:43:30 pm
**

ZAHARIJA ORFELIN


Za puni razvoj srpske grafike u XVIII veku važno je umetničko delo Zaharije Orfelina, koji svoj izvanredni životni put počinje u Sremskim Karlovcima. Ovde, u senci malog mitropolijskog dvora, koji je još u prvoj polovini XVIII veka pokatkad ličio pre na zbeg nego na sigurno središte crkvene uprave, javlja se Orfelin 1757, kada u njega ulazi kao kancelista mitropolita Pavla Nenadovića. Pre toga vremena o Orfelinu znamo malo. Njegovo poreklo, školovanje, život, sve je to još skriveno u neobelodanjenim svakodnevnim zbivanjima naših malih gradova: Vukovara, Novog Sada, Karlovaca, možda Budima, ili dalekog "carstvujuščeg grada Vijene". Kada je i gde je naučio tehniku bakroreza, isto je tako nepoznato. Tek, izvesno je da je u Karlovcima imao svoju radionicu, neku vrstu bakarne tipografije u kojoj je radio za potrebe crkve. Iz tog malog ateljea izišle su njegove gramate, sinđelije, verske pouke i službeni tekstovi mlade crkvene administracije, koju je sa toliko zalaganja pokušavao da sredi mitropolit Pavle Nenadović. Ako se ocene ti rani Orfelinovi radovi, jasno je da su oni, s obzirom na njihovu namenu, sasvim nejednake vrednosti. Ponekad, čini se da ti poslovi pre sputavaju i koče Orfelinov likovni izraz, ističući njegov smisao za kaligrafiju koji će mu i docnije donositi i prihode i slavu. Celokupna kompoziciona shema ovih, inače sasvim praktičnih tekstova izvedena je na uobičajeni barokni dekorativni način koji je suvereno zavladao i u kancelarijama zvanične državne administracije. Duktus slova, vinjete, naizmenično slikovito mešanje raznih vrsta pisma, naročito veliki, barokno stilizovani inicijali koji zauzimaju visinu skoro polovine teksta — sve je to izvedeno ugledanjem na svečanija akta koja su iz Beča pristizala u karlovački dvor.
 
Pa ipak, baš u tom karlovačkom periodu, Orfelin 1757. izrađuje i jedno delo koje ga predstavlja, s jedne strane, kao odličnog crtača, a s druge, kao umetnika koji se bez kolebanja uključuje u šire tokove barokne umetnosti. Reč je o prigodnoj pesmi ispevanoj u čast ustoličenja bačkog vladike Mojseja Putnika, koju je Orfelin ukrasio mnogobrojnim crtežima, značajnim kompozicijama i dekorativnim elementima, među kojima ima i jedinstvenih vinjeta čiji je preplet izveden od imena i prezimena episkopa Putnika. Svoju pohvalnu pesmu Orfelin je ukrasio i fino crtanim portretom vladike Putnika, ubacujući i čitave kompozicije koje ilustruju trenutke samog ustoličenja, na primer poklonstveni pozdrav predstavnika građanskog, vojničkog i duhovnog staleža. Ova tipično barokna ikonografija komplikovana je i temama stare umetnosti — kakva je, na primer, alegorijska predstava premudrosti — koje, istina, sem predmeta samog, ništa ne vezuje za umetničko nasleđe prošlosti. Ali, dok je u figuralnim kompozicijama pokazivao izvesnu shematičnu i pomalo oporu naivnost, Orfelin je znatno slobodniji, barokno uznemiren, kada crtežima dočarava sam čin ustoličenja. Slobodno komponovani anđeli, sve po ritualu crkvene ceremonije, donose delove arhijerejskog odejanija i znake pastirske vlasti, a rafinovana, lepršava lakoća crteža otkriva nenametljivu prisutnost Orfelinovog dekorativnog osećanja.
 
Iako ovo Orfelinovo delo nije kasnije preneto u bakar, izgleda da je on u Karlovcima razvio pretežno grafičku delatnost. Sudeći po njegovim bakrorezima, on je odlično poznavao i samu bakrorezačku tehniku, naročito ecovanje kiselinama. Uostalom, već je i njegov biograf Tihomir Ostojić, a kasnije Miodrag Kolarić, istakao da je u svojoj ličnoj biblioteci posedovao u ono vreme cenjeni priručnik o radiranju i ecovanju od slavnog francuskog gravera Abrahama Bosa, izdat u Nirnbergu 1719, knjigu u koju je svojom rukom unosio recepte za rad kiselinama. Uostalom, baš to nesumnjivo poznavanje grafičkih tehnika omogućilo mu je da stvori ono izuzetno bogatstvo senki i polutonova, da svoje gravire obradi sa nekim skoro slikarskim osećanjem za materiju i svetlost, i da se i tim putem jasno odvoji od Žefarovićevog crtačkog shvatanja i njegove ponekad ukočene stilizacije.
 
Prvi veliki Orfelinov bakrorez "Svete besplotne sile" rađen je 1761. za manastir Kovilj u Bačkoj, čija je veduta asimetrično ukomponovana u donji red okvira. Miodrag Kolarić, pored ograde o atribuciji ovog bakroreza Orfelinu, sklon je mišljenju da ga je ovaj "samo rezao, a da je crtež pripremio koji od naših baroknih slikara, možda jedan od majstora zidnih slika u krušedolskoj crkvi koje odišu istim duhom i karakterom". Međutim, verovatnije je da je i rafički predložak koji je po svoj prilici, poslužio Orfelinu bliži nekom nacrtu za kakvu crkvenu tavanicu zamišljenu sasvim u duhu baroknog iluzionističkog slikarstva. Osobito centralni deo gravire podseća u malome na barokne nebeske apoteoze na kojima se celokupni nadzemaljski košmar vrlo određeno sliva i stepenuje ka glavnom, osnovnom motivu čitave celine. Na Orfelinovoj graviri to je adoriranje sv. Trojice. Činjenica je svakako da je ceo list crtan sa vanrednom veštinom, bez ikakvih tragova starog živopisa, a gipkost svih likova prevazilazi majstore krušedolskih kompozicija. Bočni medaljoni, koji su u našoj umetnosti poznati u tipu ikone sa žitijem, izvedeni su bez one uobičajene stroge podele, štaviše, dobija se utisak, bez obzira na njihove posebne barokne okvire, da se i oni dinamično uklapaju u organsku celinu. Glavne vrline bakroresca Zaharije Orfelina na ovoj graviri dolaze do punog izražaja: modelacija pomoću svetlo-tamnih efekata, elegancija likova, najzad, meko rezanje osetljivo za slikarsku formu. Sa izuzetnom merom njemu je pošlo za rukom da svoja novostečena grafička znanja vešto izmiri i uskladi sa slikarskim poukama koje su, van svake sumnje, bile bitne u obrazovanju njegove umetničke ličnosti.
 
Postupnost tog puta, studiozno pripremanje za smele skokove ilustruje i Orfelinov bakrorez sv. Trojice sa arhangelom Mihailom i scenama iz Hristovog života koji je 1758. rezao za manastir Pribinu glavu. Na njemu se već jasno pokazuju ona tipično barokna i svakako jako naglašena monumentalno-dekorativna slikarska shvatanja, koja su na komadu iz Pribine glave uzdržana i zaustavljena strogom, simetričnom podelom malih pravougaonih medaljona što uokviruju središnji motiv. Treba pažljivo pogledati ona znalački crtana skraćenja tela anđela koji pridržavaju svemirsku kuglu sa koje caruje sv. Trojica, pa videti da je Orfelin u svojoj radoznaloj obaveštenosti birao predloške iz grafičkih zaliha zapadnjačke umetnosti. Jer, zaista, u našoj celokupnoj umetnosti toga vremena ne postoji primer da je iko od srpskih slikara sa tako mnogo uspeha obrađivao nesvakidašnji problem: kako i na koji način elemente velikog baroknog, dekorativnog slikarstva kombinovati sa skučenijim mogućnostima koje pruža ikonopis. Izgleda da je baš za ovakve pokušaje Orfelin pokazivao izraziti smisao.
 
Dalja umetnička biografija Zaharije Orfelina pokazuje neočekivani preokret, skoro prelom. Godine 1764. Orfelin se otisnuo u svet, u Veneciju, grad u kome je dostojanstveno umiralo veliko mletačko slikarstvo. Njegovi biografi pretpostavljaju da je tamo ostao do 1768, izdržavajući se sam kao korektor ćirilske štamparije Grka Dimitrija Teodosija. S pravom bi se očekivalo da će se taj učenik punog italijanskog baroka, u jednom tako rafinovanom i već umornom centru kao što je bila Venecija, još smelije vezati za Zapad i sada nesputano pohitati da u neposrednom dodiru sa velikim originalima popuni svoje provincijske umetničke praznine. Pa ipak, dobija se utisak da je on bolji, zreliji i svakako poletniji period toga stvaranja iživeo u skučenim prilikama karlovčke konzistorije, a da mu je u punoj umetničkoj slobodi odjednom ponestalo snage, možda i hrabrosti za nove uspone. Ta posustalost vidi se i u gravirama koje se pojavljuju 1765. u preštampanom mletačkom izdanju Rimničkog Srbljaka aradskog episkopa Sinesija Živanovića. Za mletačko izdanje Orfelin je pripremio pojedinačne likove srpskih svetitelja, prerađujući zapravo iste gravire bečkog majstora Jozefa Antona Lidla. Dok je s tehničke strane pokazao nesumnjivi napredak, njegov crtež figura postaje znatno stroži, pokazujući upadljivo težnju ka dekorativnim efektima.

Međutim, iako je kao umetnik bakrorezac u Veneciji počeo da stagnira, Orfelin ovde ispoljava veliku aktivnost na drugoj strani; ovoga puta njega prvenstveno zanimaju književni poslovi. Već 1768. Pojavio se u Veneciji prvi broj njegovog "Slaveno-Serbskog Magazina, to est sobranie raznih sočinenii i prevodov k polzi i uveseleniju služaštih", prvi ne samo srpski već i jugoslovenski časopis te vrste. Od naročitog je značaja Orfelinov predgovor, u kome su izneti razlozi njegovog pokretanja. Prema Skerlićevoj oceni, to nije samo program književnog rada Zaharije Orfelina, "to je jedan manifest istorijskog značaja, u kome su prvi put na srpskom jeziku iznete racionalističke i prosvetiteljske doktrine XVIII veka, i u kome se prvi put u srpskoj književnosti razvila misao svetovne kulture, rada na 'obšču polzu' i na 'ščastiju čelovečeskog roda', pisanja na narodnom jeziku, prosvete za sve staleže, sve ono što je Dositej Obradović docnije razvijao i propovedao".
 
Bila je namera da časopis donosi korisne prevode i članke iz geografije, etike, ekonomije, o trgovini, privredi, muzici, slikarstvu, arhitekturi, a posebno su zamoljeni prilozi iz srpske istorije i o srpskim starinama, bilo originalni, bilo prevedeni. Bez obzira na neuspeh koji je doživeo sa prvim i jedinim brojem "Slaveno-Serbskog Magazina", Orfelina su tada sve snažnije obuzimali književno-prosvetiteljski poslovi i on će se njima zanositi gotovo bez prestanka, sve do svoje smrti 1785. godine. Iako im se predao sa nekim skoro misionarskim žarom, Orfelin ipak nije zapuštao ni rad na grafici. Ubrzo posle povratka u zavičaj, s proleća 1769, on u Novom Sadu, gde je tada najverovatnije živeo, izdaje bakroreznu ikonu sv. Đorđa sa deset medaljona iz života svetiteljeva i sa vedutom manastira Sen-Đurđa u Banatu. Iz iste je godine i bakrorez sv. Dimitrija sa izgledom manastira Velike Remete. Dok je manastirska veduta rezana shematično, gotovo naivno, kao da se još oseća tradicija prvih srpskih bakroreza, svetitelj je izveden znalački, prema jednom dobrom crtežu i u finim proporcijama. Svoja omiljena dekorativna shvatanja Orfelin ovoga puta gotovo sasvim zanemaruje. Umesto njih, on je na ovom bakrorezu ostvario pejzaž kakav se teško pojavljuje u ranijoj srpskoj grafici, u kojoj je ovaj, istina, bio poznat, ali je izvođen površinski, bez sigurnosti u postavljanju planova. Po svemu sudeći, Orfelinov likovni uzor za bakrorez sv. Dimitrija treba tražiti u mletačkom slikarstvu toga doba; nije isključeno da je prilikom boravka u Veneciji kopirao neku bolju kritsko-venecijansku ikonu iz radionice onih majstora koji su još u njegovo vreme radili za potrebe pravoslavnih hrišćana na Istoku. I ovoga puta, Orfelinova slikarska shvatanja dolaze do izražaja u grafici, a blagi stav mladoga ratnika atlete mnogo podseća na ikone sv. ratnika Georgija i Merkurija, koje je kasnije za horski ikonostas sremskokarlovačke Saborne crkve slikao najveći majstor srpskog baroka Teodor Kračun. U poređenju s Kračunom, Orfelin se prikazuje u novom svetlu jednog značajnog prethodnika, kao umetnik koji preko svoje barokne a slikarski shvaćene grafike među prvima prekida sa istočnopravoslavnim ikonopisačkim nasleđem. Izrazito mletačka umetnička shvatanja ispoljavaju se kod Orfelina i onda kada radi naš vladarski portret. Iako Žefarovićev original ikone keza Lazara iz 1746. nije sačuvan, Orfelinova kopija iz 1773, koju je u Karlovcima rezao po narudžbini arhiđakona Jovana Jovanovića Šakabente, izvedena je, sasnim sigurno, u duhu kasnog mletačkog paradnog portreta XVIII veka. Svi dekorativni elementi kojima se služe Mlečani pri slikanju ove vrste portreta poznati su i Orfelinu: pompezan, ceremonijalan stav portretisane ličnosti, bogato uskovitlana draperija, štafažna arhitektura sa tordiranim stubom, vladarske insignije na raskošnom stolu, a sve to zajedno ostvareno je sa velikim osećanjem za materiju, za svu slikovitost raskošnog brokata i svile. I zaista, na svom bakrorezu, samo još nevešto dodani nimb kneza mučenika opominje da se iza ove svečano ukrućene ličnosti krije svetitelj, ličnost koja je po svim svojim životnim vrlinama tako živo odgovarala idealu srpskog baroka. Velika je šteta što je Orfelinov bakrorezni portret mitropolita Pavla Nenadovića danas zagubljen, tako da je nemoguće izvršiti bilo kakvo upoređivanje između svakako idealizovanog lika kneza Lazara i istinskog portreta Nenadovićevog.
 
Do pojave njegovog najobimnijeg grafičkog dela, čuene knjige Istorija o žitii i slavnih delah velikago gosudarja i imperatora Petra pervago... Orfelin se javlja kao grafičar koji i dalje radi na već poznatom tipu bakroreznih ikona sa nekim svetiteljem i vedutom crkve za koju je ikona poručena. Tako |e 1770. izdao bakrorez "Sv. Petar i Pavle" sa po pet apostola sa svake strane, koji je za Donju karlovačku crkvu poručio i platio Avakum Janković. I na ovom blkrorezu predstavljena je veduta same crkve sa delom varoši i dunavskom obalom. Međutim, glavna umetnička delatnost Zaharije Orfelina bila je posvećena pripremanju likovnih priloga za njegovo obimno delo o Petru Velikom, koje je izišlo u dva toma. Nije nikakva slučajnost da je baš Orfelin našao u sebi toliko simpatija za Petra Velikog, koga naziva "preslavnim imperatorom", "nesravnjenim gerojem" i "besprimernim monarhom". Izrađujući carevo žitije, njemu se pružila prilika da razvije i svoje lične reformatorsko-prosvetiteljske ideje; u pitanju je bila ličnost koja je, po Orfelinovim sopstvenim rečima, "nauke i hudožestva načal vseljatisja v tje zemli v kotorih glupost i samaja dikost prevashodstvo imjeli". Uostalom, u pitanju je bio pravi kult Petra Velikog koji je u to doba dobio tipično barokne crte, onako kao što je to kod Poljaka urađeno s kraljem Janom Sobjeskim, ili kod Čeha sa sv. kraljem Vaclavom. Sem "najboljeg istorijskog rada u srpskoj književnosti XVIII veka", srpska je umetnost istovremeno stekla i najraskošnije opremljenu knjigu toga doba, delo oko kojeg se Orfelin trudio čitavih pet godina. Kakav je Orfelinov umetnički domet u ovim obimnim knjigama? Izgleda da i pored upečatljivog dekorativnog utiska koji ostavlja ovako veliki broj bakroreza skupljenih na jednom mestu, a nastalih od jedne ruke, majstor nije uspeo da uvek sa jednakom doslednošću održi svoje velike umetničke ambicije. Bez sumnje, Orfelinu bolje polaze za rukom pojedinačne figure, osobito portret Petra Velikog, koji svojom tipično baroknom grafičkom koncepcijom podseća na slične vladarske portrete, na primer, na portret kralja FriDriha II pruskog koji je radio Orfelinov savremenik Georg Fridrih Šmit. Gotovo ni na jednom drugom mestu u obe velike knjige o Petru Velikom ne pojavljuje se bakrorez rađen sa tako mnogo slikarskih težnji kao što je to Orfelinu pošlo za rukom na portretu Petra Velikog, gde je samo vladarevo lice rezano nešto tvrđe. S druge strane, veći deo priloženih gravira ima isključivo dekorativno-ilustrativnu vrednost. Ovo se u prvom redu odnosi na brojne ilustracije medalja koje su rađene prema tuđim uzorima, zadržavši u karakteru linija nešto od mirnog, prepisivačkog prenošenja. Uostalom, baš u Orfelinovo vreme, 1770. godine, izašlaje u Rusiji knjiga Slava Rosii ili sobranie medalei označajuščih dela Petra Velikago i drugija nekotorija, knjiga koja je načinjena prema medaljama iz zbirke brigadira Teodora Joanoviča Dmitrieva-Mamonova, u kojoj su objavljene mnoge medalje ruskih vladara, osobito Petra Velikog i njegovih naslednika. Nije isključeno da je baš ta knjiga poslužila Orfelinu kao obrazac pri izradi ilustracija za sopstveno delo o Petru Velikom. U ilustrativnu grupu gravira u knjigama o Petru Velikom spadaju i mnoge geografske karte i dobro crtani planovi ruskih gradova, koje Orfelin reže sasvim u duhu savremenih baroknih karata Evrope, ukrašavajući ih brojnim slikovitim detaljima. Bez sumnje, one su dokaz Orfelinove zanatske okretnosti. S druge strane, tekst Orfelinove posvete carici Katarini II, koji je posebno rezan na bakarnim pločama i tako štampan, predstavlja nam Orfelina kao odličnog kaligrafa koji je u duhu barokne slikovitosti primenjivao različito obrađena slova, onako isto kao što je to radio i prilikom izrade svojih sinđelija, oprosnih pisama i gramata. Pored ovakvih čisto dekorativnih radova, u ilustrovanoj Istoriji Petra Velikog nalaze se i gravire koje prikazuju neke istorijske događaje iz vremena njegove burne vladavine. Uz stranu 231 u I tomu nalazi se kompozicija koja prikazuje kažnjavanje pobunjenih strelaca. Nesumnjivo, ona je u celini Orfelinovo delo. Nažalost, na njoj dolaze do izražaja i neke njegove slabosti crteža i tehnike. Skoro neočekivano, on grubo kontrastira tamne i svetle površine, a perspektivna deformacija doprinosi naivnosti čitave kompozicije. Dobija se utisak da nije imao snage da umetnički savlada svu dramatiku ovog uzbudljivog istorijskog događaja. Sasvim naivna i tehnički nedoterana je i ilustracija tvrđave "Kronšlot". Zanimljivo je da je Orfelin svoje ilustracije za I i II tom Istorije Petra Velikog prodavao i kao pojedinačne listove, možda još češće tako nego i samo ilustrovano izdanje. Iako je većina grafičkih priloga u Istoriji Petra Velikog umetnički sasvim neujednačena, ipak, ovo po obimu najveće delo srpskog XVIII veka znači i najveći domet srpske primenjene grafike toga doba. U njemu je na jednom mestu i od jedne ličnosti sabran najveći grafički repertoar s namerom da se u našu, još uvek nerazvijenu, čitalačku publiku pusti jedno monumentalno i zaista paradno zamišljeno delo. Izrađeni grafički prilozi, posmatrani u celini, svakako su doprineli stvaranju tog utiska i takvih efekata.
 
Nikako nije slučajnost što je taj daroviti umetnik, negde između 1771—1772, izabran za člana Umetničke akademije u Beču. Kao takav on se potpisuje i u ilustrovanoj Istoriji Petra Velikog. Dugo vremena nije bilo jasno koje su to dve umetničke akademije u Beču čije članstvo Orfelin ističe s ponosom. Danas je i to razjašnjeno. U Beču je poznati graver Jakob Šmucer imao svoju privatnu grafičku školu, koja je 1766. podignuta na stepen bakrorezačke akademije, a 1771. spojena sa slikarskom akademijom pod opštim imenom Umetničke akademije. Kao član Šmucerove akademije, Orfelin je docnije, kao i ostali članovi, automatski primljen u novoosnovanu Umetničku akademiju. Izgleda da su Orfelinove veze sa dvorskim graverom Jakobom Šmucerom bile dobre, jer ga je na osnovu njegovog izveštaja grof Koler, tadanji svemoćni predsednik Ilirske dvorske kancelarije, predložio carici Mariji Tereziji za dvorsku nagradu od 100 dukata, i to za delo Slaveno-Serbska i Valahijska Kaligrafija koju je Orfelin dovršio u Karlovcima 1778. godine. Iako mu je za uzor poslužila latinska kaligrafija J. G. Švandnera izdata u Beču 1756, Orfelinovi bakrorezi lepotom slova i crteža nadmašuju njegove strane predloške. Istovremeno, to je dokaz više kakvih se sve poslova prihvatao Zaharija Orfelin i možda objašnjenje njegove umetničke neujednačenosti. Rastrzan željom da služi prosvetiteljskim idejama veka, on nije uvek s podjednakim uspehom umeo da u sebi izmiri umetnika grafičara i pisca. Otuda mu se i dešavalo da je svojoj grafici, onoj koju nisu poručivali njegovi klijenti i mecene, nego onoj koja je obavezno pratila njegove samostalne književne poduhvate, namenio neku gotovo podređenu ulogu. Uprkos prilikama koje su tada vladale u srpskom društvu, on je pokazivao sve manje interesa da se s umetničkim ubeđenjem prihvata i dalje isključivo religiozne tematike. Sa evropskijim vidicima nego njegova okolina, Orfelin je neizbežno uletao u sukobe sa sredinom, u nesporazume koji su već jasno nagoveštavali njegov tragični kraj.
 
Raznovrsnost Orfelinovih zanimanja otkrivaju i dve knjige koje je štampao 1783. godine. Prva, pod naslovom Iskusni podrumar, sadrži mnoge pouke o tome kako treba racionalno raditi u podrumu oko vina, buradi i kako se prave razne vrste veštačkih vina. To je ono naše vino koje je tada služilo i kao "diškrecija" i kao važna privredna grana. U drugoj, Večni kalendar, "osim čisto kalendarskih stvari umetnuta je i mala fizikalna geografija, astronomija, meteorologija i fizika, na kraju dosta opširna istorija crkve i članak 'o serbskih vladjeteljeh' u kojem je iscrpena Julinčeva srpska istorija". Čitav duhovni profil našeg društva može se iščitati na stranicama ove knjige Zaharije Orfelina, koji je već svestan važnosti prirodnih nauka. "Poznanije jestestva jest tako polezno i nužno čto bez njega jedva li i žizn naša blagopolučna biti možet." Za srpsku grafiku važno je da je u ovoj knjizi objavljen možda i njegov poslednji bakrorez, "Stvaranje sveta". Ono što ovoj ilustraciji daje posebnu vrednost, to su u prvom redu izvanredni aktovi Adama i Eve smešteni u pejzažu. I dok velika, znalački rezana figura Boga oca upućuje na Orfelinovo oduživanje duhu sredine, dotle ove dve minijaturne ljudske figure, plemenite u crtežu i brižljive u formi, već nagoveštavaju ona nova shvatanja koja su postepeno osvajala srpsko građansko društvo od sredine XVIII veka. I ovoga puta, iskusni grafičar posvetio je glavnu pažnju pejzažu, i to ne kao nužnom dekoru eksterijera, već kao temi sa pravima na samostalan likovni život.

Čak i početkom XIX veka ubacuju se u srpske štampane knjige Orfelinovi bakrorezi. Na jednom, prikazan je Hristos koji pred Bogom ocem moli za spas grešnika. Bakrorez je isto tako izveden na Orfelinov tipično slikarski način, dok je sama grupa komponovana u baroknoj, asimetričnoj dijagonali. Nebeska svetlost koja zrači na sve strane vešto je upotrebljena kao konstruktivni element, čineći snažan kontrast sa jedva naglašenim tamnim isečkom zemaljskog pejzaža.
 
Iako je poređenje Žefarovića i Orfelina redovno i ne uvek pravedno ispadalo na štetu Žefarovićevu, ipak se može reći da je tek ovaj drugi odlučno prihvatio puno barokiziranje srpske grafike toga doba, navikavajući je ponekad i na pokajne dekorativne oblike. Orfelin je kao grafičar stvorio neke bakroreze čija umetnička problematika do njega nije rešavana. Kolebajući se između grafičara i pisca prepunog reformatorsko-prosvetiteljskih ideja, on se postepeno, naročito posle povratka iz Venecije, sve jasnije opredeljivao za književnika. Ne napuštajući rad na grafici, on joj je ipak, silom prilika, namenjivao sve podređeniju, čisto ilustrativnu i praktičnu ulogu. Ipak, i ovako podređena, Orfelinova grafika znatno je obogatila njen do tada isključivo religiozni repertoar. Sem toga, Orfelin je u srpskoj grafici bio prvi umetnik koji je svoje listove rezao sa slikarskim osećanjem i crtačkim sposobnostima koje su naročito dolazile do izražaja u manjim kompozicijama. Zavisan od svojih predložaka, on pokatkad deluje neujednačeno, naročito onda kada posustane u težnji za plastičnim i tipično baroknim rešavanjem likova. Svi poslovi kojih se on prihvatao u srpskom društvu, sva njegova raznovrsnost i sve umetničke težnje koje ga nose, otkrivaju Orfelina kao tipičnog predstavnika srpskog baroka, jednog od važnijih zastupnika onih likovnih pomeranja što su na području Karlovačke mitropolije konačno ugasila dugovečni život postvizantijskih umetničkih shvatanja, koja su kod Srba vekovima predstavljala jedini mogući likovni jezik. Barokna radoznalost, barokna uznemirenost i smisao za prihvatanje novina, stavljeni su kod Orfelina u službu njegovih prosvetiteljskih napora. Tim poslovima često služi i njegova grafika, čiji je crkveni karakter umeren mnogim laičkim dodacima, koji su opet na svoj način podsticali kod Srba razvijanje njihove nacionalne svesti. Mislio je on skoro podjednako strasno i o dobrom vinu, i o Petru Velikom, o srpskoj istoriji, o kaligrafiji, zanosio se da bude dobar urednik i da iz mrtvila krene našu neradoznalu čitalačku publiku, a sve te velike poslove Orfelin je neumorno ukrašavao svojom dragocenom grafikom, uspevajući da daleko prevaziđe čitavo svoje vreme. A to vreme nije još stasalo da ga shvati i podrži. Godine 1783. Orfelin se hvata za svoju poslednju životnu šansu, prihvatajući dužnost korektora privilegisane Kurcbekove štamparije u Beču. Plan se izjalovio, a umesto u Beč, Orfelin odlazi na majur Isailovo u gospodarske zgrade bačkog vladike Josifa Šakabente, gde živi do smrti zavisan od tuđe milostinje. Jovan Rajić beleži njegovu smrt sa puno istinske tuge: "1785, 19. januarija, umre ljubezni brat moj Zaharija Orfelin v N. Sadje, v episkopskom majurje, prebjedno." Mnogo kasnije, Lukijan Mušicki opevao je u "Sudbi srpski književnika" zao udes Zaharije Orfelina i Pavla Solarića: "dvojici ah! bijahu pri smrti drugovi plačni: beda, tuga i glad".

Dejan Medaković


LITERATURA:

J. Živanović, "Zaharije Orfelin", Brankovo Kolo, Sremski Karlovci 1895.
T. Ostojić, Srpska književnost od Velike Seobe do Dositeja Obradovića Sremski Karlovci 1905.
J. Skerlić, Srpska književnost u XVIII veku, Beograd 1923.
T. Ostojić, Zaharije Orfelin, Beograd 1923.
M. Kostić, "Srpski bakrorezi XVIII veka", Letopis Matice srpske, knj. 303, sv. 2, Novi Sad 1925.
V. Petrović i M. Kašanin, Srpska umetnost u Vojvodini, Novi Sad 1927.
M. Kolarić, "Zaharije Orfelin", Zbornik Matice srpske, 2, Novi Sad 1951.
M. Kolarić, Srpska grafika XVIII veka, Beograd 1953.
D. Medaković, "Bakrorezac Zaharije Orfelin", NIN od 8. II 1953.
S. Mišić, Orfelinov pozdrav Mojseju Putniku, Novi Sad 1959.
D. Davidov, Srpski bakroresci XVIII stoleća, Zagreb 1962.
D. Davidov, "Barokni bakrorezi — grafičar Zaharija Orfelin", Dnevnik, Novi Sad, 11. mart 1962.
D. Medaković, "Iz istorije srpske arhitekture XVIII veka", Zbornik Filozofskog fakulteta, VII—I, Beograd 1963.
G. Mihailović, Srpska bibliografija XVIII veka, Beograd 1964.
R. Mihailović, "O bakrorezu sv. Trojice s arhangelom Mihailom od Zaharija Orfelina", Zbornik Narodnog muzeja, IV, Beograd 1964.
D. Davidov, "Iz istorije srpskog bakroreza XVIII veka", I, Zbornik za likovne umetnosti, 1, Novi Sad 1965.
Z. Janc, Naslovna strana srpske štampane knjige, Beograd 1965.
Z. Orfelin, Petar Veliki, Beograd 1970.
D. Davidov, "Bakrorezne ilustracije Zaharije Orfelina u Istoriji Petra Velikig", Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske, 10, Novi Sad 1974, 187—205.
D. Davidov, Srpska grafika XVIII veka, Novi Sad 1978; 159—214.
R. Mihailović, "Zaharija Orfelin, Pozdrav Mojseju Putniku" — Tematika lavirinta I, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske, 15, Novi Sad 1979, 179—205.
R. Mihailović, "Zaharija Orfelin, Pozdrav Mojseju Putniku" — Tematika lavirinta II, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske, 16, Novi Sad 1980, 145—158.
R. Mihailović, "Zaharija Orfelin, Pozdrav Mojseju Putniku" — Portret Mojseja Putnika bačkog episkopa, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske, 18, Novi Sad 1982, 71—101.
M. Timotijević, "Zaharija Orfelin — Raspeće sa Longinom i poštovanje Hristovih rana u srpskoj umetnosti XVIII veka", ZLUMS 21, Novi Sad 1985, 223—233.



(http://i1211.photobucket.com/albums/cc432/RiznicaSrpska/Ostalo/DejanMedakovic-SrpskislikariXVIII-XXveka1a.jpg)

Dejan Medaković
SRPSKI SLIKARI XVIII—XX
Likovi i dela
Prosveta
Beograd, 1994.


Naslov: Zaharija Stefanović Orfelin (1726—1785)
Poruka od: Angelina Jul 05, 2013, 02:10:30 am
*

ZAHARIJA STEFANOVIĆ ORFELIN


(http://riznicasrpska.net/fotografije/Likovna_umetnost/Zaharija_Stefanovic_Orfelin_Sv._Lazar_knez_srpski_1773._bakrorez_na_hartiji_61_x_45.jpg)


Zaharija Stefanović Orfelin
Sv. Lazar knez srpski, 1773.
bakrorez na hartiji, 61 x 45